Rabia Kurşun, İstanbul Üniversitesi psikoloji öğrencisi, akademik hayatını biliṣsel nörobilim alanında ilerletmek istiyor.
Daha önce hiç yerde gördüğünüzü zannettiğiniz yılanın yalnızca bir ip olduğu yanılgısına düşmüş müydünüz? Elbette buna benzer algı yanılsamaları her birimizin hayatında sıkça karşılaştığı durumlardır. Algı, eylemlerimize eşlik eden ve onları destekleyen çok temel bir kavram. Yaşamın her anında bir şeyleri algılar ve ona göre bilgi edinimi, bellekte depolama, problem çözme, dün yediğimiz yemeği hatırlama ve başkalarıyla iletişim kurabilme gibi çeşitli temel veya karmaşık bilişsel işlemleri gerçekleştiririz. Bir başkasının varlığını bilişe taşıyabilmemizin ilk adımının algılama olduğunu biliyoruz. Algılamanın gerçekleşmesi için, uyaranın alıcıya gönderdiği sinyallerin alıcı tarafından bir potansiyele dönüştürülmesi gerekir, uyarılma gerçekleşmezse algılama olayı da gerçekleşemez. Eğer algılama yetisi olmasaydı muhtemelen zihnin pek çok işlevi de bununla birlikte olmamış olurdu. Çünkü bir ötekiyle etkileşimde algılama olmazsa karşıdakinin varlığını tanımama, fark etmeme durumu gözleniyor (buna ihmal sendromu örnek verilebilir). Buna göre algımızın olmaması zihinsel bir felç durumu gibi düşünülebilir. Nasıl ki felçli bir uzvun dokunmaya tepkisi olmuyorsa, algının olmaması da direkt olarak dünyaya tepkimizin olmaması demek oluyor.
Algı, çevreden gelen uyarıcıların alıcıyı uyarmasıyla başlayıp bu uyarının alıcıda bir tepkiye dönüşmesiyle sonlanan bir süreçtir. Bunu görsel uyarıcılardan aldığımız sinyallerle örnekleyebiliriz. Başlangıçta bahsettiğim yılan örneği bizi uyaran bir nesne olmuştur, yılan şekli burada alıcılarımızı harekete geçiren- belki savunma içgüdülerinden kaynaklı belki de çevrede göze çarpan bir detay olmasından kaynaklı- bir uyaran olmuştur. Yılanı gördükten sonra uyarılıp, kaçma ya da dikkatli olma tepkisi gösteririz. Burada algı sürecinin gerçekleşmesinde iki temel işlemeden söz ediyoruz: Aşağıdan yukarıya ve yukarıdan aşağıya işleme. Alıcıların uyarılmasıyla başlayan süreç aşağıdan yukarıya işleme (bottom-up processing) olarak isimlendirilir. Elektrik sinyalleri önce basit özelliklere (çizgi, dal, püskül) tepki veren öznitelik saptayıcılarına (feature detector) iletilir ve kuyruğa benzeyen yapıyı görünce tepki olarak ateşleme yapar. Irving Biederman (1987), davranışsal bir yaklaşıma sahip olan Bileşenlerden Tanıma Kuramı’nda (BTK) algının farklı niteliklere özelleşmiş öznitelik saptayıcılarının ateşlemelerinin toplamı sonucu oluştuğunu öne sürmüştür. Biederman’a göre geon adını verdiği nesnelerin karakteristik yapı taşları, nesneleri algılamada büyük önem taşır. Bu şekilde bir fincanın kulp geonu gösterildiğinde tanımlamamız oldukça yüksek olur, yanına bir de bardak altlığı gibi bir şekil koyduğumuzda bu geon da fincan tanımlamamızı daha da yükseltecektir. Geonları birer ipucu olarak da düşünebiliriz, ne kadar çok ipucu o kadar doğru bir cevap. Bu basit ve karakteristik şekilleri algılama, retinadaki uyarım örüntüleri ile de ilişkilendirilebildiğinden aşağıdan-yukarıya işlemeye örnek olarak verilebilir.
Geonlar aynı olsa da farklı dizilimlerle birlikte nesnelerdeki görüntüsü ve işlevi farklılaşabilmektedir. Bardak altlığı örneğinde diziliminin nerede olduğu oldukça mühim olabilir. Çünkü daire çok spesifikleşmiş bir detay değildir, iç kısmına koyulan ikinci bir daire bize bu detayı verebildiği gibi fincanın kendisi olmadan altlığı ve kulpu yerli yerinde olduğunda fincanı algılamamız mümkün olacaktır. Öteki taraftan bu daire bir tekerlek de olabilir, bir kavanoz kapağı da. Dizilimi ve yanında bulunan geonlar, nesneyi algılarken tanımlamada oldukça işimize yaramaktadır. Geonların dizilişine bakarak önceden edinilen bilgiler ve deneyimler dolayısıyla algılamanın gerçekleştiği işleme ise yukarıdan aşağıya işleme (top-down processing) denir. Bu işlemeye bağlamın üzerimizde oluşturduğu beklentileri de dahil edebiliriz. İçinde bulunduğumuz durum-ortam nesnenin ne olduğuna yönelik algımızı şekillendirebilmektedir. Başta verilen örnekteki ipi yılan görme meselesi, otluk bir alanda ya da amfide olup olmadığına göre değişiklik gösterecektir. Çünkü amfide yılanın bulunma ihtimali oldukça azdır fakat otluk alanda bu ihtimal yükselmektedir. Başka bir örnek vermek gerekirse, kendi anadilimizden farklı, bilmediğimiz bir dilden, mesela İtalyanca bir cümlenin kelimelerini tekil, anlamlı sözcükler olarak algılamamız mümkün olmayacaktır. Ancak dili bilen biri sözcüklerin nerede bittiğini ve cümlenin anlamlı hale nasıl geldiğini anlayabilmektedir. Algının çevreden gelen bilgilere ve deneyimlere dayandığı düşüncesini Hermann von Helmholtz (1867), Bilinçsiz Çıkarsama Kuramı (Unconscious Inference) ile açıklamıştır ve yukarıdan aşağıya işleme üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu kurama göre daha önce de bahsettiğim gibi nesneyi algılarken en olası tahmin (yanında kulp var altında tabak, bu fincan olabilir gibi) göze alınarak algılama gerçekleşir. Bilinçsiz çıkarsama kavramı ise tam olarak nesneyi tanımlama ve algılamada çevreden ve deneyimlerden edinilen bilgilerin bilinç hali dışında oluşmasıdır. Burada problem çözmedekine benzer bir çıkarımsal süreçten söz edebiliriz.
Özetlemek gerekirse, algı süreci uyarılmayla başlar ve bu uyarılma iki tür işleme ile bizi tepkiye götürebilir. Aşağıdan yukarıya dediğimiz işlemede uyarıcının basit özelliklerinden yola çıkarak bilinçli bir algılama gerçekleştirilirken, yukarıdan aşağıya işlemede önceden edindiğimiz deneyimler ve bu basit özelliklerin nesneyi ne yönde değiştirdiği üzerine daha bilinçli olmayan varsayımsal bir algılama gerçekleştirilir. Her iki işleme sonucunda da algılama gerçekleşir ve uyarılma sonunda ateşleme (firing) oluşur. En başta verdiğim yılan örneğine gelecek olursak, bu iki işlemeden her ikisiyle de gerçekleşmiş olabilir. Dikkatlice baktığımızda uyaranın şekli, kuyruğu bizi uyaranın yılan olduğu kanısına vardırmış olabilirken, yılanın hareketi, daha önceden yaşanmış yılana dair deneyimlerimiz, orada yılan çıkabileceğine dair hali hazırda olan korkumuz da bizi uyaranın yılan olduğuna ikna etmiş olabilir. Bu yılanın gerçekte ip olması ise bu iki süreçte de bulunan hata payları kaynaklı olabilmektedir. Algımız yanılabilir, varsayımsal ilerler ve ancak uyarana dair başka ipuçlarını da ele alarak daha doğru bir sonuca varabilir. Tabii bir seçenek de uyarana yaklaşmak, ama bu yılan örneği için pek de güvenilir bir çözüm değil gibi gözüküyor.
Kaynakça
Biederman, I. (1987). Recognition-by-components: A theory of human image understanding. Psychological Review, 94(2), 115–147. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.2.115
Goldstein, E. B. (2011). Bilişsel Psikoloji (O. Gündüz, Çev.). İstanbul: Kaknüs Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1980). Syf 104–155.
von Helmholtz, Hermann (1867). Handbuch der physiologischen Optik. Vol. 3. Leipzig: Voss.
