Ayşe Nur Genç, Hacettepe Üniversitesi Psikoloji bölümü mezunu ve İzmir Ekonomi Üniversitesi’nde Deneysel Psikoloji yüksek lisans öğrencisi. Lisans döneminden bu yana dil gelişimi, dil-düşünce ilişkisi, müzik algısı gibi konulara ilgili.
Hepimiz bugüne kadar girdiğimiz sınavların içerisinde, geometrik cisimlerin üzerinde yolunu kaybetmiş karıncalara bir şekilde rastlamışızdır. Ya da evcil hayvan sahibi olanlar, minik dostlarının evin yolunu nasıl da böyle kolay bulabildiği üzerine düşünmüş olabilir. Öte yandan üç boyutlu; yani eni, boyu ve derinliğiyle tanımlanan uzamsal alanlarla ilgili becerilerin insan bilişinde nasıl iş gördüğü üzerine bir şekilde düşünmek, hele ki navigasyonun hayatımıza girmesiyle beraber daha da zorlaştı. Halbuki uzamsal becerilerin kullanılması süreci, insan zihnindeki diğer pek çok beceriye dair gelişen süreçler kadar karmaşık ve ilişkisel. Bilimsel literatürde, uzamsal bellek birçok açıdan incelenmiş. Bunlardan bazıları; konum bilgisinin temsili, görsel bellek ile uzamsal bellek arasındaki farklılıklar, çalışma belleği ile uzamsal bellek arasındaki ilişki, uzamsal referans çerçeveleri ve uzamsal bilgiyi işlemek için görsel olmayan unsurların kullanımı olarak sıralanabilir. Bu başlıkların pek çoğunda görüldüğü üzere, uzamsal beceriler söz konusu olduğunda salt görsel algının ya da görsel işlemleme yoluyla sağlanan bilgilerin devrede olduğunu söylemek doğru değil. Öyle ki, uzamsal becerilerin kullanılması sürecinde diğer bilişsel beceriler de devrede olabiliyor. Uzamsal ve dilsel alt sistemler arasındaki bağlantı ile uzamsal algı ve uzamsal bellek performansının dilbilimsel yönleri konuya ilişkin en çok çalışılan alanlardan bir tanesi.
Uzamsal Becerilere İlişkin Nörogörüntüleme Bulguları
Dilsel ve uzamsal işlemleme süreçleri arasındaki koordinasyon, mekansal bilginin kodlanmasında önemli bir rol oynar. Dilsel becerilerde sol ve görsel becerilerde sağ hemisferin başat olduğu bilgisi her iki beceriyi de kullanmayı gerektiren uzamsal görevlerde doğrulansa da diğer pek çok zihinsel işlemde olduğu gibi uzamsal görevler söz konusu olduğunda da ilgili alanların ilişkisel çalışmasına dair bulgular elde edilmiştir (Cona ve Scarpazza, 2019). Bununla birlikte bu eş güdümlü sistemin nörogörüntüleme çalışmalarına yansıyan bir bulgusu, yaş faktörüyle beraber değişikliğe uğruyor olmasıdır. Bu konuyu ele alan bir çalışmada, beyindeki ventral yolu takip eden sistemle ilişkilendirilen “Ne?” ve dorsal yolu takip eden sistemle ilişkilendirilen “Nerede?” bilgileri, uzamsal işlemlemede gözlemlenen frontal lateralizasyon yaş farklılıkları açısından incelendi. (Ventral yol, beynin görme ile ilişkilendirilen oksipital lobundan aşağı yani temporal lob yönünde ilerleyen işlemleme yoludur. Dorsal yol ise oksipital alandan yukarı yani perietal lob yönünde ilerleyen yolu tanımlar. Alan yazınındaki bulgulara göre, ventral sistemin şeyleri tanımlama ve dorsal sistemin şeylerin konum bilgisini kavrama yönünde aktif olduğu kabul görmektedir. Bu bilgiler sırasıyla “Ne?” ve “Nerede?” olarak ifade edilmektedir.) Bu çalışmanın sonuçları, genç ve yaşlı yetişkinler arasındaki farkı ortaya koydu. Genç katılımcılarda, yüz eşleştirme görevi ventral sistemde daha fazla aktivasyona yol açtı. Konum eşleştirme görevinde ise dorsal sistemde daha fazla aktivasyon görüldü. Genç yetişkinlerde gözlemlenen bu bulgular beklendik olsa da durum yaşlı bireyler için farklıydı. Yaşlı yetişkinlerde, her iki görev sırasında da dorsal ve ventral sistem aktivasyonun derecesi önemli ölçüde yakınlık gösterdi. Bununla birlikte, genç yetişkinlerin sözel çalışma belleği aktiviteleri boyunca sol frontal bölge ve uzamsal çalışma belleği aktiviteleri boyunca sağ frontal bölge baskındı. Ancak yaşlı yetişkinler, belleğin her iki alt sistemi için de herhangi bir ayrım olmadan her iki bölgede de benzer derecelerde aktivasyon gösterdiler (Reuter-Lorenz ve ark., 2000). Dolayısıyla uzamsal bilgilerin görsel olmayan ipuçlarıyla birlikte işlemlenmesi bilateral aktivasyon gerektiriyordu. Bununla birlikte, lateralizasyonun ölçüsü yaşlanmayla beraber azalıyordu.
Referans Sistemleri
Uzamsal verinin düzenlenmesi ve hatırlanmasında dilsel ögelerin de önemli bir rolü vardır. Elbette ki bu ögelerin bağlamla nasıl ilişkilendirildiği, uzamsal görev performanslarını, zihinsel işleyişi ve beyin aktivasyonlarını etkileyebilmektedir (Galati ve ark., 2010). Şeylerin konumlandırılmasına ilişkin dilsel sınıflama; içsel referans, göreli referans ve mutlak referans olarak ifade edilmiştir. İçsel referansa göre, uzamsal tanımlamaları şeylerin kendileri üzerinden referans alırız. Örneğin yolu “evin önündeki araba” üzerinden tarif ettiğimizde içsel referans sistemini temel almış oluruz. Aslında burada kendi içsel referansımız değil, ev üzerinden bir içsel yorumlama söz konusudur. Evin etrafındaki şeyleri bir nevi evin kendisiymiş (ya da içerisindeymiş) gibi konumlandırırız. Göreli referansa göre ise, bir görüş açısı yani gözlemci bakış açısı vardır. Örneğin arabanın evin sağında olduğu söylendiğinde, solda ya da sağda olma durumu gözlemcinin konumuna göre değişkenlik gösterir. Aslında tam da burada kendi içsel referansımızdan bahsederiz. Konuyu açıklamak açısından sol-sağ örneği daha anlaşılır olsa da, diğer tüm uzamsal stratejiler için de aynı referans uygulanabilir. Son olarak mutlak referans, evin arabanın “kuzeyinde” olduğunu söylemek şeklinde bir söylemi ifade eder. Tüm bu kullanımlar, egosantrik çerçeve (egocentric frame) ve allosantrik çerçeve (allocentric frame) olarak adlandırılan uzamsal referans çerçeveleri ile ilişkilidir. Egosantrik referans çerçevesi gözlemcinin bakış açısına dayanan öznel bir çerçeveyken, allosantrik referans çerçevesi kuşbakışı perspektifle algılanan nesnel bir bilişsel haritalandırmaya dayanır. Bahsedilen stratejiler uzamsal bilgiyi kodlama, işleme, depolama ve hatırlama süreçlerinin her biri için kullanılabilir. Ayrıca bu stratejiler doğrudan sözel ifadeleri temel almıyor olsa bile çevreyi analiz, öğrenme ve hatırlama sırasındaki içsel konuşma (inner speech) için de kullanılır. (Tommasi ve Laeng, 2012).
Pederson (2003) cinsiyet, yaş, uzmanlık seviyesi, çevresel bağlam, kültürel öğrenmeler gibi faktörlerin hangi çerçevenin ve stratejinin kullanılacağına etki edebileceğini savunur. Çevresel bağlamın bir uzantısı olarak; haritalandırılan alandaki doluluk-boşluk ilişkileri, alanın büyüklüğü, alanın daha öncesinde hangi eylemler yoluyla deneyimlendiği de uzamsal stratejileri etkileyebilir (Majid ve ark., 2004). Kültürel öğrenmelerle ilişkili olarak da bireysel ya da toplulukçu bir kültürün ürünü olan iki farklı zihin, bu stratejileri farklı şekillerde kullanabilmektedir (Majid ve ark., 2004). Bu değişikleri ortaya koyabilen çalışmalar arasından en çok ele alınan etmenlerden ikisi yaş ve cinsiyet faktörleridir. Egosantrik çerçevenin kullanımı yaşa bağlı olarak değişmezken, allosantrik çerçevenin kullanımını gerektiren görev performanslarında yaşlanmayla birlikte bir düşüş gözlenmiştir (Colombo ve ark., 2017). Özellikle de iki çerçeveyi değişimli olarak kullanabilmeyi gerektiren (switching abilities) karmaşık uzamsal görevlerde, ölçümlenen performansta yaşa bağlı olarak belirgin biçimde kademeli bir düşüş görülmüştür. Cinsiyete bakıldığında ise, kadınların allosantrik çerçevenin kullanımını gerektiren görevlerde daha başarılı olduğu bulgulanmıştır (Fernandez-Baizan ve ark., 2019). Kültürel çalışmalar ise, egosantrik çerçeveye geçiş gerektiren görevlerde önceden kullanılan allosantrik çerçevenin bozucu etkisinin, toplulukçu kültürlerin baskın olduğu doğu ülkelerinde, bireyselci kültürün daha baskın olduğu batı ülkelerine nazaran daha fazla olduğu görülmüştür (Martin, 2019).
Bahsedildiği üzere, üzerinde çalışılan uzamın karakterini ele alan araştırmalar da mevcut. Bu çalışmalardan dikkat çeken bir bulgu, önceden deneyimlenmiş ve aşina olunan görsel-uzamsal ögelerin referansıyla gerçekleşen uzamsal görevlerde, katılımcıların allosantrik çerçeveyi daha çok kullanıyor olmasıdır (Dehghan, 2020). Bunun aksine, mekân içerisindeki ögelere aşina olunmadığı koşulda, stratejiler daha ziyade egosantrik çerçeve temelinde geliştirilmiştir.
Sonuç Yerine
Uzamsal becerilerde dile ilişkin tek ele alınan şey referans sistemlerine dayalı kullandığımız stratejiler değil. Çünkü uzamsal görevler bir alan içerisinde yolumuzu bulmak ya da birilerine bunu anlatmakla, yani insan bedeninin bu alanda konumlandırılmasıyla sınırlı değil. Şeylerin birbirleriyle olan uzamsal ilişkilerini fiilen işin içine dahil olmadan da anlatmamız gerekebilir. Bu durumda yolumuzu evin önündeki arabayı referans alarak bulmaya çalışmakla arabasını nereye park ettiğini unutan birine arabasının evin önünde olduğunu söylemek zihinsel süreçler açısından farklıdır. Nihayetinde bunu yaparken de bir referansı temel alırız. Araştırmacılar bu bağlam içerisinde hangi sözcükleri kullandığımızı da inceleyebiliyor. Örneğin, İngilizce’de “on” ve “above” farklı konumsal ilişkileri ifade ederken, bu ilişkiler Japonca’da tek bir terim olan “ue” ile kodlanabilir. Bu konuyla ilgili yapılan bir araştırmada, diller arası karşılaştırmalara odaklanılıyor. Araştırmanın sonucunda, dilsel kullanım açısından gözlenen farklılıkların uzamsal becerilere ilişkin performans üzerinde belirgin bir farklılığa yol açmadığı ifade ediliyor (Munnich, Landau ve Dosher, 2001). Dolayısıyla uzamsal becerilerde, aslında diğer pek çok bilişsel beceriye paralel bir biçimde, bağlamsal ve bütüncül değerlendirmenin önemli bir yer tuttuğunu, o yüzden bireysel ve kültürel farklılıkların performansın bütününü önemli ölçüde etkilemediğini söylemek mümkün.
KAYNAKLAR
Colombo, D., Serino, S., Tuena, C., Pedroli, E., Dakanalis, A., Cipresso, P., & Riva, G. (2017). Egocentric and allocentric spatial reference frames in aging: A systematic review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 80, 605–621.
Cona, G., & Scarpazza, C. (2019). Where is the “where” in the brain? A meta‐analysis of neuroimaging studies on spatial cognition. Human brain mapping, 40(6), 1867–1886.
Dehghan, N. (2020). Representation of Information in Large-Scale Outdoor Spaces Using Reference Frames. Armanshahr Architecture & Urban Development, 12(29), 17–30.
Fernandez-Baizan, C., Arias, J. L., & Mendez, M. (2019). Spatial memory in young adults: Gender differences in egocentric and allocentric performance. Behavioural Brain Research, 359, 694–700.
Galati, G., Pelle, G., Berthoz, A., & Committeri, G. (2010). Multiple reference frames used by the human brain for spatial perception and memory. Experimental brain research, 206, 109–120.
Martin, A., Huang, J., Su, P., Matuschka, L., & Meinzer, M. (2019). Cultural differences in perspective switching: support for the representational hypothesis.
Munnich, E., Landau, B., & Dosher, B. A. (2001). Spatial language and spatial representation: a cross-linguistic comparison. Cognition, 81(3), 171–208.
Pederson, E. (2003) How many reference frames? Freska, C. et al., (Eds.), Spatial Cognition III: Routes and Navigation, Human Memory and Learning, Spatial Representation and Spatial Learning (sf. 287–304). Springer Verlag.
Reuter-Lorenz, P. A., Jonides, J., Smith, E. E., Hartley, A., Miller, A., Marshuetz, C., & Koeppe, R. A. (2000). Age differences in the frontal lateralization of verbal and spatial working memory revealed by PET. Journal of Cognitive Neuroscience, 12(1), 174–187.
Tommasi, L., & Laeng, B. (2012). Psychology of spatial cognition. Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science, 3(6), 565–580.
