Feyzanur Polat, Marmara Üniversitesi Psikoloji son sınıf öğrencisi, yüksek lisansını nöropsikoloji veya bilişsel nörobilim üzerine yapmak istiyor.
Bilişsel ya da nörolojik süreçlerdeki aksaklıklardan ötürü belleğimizin kodlama (encoding), saklama (retention) ve geçmiş olayları geri alma (retrieval) becerileri etkilenebilir (Corlett ve ark., 2009). Bu gibi durumlarda sahte anılar (false memory) ya da bellek hataları (memory errors) ortaya çıkabilmektedir. Doğru (true memory) ve yanlış hatırlama, bellek bozulmalarını daha iyi anlamaya çalışan teorik çalışmaların ana konularından biri olmuştur. Bellek hataları genellikle güncel belleğin diğer kişilerden alınan tavsiyelerle ya da atıflarla birleşmesinden oluşur (Loftus, 1997, s. 71). Mevcut düşüncelerimize etki eden ön yargılar, basmakalıp düşünceler ve beklentiler, geçmişteki olaylar üzerinde yaptığımız çıkarımları da etkiler ve böylece bellek hataları meydana gelebilir (Henkel ve Mather, 2007; Jacoby ve ark., 1989; Johnson ve ark., 1993; Lindsay, 2008; Ross, 1989). Son yıllarda sahte anılar, bilimsel deney ve araştırmalarda fazlasıyla çalışılmıştır. Gelişen teknoloji ile birlikte, nörogörüntüleme tekniklerinin katkısı bilimsel araştırmalara yansımış ve bellek hatalarının nörobiyolojisi hakkında daha fazla bilgi edinmemize de ayrıca yardımcı olmuştur.
Sahte anılar ya da bellek hataları, bilimsel deneylerde yaygın olarak yanlış bilgi (misinformation) ya da DRM (Deese–Roediger–McDermott) paradigması kullanılarak araştırılmıştır (Loftus, 2013; Roediger ve McDermott, 1995). Yanlış bilgi paradigmasında daha çok otobiyografik belleğin yanlış hatırlama üzerindeki etkisi görgü tanıklığına dayanarak incelenirken, DRM paradigmasında kelimeler ve çağrışımları üzerinden bellek hataları incelenmiş ve çalışılmıştır (Mısırlısoy ve Ceylan, 2014, s 61). Yanlış bilgi paradigmasında deney tasarımı; katılımcılara olay sunma, yanlış bilgi alma ve hatırlama testi aşamalarından oluşurken, (örn., Loftus ve Palmer, 1974) DRM paradigmasında ise otobiyografik belleğe dayandırılmadan direkt olarak yanlış hatırlama durumu tetiklenir. DRM paradigmasının çalışma aşamasında, katılımcılara terim listeleri (çalışılan ögeler olarak bilinir; örneğin, masa, oturmak, bacaklar, koltuk, yumuşak, masa, koltuk, tahta, minder, dinlenme ve tabure) öğretilir. Hepsi anlamsal olarak “sandalye” gibi bir hedef kelimeye bağlıdır. Katılımcılara daha sonra hedef kelimeleri (ilişkili “tuzak” kelimeler), incelenen ögeleri (çalışmadaki kelimeler veya “eski” kelimeler listesinde yer alan) ve alakasız ya da zayıf ilişkili terimleri (“yeni” kelimeler) içeren bir kelime listesi verilir. Daha sonra bellek hataları ölçülür. Sonuçlarda genellikle, hedef terimlerin %60’ı katılımcılar tarafından sıklıkla ve yanlışlıkla çalışma listesindeki kelimeler olarak tanımlanır ve bu da hedef kelimeler için “yanlış alarmlara” neden olur (Roediger ve McDermott, 1995). Araştırmacılar bu paradigmaya doğru ve yanlış hatırlama süreçlerini anlamak için fazlasıyla yönelmişlerdir. Çeşitli çalışmalar, elektroensefalografi (EEG) çekimi esnasında DRM paradigması kullanarak bellek hatalarını tespit etmiş ve bu sürecin beyin dalga frekansları ve beyin bölgeleri hakkında literatüre önemli bulgular sunmuştur (bakınız; Favre ve ark., 2020; Li ve ark., 2021; Sederberg ve ark., 2007).
DRM paradigmasındaki kritik tuzak kelimeler, kodlama sırasında sunulan ögelerle aynı özü (anlamsal [semantic], ya da kavramsal [conceptual] anlamı) veya ortak özellikleri paylaşır. Bu nedenle, iki paradigmanın, hem gerçek hem de yanlış anılara aracılık eden nöral aktivitedeki ortaklıklar açısından ve belleğin doğruluğuna dayalı olarak farklılaşan nöral bağıntılar açısından oldukça benzer bulgular sergilemesi şaşırtıcı değildir (Dennis ve ark., 2012, s. 152). Yapılan çalışmalar sonucunda, bilgiyi geri alma aşamasının (retrieval phase) yanlış ve doğru hatırlama süreçleri sırasında beynin aynı bölgelerinde (frontal, parietal, temporal ve oksipital lob) ortak bir nöral aktivasyon söz konusudur (Schacter ve ark., 1997; Atkins ve Reuter‐Lorenz, 2011; Gutchess ve Schacter, 2012). Fakat, benzer görüntülerin yanı sıra, doğru ve yanlış hatırlama arasında farklılıklar bulunmuştur. En göze çarpan farklılık, duyu kortekslerine bağlı olarak; doğru hatırlama esnasında yanlış hatırlamaya kıyasla erken görsel kortekste (early visual cortex) ve striat kortekste (striate cortex) daha canlı bir aktivasyon görülmesidir (Slotnick ve Schacter, 2004; Stark ve ark., 2010). Bunun gibi davranışsal araştırmaların, doğru hatırlama sürecinin yanlış hatırlamadan daha çok duyusal ve kavramsal detaylarla ilişkili olduğunu gösterdiği söylenebilir. Nörogörüntüleme tekniklerinin kullanıldığı benzer çalışmalar, yanlış ve doğru hatırlama süreçlerinin nörobiyolojisi hakkında genel bir fikir sahibi olmamıza yardımcı olmaktadır. Bununla birlikte, bellek hatalarının, kodlama, muhafaza etme ve bilgiyi geri getirme süreçlerinin farklı bir nöral bağlantıya sahip olduğu ve daha çok keşfedilmeye açık olduğunu söylenebilir.
Nörogörüntüleme tekniklerinde yanlış ve doğru hatırlama süreçleri arasındaki farkı gösteren bir diğer bölge ise medial temporal lobdur. Sol parahipokampal girus (PHG) sadece doğru hatırlama için yüksek bir aktivasyon gösterirken, sol anterior hipokampus, doğru ve yanlış hatırlamada yeni kelimelere kıyasla ortak bir aktivasyon göstermiştir (Cabeza ve ark., 2001). Bununla birlikte, bilateral anterior PHG doğru ve yanlış anımsama (recollection) sürecinde benzer bir aktivasyon gösterirken, sağ hipokampus doğru anımsama sürecinde yanlış anımsamaya kıyasla daha büyük bir aktivasyon göstermiştir (Dennis ve ark., 2012). Bellek hatalarıyla ilgili çoğu çalışma geri alma (retrieval) aşamasına odaklansa da, bilgiyi işleme (encoding) aşamasının da yanlış hatırlamaya katkıda bulunduğu tartışılmış ve incelenmiştir (bakınız; Baym ve Gonsalves, 2010; Gonsalves ve ark., 2004; Gonsalves ve Paller, 2000). Kim ve Cezeba, doğru ya da yanlış hatırlamaya neden olan bilgi işleme sürecinin aktivasyonunu incelemek için DRM paradigmasını kullanmışlardır (2007). Sol ventrolateral prefrontal ve oksipitotemporal korteks, doğru ve yanlış hatırlama süreçleri için benzer aktivasyon göstermiştir. Bunun yanı sıra, sol parahipokampal girus ve oksipital kutbun (occipital pole) aktivasyonu doğru hatırlama sırasında yükselmiş, fakat yanlış hatırlama sırasında yükselmemiştir (2007). Özetle, bu farklılıklar yanlış hatırlamaya kıyasla doğru hatırlama için medial temporal lob ve görsel kortekste ve yanlış hatırlamada doğru hatırlamaya kıyasla frontal kortekste daha büyük bir aktivasyon olduğu görülmüştür (Dennis ve ark., 2012, s.165).
Sonuç olarak, bilişsel bilimin ilgisini fazlasıyla çeken önemli konulardan birisi olan bellek üzerine çok fazla çalışma yapılmaktadır. Bununla birlikte, bellek hataları ya da yanlış hatırlamanın, bilgi işleme ve hatırlama süreçlerinin düşünüldüğünden daha karmaşık ve anlaşılması güç olabileceğini gösteren nörolojik ya da bilişsel bir süreç deformasyonu olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Bu gibi süreç ve deformasyonlarının daha çok anlaşılması için bilişsel bilim ve nörobilim alanında, bilimsel araştırma ve deneylere olan ilginin gün geçtikçe arttığı ve yeni bakış açıları sunulacağı kuşku götürmez bir gerçektir.
Kaynakça
Atkins, A.S., and Reuter‐Lorenz, P.A. (2011). Neural mechanisms of semantic interference and false recognition in short‐term memory. NeuroImage, 56 (3), 1726–1734. doi: 10.1016/ j.neuroimage.2011.02.048.
Baym, C.L., and Gonsalves, B.D. (2010). Comparison of neural activity that leads to true memories, false memories, and forgetting: an fMRI study of the misinformation effect. Cognitive, Affective and Behavioral Neuroscience, 10 (3), 339–348. doi: 10.3758/ CABN.10.3.339.
Cabeza, R., Rao, S.M., Wagner, A.D., et al. (2001). Can medial temporal lobe regions distinguish true from false? An event‐related functional MRI study of veridical and illusory recognition memory. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, 98 (8), 4805–4810.
Corlett, P. R., Simons, J. S., Pigott, J., Gardner, J. M., Murray, G. K., Krystal, J. H., & Fletcher, P. C. (2009). Illusions and delusions: relating experimentally-induced false memories to anomalous experiences and ideas. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 53.
Dennis, N. A., Bowman, C. R., & Turney, I. C. (2015). Functional neuroimaging of false memories. The Wiley handbook on the cognitive neuroscience of memory, 150–171.
Favre, G., Horat, S. K., Herrmann, F. R., Gothuey, I., Merlo, M. C. G., & Missonnier, P. (2020). Neurophys-iological Signature of Memory Performance during the DRM Task. Int J Cogn Behav, 3(007).
Gonsalves, B., and Paller, K.A. (2000). Neural events that underlie remembering something that never happened. Nature Neuroscience, 3 (12), 1316–1321.
Gonsalves, B., Reber, P.J., Gitelman, D.R., et al. (2004). Neural evidence that vivid imagining can lead to false remembering. Psychological Science, 15 (10), 655–660.
Gutchess, A.H., and Schacter, D.L. (2012). The neural correlates of gist‐based true and false recognition. NeuroImage, 59 (4), 3418–3426. doi:10.1016/j.neuroimage.2011.11.078.
Henkel, L. A., & Mather, M. (2007). Memory attributions for choices: How beliefs shape our memories. Journal of Memory and Language, 57(2), 163–176.
Jacoby, L. L., Kelley, C. M., & Dywan, J. (1989). Memory attributions. Varieties of memory and consciousness: Essays in honour of Endel Tulving, 391, 422.
Johnson, M. K., Hashtroudi, S., & Lindsay, D. S. (1993). Source monitoring. Psychological bulletin, 114(1), 3.
Li, Y., Ni, Z., He, R., Zhang, J., Zhang, Z., Yang, S., & Yin, N. (2021). The influence of positive emotion and negative emotion on false memory based on EEG signal analysis. Neuroscience Letters, 764, 136203.
Lindsay, D. S. (2008). Source monitoring. In H. L. Roediger, III (Ed.), Cognitive psychology of memory. Vol. 2 of Learning and memory: A comprehensive reference (4 Vols, J. Byrne Editor) (pp. 325–348). Oxford: Elsevier.
Loftus, E. F. (1997). Creating false memories. Scientific American, 277(3), 70–75.
Mather, M., Henkel, L.A., and Johnson, M.K. (1997). Evaluating characteristics of false memories: remember/know judgments and memory characteristics questionnaire compared. Memory and Cognition, 25 (6), 826–837.
Roediger, H. L., & McDermott, K. B. (1995). Creating false memories: Remembering words not presented in lists. Journal of experimental psychology: Learning, Memory, and Cognition, 21(4), 803.
Schacter, D.L., Buckner, R.L., Koutstaal, W., et al. (1997). Late onset of anterior prefrontal activity during true and false recognition: an event‐related fMRI study. NeuroImage, 6 (4), 259–269.
Sederberg, P. B., Schulze-Bonhage, A., Madsen, J. R., Bromfield, E. B., Litt, B., Brandt, A., & Kahana, M. J. (2007). Gamma oscillations distinguish true from false memories. Psychological science, 18(11), 927–932.
Slotnick, S.D., and Schacter, D.L. (2004). A sensory signature that distinguishes true from false memories. Nature Neuroscience, 7 (6), 664–672.
Stark, C.E., Okado, Y., and Loftus, E.F. (2010). Imaging the reconstruction of true and false memories using sensory reactivation and the misinformation paradigms. Learning and Memory, 17 (10), 485–488. doi: 10.1101/lm.1845710.
