Başkalarının Zihnini Gözlerine Bakarak Okumayı Nasıl Öğreniriz?

Özgün Adı: How we learn to read another’s mind by looking into their eyes

Tobias Grossmann, Virginia Üniversitesi’nde psikoloji doçentidir.

Gözler günlük sosyal ilişkilerimizde önemli bir rol oynarlar ve bazen mecazen ruhlarımıza açılan bir pencere oldukları bile söylenir. Günümüzde başkalarının zihniyle ilgili birçok bilgiyi (information) gözlerine bakarak edinebileceğimiz iddiasına dair ikna edici kanıtlar var. Simon Baron-Cohen ve İngiltere’deki Cambridge Üniversitesi’nde bulunan grubu tarafından geliştirilen Zihni Gözlerden Okuma Testi (Reading the Mind in the Eye Test) (RMET) tarafından gösterildiği üzere içsel durumları (inner states) göz ve göz çevresindeki bölgeden belirleyebilme yeteneğine sahibiz. Gözlerin öteki zihinler hakkında sağladığı bilginin kapsamı sınırlı olabilir, ancak yine de bu kanıt şüpheci geleneğe bağlı filozofların öteki zihinlerin içeriğinin doğrudan gözlemlenemediğine dair görüşlerine karşıdır. Şüpheci görüşün aksine insan gözü başka bir kişinin içsel durumuna doğrudan erişim sağlayarak ben ve öteki arasında bir köprü oluşturur.

Bahsedilen fenomen yalnızca insanlara özgüdür. Gerçekten de tüm primat türlerinin neredeyse yarısıyla karşılaştırıldığında insan gözünün hem morfolojik açıdan hem de duyarlılık açısından benzersiz olduğu gösterilmiştir. İnsanlar göz çerçevesinin yatay düzlemdeki en uzun ölçüsüne ve sklera (gözün en dıştaki katmanı) miktarının en fazlasına sahip olan tür olmakla kalmaz, aynı zamanda sklerası beyaz olan tek türdür. Bize en yakın yaşayan primatlar olan şempanzelerle karşılaştırıldığında biz insanlar yüzleri incelerken göz bölgesine çok daha istikrarlı bir biçimde odaklanıyoruz. 14 aylık olduklarında insan bakışları neredeyse yalnızca gözleri takip ederken büyük-maymunlar (great apes) başın dönük olduğu yöne daha fazla güvenir.

Gözlere olan duyarlılık insan gelişiminin erken dönemlerinde ortaya çıkar. Doğumdan itibaren yenidoğanlar görme keskinliklerinin zayıflığına rağmen yüzlere bakmayı tercih ederler. Bebekler gözleri kapalı olandansa açık olan yüzlere bakmayı tercih ederler. Yenidoğanlar normal olan (yani siyah iris ve beyaz skleraya sahip) gözlere bakmayı tercih ederken beyaz iris ve siyah skleraya sahip deney yüzlerini daha az tercih ederler. Ve öyle görünüyor ki bebekler öteki zihinler hakkında gözlerine bakarak duygusal bilgiler edinebiliyorlar ve bunun için yetişkinlerin başka bir kişinin zihinsel durumunu anlama uğraşı sırasında aktive olan aynı beyin bölgelerini çalıştırıyorlar. Çarpıcı bir biçimde bebekler daha yedi aylıkken duygusal ipuçlarını tespit edebiliyor, doğrudan ve kaçırılan bakışları sadece göz aklarını temel alarak ayırt edebiliyorlar.

İlgi nörohormonu olan oksitosin göz ipuçlarına verilecek cevabımızı ayarlar. Çalışmalarda bu hormonun burun yoluyla verildiği deneklerde kendilerine gösterilen yüzlerdeki gözlere odaklanma oranında artış gözlenmiştir. Ayrıca oksitosin duygusal ve zihinsel durumların göz ipuçlarıyla tanınmasını önemli ölçüde arttırır.

Gözlere ve göz ipuçlarına duyarlılığın azalması, otizm spektrum bozukluğunun (autism spectrum disorder) gelişiminde belirlenebilen en erken uyarı bulgulardan biri olarak tanımlanmıştır. Son çalışmalar, otizm spektrumu söz konusu olduğunda gözlere yönelimin yenidoğanlarda başlangıçta mevcut olduğunu ancak iki ila altı aylıkken azaldığını göstermektedir. Altı ila on aylıkken kaydedilen göz bakış ipuçlarına beynin verdiği yanıtlardaki karakteristik farklılıklardan yola çıkılarak 36. ayda teşhis edilen otizm öngörülebilmiştir. Dahası otizmi olan daha büyük yaşta çocuklara burun içi oksitosin uygulandığında beyinlerinin göz ipuçlarına daha iyi tepki verdiği gözlenmiştir. Oksitosin ve zihin okuma arasındaki ince bir ayrım vardır: araştırmalar gösteriyor ki oksitosin salınımını ve emzirme tecrübesini etkileyen genetik farklılıklar bebeklerin yedinci aydan itibaren gözlere verdiği duygusal tepkiyi etkilemektedirler.

Sonuç olarak başkalarının zihinlerini okuma becerisi bebeklerde çok erken bir dönemde gelişir ve gözlerden gelen ipuçlarıyla derinden ilişkilidir. Bu fenomen öteki zihinlerin açık ve kavramsal bir kavrayışını gerektirmez, aksine başkalarının duygusal ve zihinsel durumlarının doğrudan tecrübesine dayanır.

Elbette insanlar başkalarını dokunma hissi veya sözlü ipuçları gibi çeşitli tarzlar yoluyla da anlarlar. Ancak göz ipuçları fiziksel temastan yoksun yakın mesafeli etkileşimler sırasında her zaman için paha biçilemez olmuştur. Evrimimizin başlarında göz ipuçları ortak avcılık ve toplayıcılık için hayati öneme sahipti, yırtıcılardan kaçınmayı ve av yakalamayı ümit eden gruplar için de gerçekten çok gerekliydi. Bugün ise bu tür ipuçları ister kalabalıklar arasındaki isterse bir işle uğraşan dünya ile belirgin bir şekilde uyum sağlamamıza yardımcı oluyorlar. Gözler yoluyla iletişim kurmak, zihinlerine erişim sağlayarak en iyi partnerleri belirlemek ve onlarla uyum içerisinde olup birlikte çalışabilmeye yardımcı olur. Öteki zihinlere açılan pencere olarak gözler, insanın sosyal işlevlerinin derin biyolojik kökenlere sahip ayırt edici bir özelliği olarak düşünülebilir.

Bilimin En Zor Problemi: Türeyiş Destanı — Muharrem Ayar

Bilişsel Dilbilim — Kognitif VikiMaraton

Nörogörüntüleme — Kognitif VikiMaraton