Psikolojinin akademik bir disiplin olarak ortaya çıkışı genellikle 19. yüzyıla tarihlendirilse de zihne, ruha, algıya, davranışa ve psikolojik bozukluklara ilişkin temel soruların tarihi çok daha eskidir. Bu eğitimde Anaksagoras ve Hipokrat’tan başlayarak Platon, Aristoteles, Herophilos, Erasistratos ve Galen’e uzanan yaklaşık altı yüzyıllık bir dönemde Antik Yunan ve Roma dünyasında ruh (ψυχή, psükhe), zihin ve canlılık üzerine geliştirilen başlıca yaklaşımları inceleyeceğiz.
Antik düşünürler açısından ruh yalnızca metafizik bir mesele değildir. Hareket, algı, yaşam, beden, hastalık, eğitim, ahlâk ve insanın diğer canlılardan farkı gibi problemleri açıklama çabalarının merkezinde yer alır. Anaksagoras ruh ve aklı kozmolojik bir sistem içerisinde ele alırken Hipokratik tıp psikolojik ve nörolojik olguları bedensel süreçlerle ilişkilendirir. Platon ruh kavramını bilgi, eğitim, ahlâk ve siyasetle, Aristoteles ise biyoloji, algı, hareket, arzu ve düşünmeyle birlikte ele alır. Herophilos, Erasistratos ve Galen’le birlikteyse ruh tartışması giderek anatomi, sinir sistemi ve psikofizyolojiyle iç içe geçer.
Dört hafta boyunca temel sorumuz yalnızca “Ruh nedir?”in yanı sıra “Ruhu neden ve nasıl araştırmalıyız?” sorusunu da takip edeceğiz. Böylece metafizik spekülasyondan gözleme, biyolojiden anatomiye ve tıbbi deneye uzanan farklı araştırma yöntemlerinin nasıl geliştiğini göreceğiz.
Eğitim, Antik Yunan felsefesi konusunda ön bilgi gerektirmeyecek şekilde tasarlanmıştır. Kullanılacak metinlerin büyük bölümü Türkçe çevirilerinden okunacak, Herophilos ve Erasistratos gibi yalnızca fragmanları günümüze ulaşmış bazı yazarların pasajları ise eğitmenimiz Sencer Çetinkaya tarafından eğitim için Antik Yunancadan çevrilecektir.
Eğitmenimiz Sencer Çetinkaya, Boğaziçi Üniversitesi Felsefe bölümünden 2022 yılında mezun oldu. 2024 yılında ilk yüksek lisansını Felsefe Yüksek Enstitütüsü bursuyla KU Leuven’de tamamladı. Belçika’da geçirdiği zamanda Prof. Dr. Karin de Boer’le Kant’tan Alman İdealizmi’ne geçişi, özellikle de Schelling ve Hegel’in erken metinlerini çalıştı. Tezini Hegel’in Kant’tan aldığı akıl (Vernunft) ve anlama yetisi (Verstand) kavramları arasındaki ayrımı politik bir zeminde nasıl yeniden yorumladığı üzerine yazdı. Henüz bu tezi yazarken Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi’nin Antik Felsefe Araştırmaları Enstitüsü’nden (MUSAΦ) kabul alarak aynı anda ikinci yüksek lisansını yapmak üzere Münih’e gitti. Münih’te parçası olduğu filoloji ve felsefeyi harmanlayan araştırma programı dahilinde Antik Yunanca ve Klasik Arapça metinler üzerinde çalışma tecrübesi edindi. Antik doğa bilimleri üzerine yoğunlaşarak ikinci tezini, 2025 yılında Doç. Dr. Santiago Chame’nin rehberliğinde Aristoteles’in Fizik metninde doğanın üç prensibinden biri olan ‘yoksunluk’ (στέρησις) kavramı üzerine yazdı. Karşılaştırmalı felsefe tarihi ve ontoloji alanlarında çalışmalarını sürdüren Sencer, şu anda MSGSÜ’de felsefe üzerine doktora eğitimine devam ediyor. Bir yandan da Boğaziçi Üniversitesi Felsefe Topluluğu’nun felsefe dergisi olan Khôra’nın genel yayın yönetmenliğini yürütmekte ve ilk kitabı olacak olan Pateteori üzerine çalışıyor. Sencer’in güncel ilgi alanları 20. yy. ontoloji gelenekleri, fizyolojik antropoloji, bilim-kurgu-felsefe ilişkisi ve ‘canavar’ kavramının ve kültürel korku öğelerinin tarihi.
Eğitim 24 Eylül, 1, 8, 15 Ekim Perşembe günleri saat 20:00 – 22:00 arasında çevrimiçi olarak Zoom uygulaması üzerinden gerçekleşecek. Toplamda yaklaşık 8 saat sürecek. Tüm oturumlar kaydedilmekte ve katılımcılarla paylaşılmaktadır. Oturumlara eğitim bittikten sonra da erişilebilir.
1. Hafta (24 Eylül): Anaksagoras, Hipokrat ve Platon
İlk hafta Antik Yunan’daki ruh kavramının temel anlamları ve daha sonraki psikoloji tartışmalarının ortaya çıktığı düşünsel zemin ele alınacak.
Anaksagoras
- Akıl (nous) ile hareket arasındaki ilişki.
- Kozmik düzenin açıklanmasında aklın rolü.
- Panspermia ve yaşamın doğadaki sürekliliği.
- Panpsişizme yaklaşan yorumların imkânı.
Hipokrat
- Hastalıkların doğaüstü değil fiziksel nedenlerle açıklanması.
- Epilepsi, rüyalar ve davranışsal bozukluklar üzerinden beden–ruh ilişkisi.
- Psikolojik sorunlarda beden, alışkanlık ve telkinin rolü.
- Tıbbın ruh kavramına ihtiyaç duyup duymadığı sorusu.
Platon
Haftanın ana bölümünde Platon’un ruh anlayışını bilgi, eğitim, siyaset ve ahlâkla ilişkisi içinde inceleyeceğiz.
- Ruhun ölümsüzlüğü ve hatırlama (anamnesis) öğretisi.
- Ruhun parçaları ve içsel çatışma problemi.
- İdeal devlet ile bireysel ruh arasındaki paralellik.
- Sokratik yöntem ve ruhun eğitimi.
- Beden ile ruhun bilgi edinmedeki ilişkisi.
- Arzu, eros ve ruhun dönüşümü.
- “Kendini bilme” problemi ve ruhun kendi kendisini bilmesi.
2. Hafta (1 Ekim): Aristoteles: Doğa, Biyoloji ve Ruh
İkinci hafta Aristoteles’in ruh kuramını anlayabilmek için onun genel doğa ve canlılık anlayışından başlayacağız. Bu oturumun temel sorusu, Aristoteles açısından canlı bir varlığı açıklamak için neden yalnızca maddi bileşenlerin değil, onun örgütlenme ve faaliyet biçiminin de hesaba katılması gerektiğidir.
- Aristoteles’in doğa felsefesi ve biyolojisinin temel yapısı.
- Potansiyellik–aktüellik ve dört neden teorisi.
- Canlıları cansız varlıklardan ayıran özellikler.
- Aristoteles’in hayvanlar üzerine gözlemleri ve karşılaştırmalı biyoloji anlayışı.
- Ruhun canlı bedenin formu olması ne demektir?
- Ruh ile canlılık arasındaki ilişki.
- Ruhun bütünlüğü ve farklı yetileri.
- Aristoteles’in panpsişizm eleştirisi.
3. Hafta (8 Ekim): Aristoteles: Algı, Arzu, Akıl ve İyi Yaşam
Üçüncü hafta Ruh Üzerine üzerinden Aristoteles’in psikolojisinin ve zihin felsefesinin temel bileşenlerini daha ayrıntılı inceleyeceğiz.
- Beslenme, duyum, hareket ve düşünme gibi ruh yetileri.
- Duyumun canlı ile çevresi arasındaki ilişkinin temel biçimi olması.
- Dokunmanın hayvan yaşamındaki özel konumu.
- Haz ve acının algı ve davranışla ilişkisi.
- İmgeleme (phantasia), arzu ve hareket arasındaki bağlantı.
- Hayvan davranışının duyum, imgeleme ve arzu üzerinden açıklanması.
- İnsan düşüncesinin diğer canlıların yetilerinden farkı.
- Akıl ile beden arasındaki problemli ilişki.
4. Hafta (15 Ekim): Herophilos, Erasistratos ve Galen: Antik Psikofizyoloji
Son hafta ruh tartışmasının antik tıp içerisinde nasıl giderek anatomi ve fizyoloji problemine dönüştüğünü inceleyeceğiz. Haftanın ana bölümünde Galen’in önceki gelenekleri nasıl bir araya getirdiğine bakacağız. Eğitimin sonunda bütün dönem tekrar değerlendirilerek, kozmolojik bir ruh anlayışından biyolojiye, oradan anatomi ve psikofizyolojiye uzanan dönüşüm birlikte tartışılacaktır.
Herophilos ve Erasistratos
- Beyin, sinirler ve duyusal işlevler arasındaki ilişkinin araştırılması.
- Duyum ve hareketin bedensel mekanizmaları.
- Pneuma kavramı ve ruhsal faaliyetlerin fiziksel taşıyıcısı problemi.
- Ruhsal ve bedensel hastalıklar arasındaki sınır.
- Epilepsi, uyku ve rüya gibi durumların tıbbi açıdan incelenmesi.
- Anatomik gözlem ve diseksiyonun ruh araştırmasına etkileri.
Galen
- Hipokratik tıp ile Platoncu ruh anlayışının sentezi.
- Beyin, sinir sistemi ve organların ruhsal işlevlerle ilişkisi.
- Ruhun bölümleri ile bedenin bölümleri arasında karşılık kurulup kurulamayacağı.
- Deney ve diseksiyonların ruh teorilerini sınamadaki rolü.
- Hastalığın nedenini bilmek ile doğru tedaviyi belirlemek arasındaki ilişki.
- Aristotelesçi form açıklaması ile Galen’in mekanizma arayışı arasındaki fark.
Etkinliğin ücreti kişi başı KDV dahil 1500 TL’dir.
Ödeme bilgileri, kayıt formunu dolduran katılımcılar ile en kısa zamanda paylaşılacaktır.
