Özgün Metin: When you split the brain, do you split the person?
Beyin, belki de evrendeki en karmaşık makinedir. Her biri birçok farklı modüle sahip iki serebral hemisferden (beyin yarımküresi) oluşur. Neyse ki bu ayrı parçalar özerk değildir. Hepsi son derece birbiriyle bağlantılı, tamamen uyum içinde tek bir eşsiz varlık oluşturmak için çalışıyorlar: seni.
Fakat biz bu ahengi yok edersek ne olur? Ya bazı modüller diğer modüllerden bağımsız olarak çalışmaya başlarsa? İlginç bir biçimde bu, sadece bir düşünce deneyinden ibaret değil; bazı insanlar için bu gerçektir.
Ayrık beyin (split-brain) olarak adlandırılan hastalarda corpus callosum (sağ ve sol serebral hemisferler arasındaki ana iletişim yolu), başka türlü kontrol altına alınamayan epilepsileri durdurmak için cerrahi olarak kesilir.
Operasyon epilepsinin durdurulmasında etkilidir; bir hemisferde bir nöral ateşlenme fırtınası (neural firestorm) başlarsa, bu ayırma sayesinde diğer hemisfere yayılması önlenmiş olur. Ancak corpus callosum olmadan hemisferlerin neredeyse hiçbir bilgi alışveriş yolu kalmamıştır.
O hâlde kişiye ne olur? Parçalar artık senkronize edilmiyorsa, beyin hâlâ bir kişi mi üretiyordur? Roger Sperry ve Michael Gazzaniga adlı iki nörobilimci 1960’larda ve 70’lerde bu sorunu araştırmaya koyuldular, beyin bölündüğünde kişinin bölündüğüne dair şaşırtıcı veriler buldular. Sperry, 1981’de ayrık beyin çalışması sayesinde Nobel Tıp Ödülü’nü kazandı.
Araştırmacılar beyni bölmenin her bir hemisferde bir kişi olmak üzere iki kişi ortaya çıkardığını nasıl kanıtladılar? Görsel bilginin beyine akışını kontrol eden zekice bir plan sayesinde.
İki gözün de her iki serebral hemisfere bilgi gönderdiğini ve bu bağlantının da karmaşık olduğunu hâlihazırda biliyorlardı. Gözlerinizi bir noktaya odakladığınızda, o noktanın solundaki (sol görme alanı) ögelerin hepsi sağ hemisferde işlenirken sağındaki ögelerin (sağ görme alanı) hepsi de sol hemisferde işlenir. Dahası, sol hemisfer vücudun sağ tarafını ve dil üretimini kontrol ederken sağ hemisfer vücudun sol tarafını kontrol eder.
Sperry ve Gazzaniga, hastanın sağ görme alanına uyaran (stimulus) verdiği zaman (konuşmadan sorumlu sol hemisfer tarafından işlenir) hasta normal yanıt verdi. Ancak sol görme alanına uyaran verildiği zaman (dilsiz sağ hemisfer tarafından işlenir) hasta hiçbir şey görmediğini söyledi. Yine de sol eli gösterilen görüntüyü çizebiliyordu. Sol elinin bunu neden yaptığı sorulduğunda, hasta şaşkına dönmüştü ve hiçbir fikrinin olmadığını söyledi.
Burada ne oluyordu? Sol hemisfer sol görme alanını göremiyordu, bu yüzden oraya bir uyaran verildiği zaman haklı olarak hiçbir şey görmediğini söyledi. Yine de, sağ hemisfer uyaranı gördü ve bunu sol eli yönlendirerek yapabildiğini gösterdi. Sperry ve Gazzaniga tarafından çıkarılan sonuç açıktı: tek bir ayrık beyin hastası aslında iki yarım beyin hastası olarak düşünülmelidir — bir çeşit Siyam ikizi gibi. Sperry, bunun sadece merakın ötesine geçtiğini savundu, kelimenin tam anlamıyla bilinç alanındaki materyalizm kavramını kanıtlıyordu. Eğer beyin bölündüğü zaman kişi de bölünüyorsa, bu maddi olmayan ruha pek fazla yer bırakmıyordu.
Dava kapandı mı? Benim için hayır. Kabul etmeliyiz ki ayrık beyinli hastalar normal hissediyorlar ve normal davranıyorlar. Ayrık beyinli bir hasta odaya girerse, olağandışı bir şey fark etmezsiniz. Ve korkunç epileptik nöbetlerden kurtulmak dışında tamamen aynı olduklarını iddia ediyorlar. Eğer o kişi gerçekten bölünmüş olsaydı, bu doğru olmazdı.
İşlerin temeline inmek için Amsterdam Üniversitesi’ndeki ekibimle iki ayrık beyin hastasını test ederek, sol görme alanındaki nesnelere (sağ hemisferce algılanan) doğru yanıt verip vermeyeceklerini değerlendirirken, aynı zamanda sözel olarak mı yoksa sağ elle mi (sol hemsiferce kontrol edilen) yanıt verdiklerini inceleyerek bu temel sorunu tekrar ele aldık. Şaşırtıcı bir şekilde bu iki hastada, Sperry ve Gazzaniga’nın daha önce bulduğu sonuçlardan tamamen farklı sonuçlar bulduk. Hastaların her ikisi de sağ ve sol olmak üzere tüm görme alanında uyaranların varlığı ve konumu hakkında tam farkındalık gösterdiler. Sol görme alanına uyaranlar verildiğinde, hastalar hiçbir şey görmediklerini (veya sağ elle belirtmediklerini) neredeyse hiçbir zaman söylemediler. Aksine, bir şeyin nerede olduğunu ve nereden belireceğini doğru bir şekilde gösterdiler.
Ancak bizim çalıştığımız ayrık beyinli hastalar da tamamen normal değildiler. Görme alanının orta hattı boyunca verilen uyaranları kıyaslayamadılar. Dahası, sol görme alanına uyaran verildiğinde hasta uyaranın görsel özelliklerini belirtmede daha iyiydi (sağ elle veya sözlü olarak cevap verse bile!) ve sağ görme alanına bir uyaran verildiğinde sözlü olarak etiketlemede (verbal labelling) daha iyiydi (sol eli ile cevap verdiğinde bile).
Bu bulgulara dayanarak yeni bir ayrık beyin modeli önerdik. Beyni böldüğünüzde, hâlâ sadece bir kişi vardır. Bununla birlikte, bu kişi her görsel alan için bir tane olmak üzere iki görsel bilgi akışı yaşar ve kişi bu iki akışı birleştiremez. Sanki senkronize olmayan bir film izliyor; ama burada sorunlu olan ses ve görüntü senkronizasyonu değil de, iki akış da görüntü akışı gibi.
Dahası da var. Önceki model materyalizm için güçlü kanıtlar sunarken (beyni bölündüğünde, kişi de bölünür), mevcut anlayış sadece bilincin gizemini derinleştiriyor gibi görünüyor. Beyin ikiye bölünse de yine tek bir kişiyle karşı karşıya oluyorsunuz. Birçok modülden oluşan beyin nasıl oluyor da sadece bir kişiyi yaratıyor? Ve bu parçalar birbirleriyle bile konuşmazken ayrık beyinliler nasıl bir bütün olarak davranabiliyorlar?
İLERİ OKUMA ÖNERİLERİ
Ayrık beyin kavramı genel olarak corpus callosotomy (corpus callosumun’un cerrahi olarak kesilmesi) sonrası hastaları için kullanılsa da tek bu operasyon sonucunda da oluşmaz. Corpus callosum ne kadar hemisferler arasındaki en büyük bağlantı (hem boyut hem de görev olarak) olsa da tek bağlantı değildir. Bu nedenle araştırmacılar yeni bir ameliyat tekniği olan ‘commissurotomy’yi (beyin cerrahisindeki kullanımıyla hemisferler arasındaki tüm bağların kesilmesi) denemişlerdir. Okurlar ilk yapılan callosotomy ameliyatı için 1940 yılında Von WAGENEN ve arkadaşları tarafından çıkarılmış “Surgical Division of Commissural Pathways In the Corpus Callosum” adlı makaleye göz atabilirler. Daha sonra deneylenen commisurotomy için ise Bogen ve Vogel tarafından 1965 yılında yazılmış “Cerebral Commissurotomy” adlı makaleyi inceleyebilir. Commissurotomy operasyonunun kontrol altına alınamayan epilepsi tedavisinde nasıl bir önemi olduğunu merak eden okurlar ise 1977 yılında Gazzaniga ve arkadaşları tarafından çıkarılmış “Cerebral Commissurotomy For Control of Intractable Seizures” adlı çalışmalarına bakabilirler. Ayrıca, ayrık beyin hastaları üzerinde yapılan çalışmaları en başından günümüze kadar olan yolculuğunu merak eden okurlar ise Gazzaniga’nın 2005 yılında çıkarmış olduğu “Forty-five Years of Split-Brain Research And Still Going Strong” yazısından faydalanabilirler. Sperry’nin 1981 yılında nobel kazandığı çalışmasının detayları için ise buradan faydalanabilirler: https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1981/press-release/ Ayrık beyin hastaları üzerinde yapılan testleri ve testlerden elde edilen sonuçları merak eden okurlar ise Gazzaniga ve LeDoux tarafından çıkarılmış olan “The Integrated Mind” adlı kitaba göz atabilirler.
