Feyzanur Polat, Marmara Üniversitesi Psikoloji son sınıf öğrencisi, yüksek lisansını nöropsikoloji veya bilişsel nörobilim üzerine yapmak istiyor.
Zihinsel imgeleme (Mental Imagery), bellek aracılığıyla algısal bilgiye erişildiğinde meydana gelir (Kosslyn ve ark., 2001, s 635). ‘Akıl gözüyle görmek’ ya da ‘akıl kulağı ile duymak’ gibi deneyimlere yol açar. Başka bir deyişle, imgeleme insanların günlük yaşantılarında herhangi bir bilgiyi algılaması, o bilgiye dair görselleri ya da imgeleri zihinlerinde canlandırması veya hayal etmesi olarak basitçe tanımlanabilir. İmgeleme üzerine bugüne kadar yapılan çalışmalara bakıldığında imgeleme ve bellek arasındaki etkileşim göze çarpmaktadır. İmgeleme süreci, sembolik yansımaların çoklu türlerinden oluşan bir belleğin ele alınması ve bu belleğin görselleşme fikrinden türemiştir (Pearson, 2019). Zihinsel görsel imgeleme ve bellek nasıl bir etkileşime sahip? Bilişsel bilim ve psikoloji çalışmaları bu alana nasıl ışık tutmuştur?
Görsel zihinsel imgeleme, yıllar boyunca önce filozoflar, daha sonra psikologlar ve şimdi ise bilişsel sinirbilimciler tarafından zihinsel işlev tartışmalarında merkezi bir rol oynamıştır. Duyusal uyaranlarla edinilen neredeyse her davranış ya da bilişsel süreç zihinsel imgeleri kullanma eğilimindedir (Pearson, 2019, s 624). Birçoğumuz için, görsel imgeler; bellek, hayal kurma ve yaratıcılık üzerinde önemli bir rol oynayan günlük deneyimlerin göze çarpan bir bileşenidir (Zeman, 2015). Galton, zihinsel imgeleme üzerine “kahvaltı masası anketi” (breakfast table survey) isimli nicel bir çalışma yürütmüş ve imgelerin subjektif canlılığı hakkında çeşitli varyasyonları raporlamıştır (Galton, 1880). Bazı katılımcılar ‘görselleştirme gücü yok’ (no power of visualising) olarak not edilmiştir. İnsanlar zihinlerinde bilinçli bir duyusal deneyim yaşayabilmektedir, fakat bu katılımcılar gönüllü olarak imgeleme davranışından yoksundurlar ve bu durum “aphantasia” olarak tanımlanmaktadır (Zeman, 2015). Öte yandan güçlü imgelemeler anksiyete, depresyon, şizofreni, parkinson hastalığı gibi psikiyatrik ve nörolojik hastalıkların semptomlarının tespit edilmesinde önemli bir rol oynamaktadır (Holmes ve Mathews, 2010; Clark ve ark., 2015; Shine ve ark., 2015). Zihinsel imgelemenin bireysel farklılıkları nöroçeşitlilik olarak değerlendirilmekle birlikte aynı zamanda çeşitli hastalıkların semptomu olarak görülmesi bu alandaki soru işaretlerini artırmaktadır.
Zihinsel imgeleme frontal bölgeden başlayarak ana duyusal bölgelere (primary sensory areas) uzanan geniş bir nöral ağı içermektedir (Pearson, 2019, s 625). Geçmişten bugüne kadar, genel olarak imgeleme ile ilgili olan çalışmaların ana görsel kortekse (primary visual cortex) yoğunlaştığı görülmektedir. Fakat, görsel korteks ve imgeleme arasındaki ilişkiye dayanan çalışmalar da tamamen tartışmasız değildir. Nörogörüntüleme teknikleri kullanılarak yapılan birçok çalışmada erken görsel kortekste (early visual cortex) eşik değeri geçen BOLD cevapları sunulmuştur, fakat bazılarında da görülmemiştir (bakınız, O’Craven ve ark., 2000; Le Bihan ve ark., 1993; Dijkstra, 2017). Bu durumun deney dizaynlarının zorluğu ya da katılımcıların imgeleme canlılığı gibi bireysel farklılıklara dayandığı düşünülmektedir. Pearson ve arkadaşları, invazif olmayan beyin görüntüleme teknikleri kullanarak görsel imgelemenin, frontal bölgelerden birincil görsel kortekse kadar uzandığını ve istemli görsel imgeleme yaratmak için uyum içinde çalışan geniş bir sinir ağında aktivite gösterdiğini ortaya koymuştur. (2015). İmgeleme ile ilgili birçok nörogörüntüleme çalışması çoğunlukla ana görsel kortekse odaklansa da veriler genellikle görsel imgeleme için ters hiyerarşi sürecindeki (reverse hierarchy process) bilgiyi bellekten alma hipotezini desteklemektedir (Keogh ve ark., 2021). Görsel imgeleme sırasında frontal, medial temporal, visual ve parietal bölgelerini içeren sinir ağları meydana gelir.[1] İmgeleme; birincil olarak frontal lob aktivasyonu ile başlar, daha sonrasında bu durum bilgi akışına kıyasla ters yöne doğru yani posterior bölgelerden olan medial temporal lob aktivasyonunu tetikler. Daha sonrasında, imgelerin zihinde uzamsal ya da duyusal yansıması oluşturulur ve visual ve parietal bölgeler aktif hale gelir (Pearson, 2019). Bu süreç bilgi işleme (information processing) sürecinden ters yönde ilerlemektedir, bu sebeple ters hiyerarşi süreci olarak adlandırılmaktadır.
Görsel imgeleme, birçok bilişsel süreçte önemli bir yardımcı rol oynamaktadır (Kay ve ark., 2022). Özellikle bilgiyi kısa zamanlı ya da uzun zamanlı bellekten alma konusunda çok önemli bir görev üstlenmektedir (Pearson, 2019). Bellek ve imgeleme arasında karşılıklı bir ilişkinin olduğu söylenebilir. Dahası gönüllü zihinsel imgelemenin depolanan bellekten alınan bilgi kombinasyonlarına dayandığı savunulmaktadır. Psikolojik modeller, daha önceden yaşanmış olan olayların detaylarını hatırlamanın görsel imgeleme kullanılarak gerçekleştiğini öne sürmektedir (James, 1890; Tulving, 1985). Yapılan çalışmalarda uzun süreli bellek kullanımı sırasında canlanan zihinsel imgelemenin nöral kanıtları fMRI kullanılarak gözlemlenmiştir. Bu çalışmalar, subjektif hatırlamanın önceki olayların kodlanması ile ilişkili duyusal kortikal aktivitenin eski haline getirilmesini içerdiğini ortaya çıkarmıştır (Buckner ve Wheeler, 2001; Wheeler ve Buckner, 2004; Johnson and Rugg, 2007). Öte yandan bu çalışmalarla ilişkili olarak yapılan diğer çalışmalar ise LTM (long-term memory) [uzun süreli bellek] kullanımı esnasındaki görsel imgelemenin görsel ilişkilendirme korteksindeki (visual association cortex) uyaran seçici alanlardaki aktivasyonla desteklendiğini ortaya çıkarmıştır (Ishai ve ark., 2000; Kahn ve ark., 2004; Mechelli ve ark., 2004; Ranganath ve ark., 2004; Wheeler ve Buckner, 2004; Johnson ve Rugg, 2007).
İşleyen bellek (working memory) düşünme, anlama ya da öğrenme gibi bilişsel işlevler kullanılırken bilgiyi geçici olarak depolayan sistem ya da sistemler olarak tanımlanmaktadır (Baddeley, 1996). Literatürde, işleyen belleğin (working memory) zihinsel imgelemeyi içerebileceğine dair öneriler bulunmaktadır; bu tür önermeler, işleyen belleğin görsel uzamsal sketchpad (visuospatial sketchpad)[2] bileşeni ile örtüşmektedir (Keogh ve Pearson, 2011). Görsel çalışma belleği görevlerinde görsel imgelemenin işlevi üzerine yapılan çeşitli araştırmalar tutarsız sonuçlar vermiştir; bazıları negatif sonuçlar verirken, diğerleri pozitif bağlantılar sunmuştur (Reisberg ve Leak, 1987). Albers ve arkadaşlarının yürütmüş olduğu nörogörüntüleme çalışması işleyen bellek ve imgelemenin ortak görsel yansımalara dayandığına dair güçlü bir kanıt sunmuştur (2013). Öte yandan, Kosslyn zihinsel imgeler (mental images) teorisini önermiştir. Kosslyn; zihinsel imgelemenin aktif uzun süreli yansımalarının kısa süreli görsel tampon (short-term visual buffer) bileşeninde meydana geldiğini ve bu sürecin görüntü oluşturma (image generation), sürdürme (maintenance), inceleme (inspection) ve manipülasyon ya da rotasyon gibi bir dizi farklı alt bileşene ayrılabileceğini savunmaktadır (Kosslyn, 1980, 1994). Sonuç olarak zihinsel imgeleme çok geniş kapsamı olup ve farklı birçok bilişsel işleve dayanan, ayrıca pek çok çeşitli alt bileşeni olan bir alan olmasıyla birlikte zihinsel imgelemenin işleyen bellek ile arasında anlamlı bir ilişkinin olduğunu söylemek mümkündür.
Sonuç olarak söyleyebiliriz ki zihinsel imgeleme ve bellek arasında kayda değer bir etkileşim bulunmaktadır. Bilişsel nörobilim ve psikoloji çalışmaları bu etkileşimi ortaya çıkarmak için çeşitli çalışmalar yapmış ve bilim dünyasına anlamlı kanıtlar sunmuşlardır; buna karşın beyinle ya da bilişsel işlevlerle ilgili olan diğer alanlar için yapılan çalışmalarda olduğu gibi bu konuda da hala cevaplanamayan sorular bulunmaktadır.
Notlar
[1] Beynin anatomisine ve bölgelerine dair hızlı bir giriş için Johns Hopkins Üniversitesi’nin “Anatomy of the Brain” sitesini ziyaret edebilirsiniz. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/anatomy-of-the-brain (E.N.)
[2] Visuospatial sketchpad: Görsel sözlü olmayan ve uzamsal bilginin kısa süreli hafızada tutulmasını sağlayan yardımcı bir sistemdir (Bruyer & Scailquin, 1997).
Kaynakça
Albers, A. M., Kok, P., Toni, I., Dijkerman, H. C., & De Lange, F. P. (2013). Shared representations for working memory and mental imagery in early visual cortex. Current Biology, 23(15), 1427–1431.
Baddeley, A. D. (1996). The concept of working memory. Models of short-term memory, 1–27.
Bruyer, R., & Scailquin, J. C. (1998). The visuospatial sketchpad for mental images: Testing the multicomponent model of working memory. Acta Psychologica, 98(1), 17–36.
Buckner, R. L., Wheeler, M. E., & Sheridan, M. A. (2001). Encoding processes during retrieval tasks. Journal of cognitive neuroscience, 13(3), 406–415.
Clark, I. A., James, E. L., Iyadurai, L., & Holmes, E. A. (2015). Mental imagery in psychopathology: from the lab to the clinic.
Dijkstra, N., Zeidman, P., Ondobaka, S., van Gerven, M. A., & Friston, K. (2017). Distinct top-down and bottom-up brain connectivity during visual perception and imagery. Scientific reports, 7(1), 5677.
Galton, F. (1880). Statistics of mental imagery. Mind, 5(19), 301–318.
Holmes, E. A., & Mathews, A. (2010). Mental imagery in emotion and emotional disorders. Clinical psychology review, 30(3), 349–362.
Ishai, A., Ungerleider, L. G., & Haxby, J. V. (2000). Distributed neural systems for the generation of visual images. Neuron, 28(3), 979–990.
James, W. (1890). The Principles Of Psychology Volume II By William James (1890).
Johnson, J. D., & Rugg, M. D. (2007). Recollection and the reinstatement of encoding-related cortical activity. Cerebral cortex, 17(11), 2507–2515.
Kay, L., Keogh, R., Andrillon, T., & Pearson, J. (2022). The pupillary light response as a physiological index of aphantasia, sensory and phenomenological imagery strength. Elife, 11, e72484.
Keogh, R., & Pearson, J. (2011). Mental imagery and visual working memory. PloS one, 6(12), e29221.
Keogh, R., Pearson, J., & Zeman, A. (2021). Aphantasia: The science of visual imagery extremes. In Handbook of clinical neurology (Vol. 178, pp. 277–296). Elsevier.
Khan, M. A., Lawrence, G. P., Franks, I. M., & Buckolz, E. (2004). The utilization of visual feedback from peripheral and central vision in the control of direction. Experimental Brain Research, 158, 241–251.
Kosslyn, S. M., Ganis, G., & Thompson, W. L. (2001). Neural foundations of imagery. Nature reviews neuroscience, 2(9), 635–642.
Kosslyn, S. M. (1980). Image and mind. Harvard University Press.
Kosslyn, S. M., & Shin, L. M. (1994). Visual mental images in the brain: Current issues.
Le Bihan, D., Turner, R., Zeffiro, T. A., Cuenod, C. A., Jezzard, P., & Bonnerot, V. (1993). Activation of human primary visual cortex during visual recall: a magnetic resonance imaging study. Proceedings of the National Academy of Sciences, 90(24), 11802–11805.
Mechelli, A., Price, C. J., Friston, K. J., & Ishai, A. (2004). Where bottom-up meets top-down: neuronal interactions during perception and imagery. Cerebral cortex, 14(11), 1256–1265.
O’Craven, K. M., & Kanwisher, N. (2000). Mental imagery of faces and places activates corresponding stimulus-specific brain regions. Journal of cognitive neuroscience, 12(6), 1013–1023.
Pearson, J. (2019). The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery. Nature reviews neuroscience, 20(10), 624–634.
Pearson, J., Naselaris, T., Holmes, E. A., & Kosslyn, S. M. (2015). Mental imagery: functional mechanisms and clinical applications. Trends in cognitive sciences, 19(10), 590–602.
Ranganath, C., Cohen, M. X., Dam, C., & D’Esposito, M. (2004). Inferior temporal, prefrontal, and hippocampal contributions to visual working memory maintenance and associative memory retrieval. Journal of Neuroscience, 24(16), 3917–3925.
Reisberg, D., & Leak, S. (1987). Visual imagery and memory for appearance: Does Clark Gable or George C. Scott have bushier eyebrows?. Canadian Journal of Psychology/Revue canadienne de psychologie, 41(4), 521.
Shine, J. M., Keogh, R., O’Callaghan, C., Muller, A. J., Lewis, S. J., & Pearson, J. (2015). Imagine that: elevated sensory strength of mental imagery in individuals with Parkinson’s disease and visual hallucinations. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 282(1798), 20142047.
Tulving, E. (1985). How many memory systems are there?. American psychologist, 40(4), 385.
Wheeler, M. E., & Buckner, R. L. (2004). Functional-anatomic correlates of remembering and knowing. Neuroimage, 21(4), 1337–1349.
Zeman, A., Dewar, M., & Della Sala, S. (2015). Lives without imagery–Congenital aphantasia. Cortex, 73, 378–380.
