{"id":868,"date":"2020-07-26T15:00:32","date_gmt":"2020-07-26T15:00:32","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=868"},"modified":"2025-08-13T19:48:36","modified_gmt":"2025-08-13T19:48:36","slug":"ayrik-beyin-ve-bilincin-butunlugu-furkan-avci","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/ayrik-beyin-ve-bilincin-butunlugu-furkan-avci\/","title":{"rendered":"Ayr\u0131k Beyin ve Bilincin B\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc \u2014 Furkan Avc\u0131"},"content":{"rendered":"

Furkan Avc\u0131, \u0130stanbul \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi\u2019nde lisans e\u011fitimini s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Bili\u015fsel n\u00f6robilimdeki \u00f6zellikle n\u00f6rolojik ve n\u00f6ropsikolojik hastal\u0131klar\u0131n bili\u015fsel bilimle nas\u0131l ili\u015fkilendirebilece\u011fi konusu ilgisini \u00e7ekmektedir.<\/em><\/p>\n\n\n\n

I felt a Cleaving in my Mind \u2014
As if my Brain had split \u2014
I tried to match it \u2014 Seam by Seam \u2014
But could not make it fit.<\/p>\n\n\n\n

Emily D\u0130CK\u0130NSON<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131k beyin ya da b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f beyin olarak ge\u00e7en sendrom, iki hemisferi (yar\u0131mk\u00fcreleri) birbirine ba\u011flayan corpus callosum\u2019un cerrahi olarak kesilmesi (corpus callosotomy) sonucu olu\u015fan bir tablodur. Peki, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n corpus callosum\u2019u kesme sebebi nedir? Bu sorunun cevab\u0131 kontrol alt\u0131na al\u0131namayan epilepsi. Bu metinde epilepsi hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n detay\u0131ndan bahsedilmeyecek fakat neden b\u00f6yle bir cerrahi m\u00fcdahale d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f ondan bahsetmek gerekir. Epilepsi, beyin n\u00f6ronlar\u0131ndaki (sinir h\u00fccreleri) ani bir elektro-kimyasal bo\u015falma sonucu geli\u015fen n\u00f6betlere yol a\u00e7an bir n\u00f6rolojik hastal\u0131kt\u0131r. Normalde beyindeki n\u00f6ronlar elektrik yoluyla birbirleriyle ileti\u015fim halindedir ama epilepside bu elektrik a\u015f\u0131r\u0131 ve kontrols\u00fczd\u00fcr. Bu bilgiden yola \u00e7\u0131karak ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n akl\u0131na \u015fu fikir gelmi\u015ftir: e\u011fer hemisferler aras\u0131 ba\u011flant\u0131y\u0131 kesersek bir hemisferde ba\u015flayan n\u00f6ronal ate\u015flenme f\u0131rt\u0131nas\u0131 di\u011fer hemisfere yay\u0131lmaz ve bu sayede hasta i\u00e7in daha az sorun olu\u015fur. Operasyon cidden de epilepsiyi kontrol alt\u0131na almada i\u015fe yaram\u0131\u015ft\u0131r ama daha sonra ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar hastalar\u0131n baz\u0131 tuhaf davran\u0131\u015flar sergiledi\u011fini fark etmi\u015flerdir (1). Hastalar \u00fczerinde testler yap\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015f ve \u00e7arp\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar elde edilmi\u015ftir. Ayr\u0131k beynin b\u00fcy\u00fcleyici ser\u00fcveni i\u015fte b\u00f6yle ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yap\u0131lan testler sonucunda elde edilen veriler \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar hastalar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlediklerinde davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n tutarl\u0131 olmad\u0131klar\u0131n\u0131 fark ettiler. Bu sonu\u00e7lar do\u011frultusunda \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen ilk g\u00f6r\u00fc\u015f, hastalar\u0131n m\u00fcdahale sonras\u0131 bilincinin ikiye b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc veya ikiye katland\u0131\u011f\u0131 oldu. Metnin devam\u0131nda ele al\u0131naca\u011f\u0131 gibi bu g\u00f6r\u00fc\u015f \u00e7ok da tutarl\u0131 de\u011fildi. Daha sonra bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn olmas\u0131 gerekti\u011fi ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc ve bu g\u00f6r\u00fc\u015fle ilgili farkl\u0131 modeller de ele al\u0131nd\u0131. Bu modellere ge\u00e7meden \u00f6nce bahsedilen bu \u2018bilin\u00e7 b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\u2019 biraz inceleyelim.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131k beyinli hastalarda bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmadan \u00f6nce bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc<\/em>\u2019nden ne kast etti\u011fimizi a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmam\u0131z gerekiyor. Ama ondan \u00f6nce de bilin\u00e7ten biraz bahsetmek gerekir. Bu metinde \u00e7o\u011funlukla bilin\u00e7, fenomenal bilin\u00e7 olarak ele al\u0131nacak. Peki, nedir bu fenomenal bilin\u00e7? K\u0131saca \u2018Onun gibi bir \u015fey olmak\u2019 diyebiliriz . Daha da a\u00e7arsak bunu, ben olman\u0131n nas\u0131l bir \u015fey oldu\u011funu bildi\u011fim gibi ba\u015fka bir \u015feyin (\u00f6rne\u011fin bir yarasan\u0131n) de kendisi gibi olman\u0131n nas\u0131l bir \u015fey oldu\u011funu bilmesi. (2)<\/p>\n\n\n\n

Bu fenomenal durumlar\u0131 e\u015f zamanl\u0131 olarak deneyimleriz. \u015eu an bilgisayar ekran\u0131na bakarak elde etti\u011fim g\u00f6rsel deneyimler, bah\u00e7eden gelen ku\u015flar\u0131n sesinden elde etti\u011fim i\u015fitsel deneyimler, duygusal deneyimlerim, ruh halim ve daha fazlas\u0131. Fenomenal bilincimde t\u00fcm bunlar\u0131n hepsi ayn\u0131 anda i\u015flenmiyor olsa da bir\u00e7o\u011fu beraber i\u015fleniyor (3). Deneyimler meydana geldi\u011finde fenomenal atomlardan ziyade birbirilerine ba\u011fl\u0131 fenomenolojilerden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi de bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden ne anl\u0131yoruz ona bakal\u0131m. Diyelim ki g\u00fczel bir kahve i\u00e7iyorsunuz ve bir yandan bir \u015feyler hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcncelere dalm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z. Fenomenal durumunuz, kahvenin tad\u0131n\u0131 deneyimledi\u011finizde size hissettirdi\u011fi duyusal durumunuz ile bir \u015feyler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken elde etti\u011finiz bili\u015fsel durumunuzu kapsar. Deneyimlerken \u00f6nce kahveden elde etti\u011finiz duyusal durum daha sonras\u0131nda bili\u015fsel durumunuzun bilincinde olmaktan ziyade duyusal ve bili\u015fsel durumlar\u0131n\u0131z beraber bir b\u00fct\u00fcn olarak i\u015flenir. Hatta bazen aralar\u0131nda bir ili\u015fki bile s\u00f6z konusu olabilir, \u00f6rne\u011fin kahvenizi i\u00e7erken o kahve ile ilgili bir an\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flayabilirsiniz. \u0130\u015fte bu toplam fenomenal durumu (fenomenal alan da denir), fenomenal durumlar\u0131n birlikte bu \u015fekilde deneyimlendiklerinde sahip olduklar\u0131 ili\u015fkiler olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Peki, fenomenal durumlar\u0131m\u0131z her zaman uyum i\u00e7erisinde midir? Bu konuyu ele almadan \u00f6nce normal bir insandaki g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131ktan sonra ayr\u0131k beyinli hastalara uygulanm\u0131\u015f bir testi ele alaca\u011f\u0131m. Daha sonra da elde edilen sonu\u00e7lar\u0131n fenomenal uyumsuzlu\u011fa nas\u0131l katk\u0131da bulundu\u011fundan bahsedece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 1.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u00d6ncelikle normal bir insandaki g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131n\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funa ve optik sinirlerin nas\u0131l bir yol izledi\u011fini inceleyelim. \u015eekil 1 incelendi\u011fi zaman dikkat edilmesi gereken ilk \u015fey her bir g\u00f6z\u00fcn iki adet optik sinire sahip olmas\u0131d\u0131r. Ama \u00e7\u0131kan bu iki sinir ayn\u0131 hemisfere gitmekten ziyade farkl\u0131 hemisferlere gider. \u00d6rne\u011fin, sa\u011f g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131n\u0131 ele alal\u0131m. Sa\u011f g\u00f6z\u00fcn buruna yak\u0131n olan k\u0131sm\u0131ndan (buraya nasal retina denir) \u00e7\u0131kan sinir ile sol g\u00f6z\u00fcn \u015fakak k\u0131sm\u0131na yak\u0131n olan k\u0131sm\u0131ndan (buraya da temporal retina denir) \u00e7\u0131kan sinir sa\u011f g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131ndan sorumludur. Her iki g\u00f6zden gelen iki\u015fer sinir optik kiyazma ad\u0131 verilen bir yerde \u00e7aprazlamaya u\u011frayarak sa\u011f hemisfere sol g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131n\u0131, sol hemisfere ise sa\u011f g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131n\u0131n bilgisini ta\u015f\u0131r. O halde, normal bir insandaki g\u00f6rme mekanizmas\u0131n\u0131 anlad\u0131ktan sonra \u015fimdi ayr\u0131k beyin hastalar\u0131 \u00fczerinde uygulanan testlerde bunun nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 2.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u015eimdi de ayr\u0131k beyinli hastalara uygulanm\u0131\u015f \u2018anahtar\u2019 \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 (\u2018key\u2019 \u2018ring\u2019) deneyini a\u00e7\u0131klamakla ba\u015flayal\u0131m. \u015eekil 2 bir ayr\u0131k beyin hastas\u0131n\u0131 temsil etmektedir. Hastan\u0131n iki hemisferi birbirinden ayr\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fundan sa\u011f ve sol g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131ndaki uyaranlar birbirleriyle ileti\u015fim olmayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden b\u00f6yle bir deney tasarlanm\u0131\u015f. Hastan\u0131n sol taraf\u0131na anahtar koyulurken sa\u011f taraf\u0131na da y\u00fcz\u00fck koyulmu\u015ftur. Optik sinirlerin \u00e7aprazlanmas\u0131ndan dolay\u0131 hastan\u0131n solundaki \u2018anahtar\u2019 uyaran\u0131 sa\u011f hemisferine giderken sa\u011f\u0131ndaki \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 uyaran\u0131 ise sol hemisfere gitmektedir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, iki g\u00f6rsel uyaran\u0131n da hasta taraf\u0131ndan fark\u0131nda olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in hastalara ne g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc sorulmu\u015ftur. Hasta \u2018Y\u00fcz\u00fck\u2019 diye cevap vermi\u015ftir. Bu cevaptan yola \u00e7\u0131karak ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, hastan\u0131n y\u00fcz\u00fck uyaran\u0131n\u0131n fark\u0131nda oldu\u011funu ancak anahtar uyaran\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015flerdir. Ama bu sadece erken yap\u0131lm\u0131\u015f bir \u00e7\u0131kar\u0131md\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n b\u00f6yle bir yorumda bulunmas\u0131n\u0131n sebebi hastan\u0131n sadece \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 kelimesini s\u00f6ylemesidir. Bunun sebebi ise konu\u015fma alan\u0131n (genellikle) sol hemisferde olmas\u0131ndand\u0131r. Ama hasta sol eli ile (sa\u011f hemisfere giden uyaran\u0131n) dokundu\u011fu \u2018anahtar\u2019 uyaran\u0131ndan da, ne kadar kendisi belirtmese de, fark\u0131nda oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir. Metnin devam\u0131nda da g\u00f6rece\u011fiz ki hasta anahtar uyaran\u0131n da bilincindedir.<\/p>\n\n\n\n

Akl\u0131m\u0131za gelen ilk soru bilin\u00e7 sol hemisferde midir? Bu bilgiyi baz alarak baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ayr\u0131k beyin hastalar\u0131n\u0131n bilincinin dil \u00fcreten hemisferde (ki bu da genellikle sol) oldu\u011funu iddia etmi\u015ftir. Ama bu iddia ne kadar do\u011fru? Konu\u015fma ve\/ya anlamay\u0131 bilincin bir \u00f6n ko\u015fulu olarak almamal\u0131y\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu iddia konu\u015fma \u00f6ncesi d\u00f6nemdeki \u00e7ocuklarda ya da afaziklerde (konu\u015fma kayb\u0131 olan hastalarda) bilincin olmad\u0131\u011f\u0131 sonucunu getirir. Ayr\u0131ca, son yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarla kimi ayr\u0131k-beyin hastalar\u0131nda hem sa\u011f hem de sol hemisferde dil \u00fcretebilme yetisi olabilece\u011fini biliyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Fenomenal uyumsuzluk (disunity) modeline g\u00f6re ayr\u0131k beyinli hastalar\u0131n deneyimleri e\u015f zamanl\u0131 fakat bir b\u00fct\u00fcn olarak i\u015flenmemektedir. Buna verilebilecek ilk arg\u00fcman, ayr\u0131k beyinli hastalarda \u2018anahtar\u2019 \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 deneyi \u00fczerinedir. Deneyde hastalar her ne kadar \u2018anahtar\u2019 ve \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 uyaranlar\u0131n fark\u0131ndalarsa da \u2018anahtar-y\u00fcz\u00fck\u2019 uyaran\u0131n fark\u0131nda de\u011fildir. Yani, hastan\u0131n sa\u011f hemisferi \u2018anahtar\u2019 uyaran\u0131n fark\u0131nda, sol hemisfer ise \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 uyaran\u0131n fark\u0131ndad\u0131r. Ancak, hasta kendisine b\u00fct\u00fcn olarak sunulan anahtar ve y\u00fcz\u00fck uyaran\u0131n fark\u0131nda de\u011fildir. Arg\u00fcmana g\u00f6re e\u011fer bir \u00f6zne \u2018anahtar\u2019 ve \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 deneyimine sahipse fenomenal birle\u015fiklik gere\u011fi \u2018anahtar-y\u00fcz\u00fck\u2019 deneyimine de sahip olmal\u0131d\u0131r. Bu durumda ayr\u0131k beyin hastalar\u0131 fenomenal birle\u015fikli\u011fe sahip de\u011fildir. Bu arg\u00fcmana kapama (closure) arg\u00fcman\u0131 diyelim (4). Ama bu arg\u00fcman tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r (5). Elimizde objenin \u2018anahtar\u2019 ve \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 i\u00e7eri\u011fi gibi farkl\u0131 iki uyaran yerine \u2018anahtar-y\u00fcz\u00fck\u2019 gibi bir b\u00fct\u00fcn olarak deneyimlemesi gerekti\u011fine dair kesin kan\u0131t yoktur.<\/p>\n\n\n\n

Fenomenal uyumsuzlu\u011fa ikinci arg\u00fcman ise davran\u0131\u015fsal uyumsuzluk arg\u00fcman\u0131d\u0131r. Ayr\u0131k beyin hastas\u0131nda \u2018anahtar\u2019 ve \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 davran\u0131\u015fsal olarak birle\u015fik de\u011fildir. Burada bahsedilen davran\u0131\u015fsal uyumsuzluk, hastaya neler g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc soruldu\u011funda sadece y\u00fcz\u00fck demesine ra\u011fmen eliyle sol taraf\u0131nda ne oldu\u011fu g\u00f6sterilmesi istendi\u011fi (hastan\u0131n kendisi bir \u015fey g\u00f6rmedi\u011fini s\u00f6yler fakat ara\u015ft\u0131rmac\u0131 g\u00f6stermesinde \u0131srar eder) zaman ise anahtar\u0131 g\u00f6sterebilmektedir. Her ne kadar ikisi de \u00fcst d\u00fczeylerde i\u015flenmesine ra\u011fmen ayn\u0131 anda i\u015flenmez \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u00f6ylenmesi gerekti\u011finde farkl\u0131 i\u015faret etmesi gerekti\u011finde farkl\u0131 cevaplar vermi\u015ftir. Arg\u00fcman devam eder, fenomenal b\u00fct\u00fcnl\u00fck davran\u0131\u015fsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc gerektirir. Davran\u0131\u015fsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe sahip olmadan fenomenal b\u00fct\u00fcnl\u00fck sa\u011flanamaz. \u0130\u015fte bu nedenle ayr\u0131k beyinli hastalar\u0131n deneyimleri e\u015f zamanl\u0131d\u0131r fakat fenomenal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe sahip de\u011fildir. \u015eimdi bu arg\u00fcmana do\u011frultulan ele\u015ftiriye bakal\u0131m. \u00d6ncelikle bilincin i\u00e7eri\u011finin her zaman \u00fcst d\u00fczeylerde i\u015flenmesi gerekir mi? Bunun her zaman b\u00f6yle olmak zorunda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Zelazo, bir grup \u00e7ocu\u011fa kart e\u015fle\u015ftirme testi uyguluyor (6). \u00c7ocuklar kartlar\u0131 renkleri, \u015fekilleri, boyutlar\u0131 gibi baz\u0131 \u00f6zelliklerine g\u00f6re e\u015fle\u015ftirilmesi isteniyor. \u00c7ocuklar testin ortas\u0131ndayken bir anda g\u00f6rev de\u011fi\u015ftiriliyor (\u00f6rne\u011fin \u00f6nceden rengine g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131rken \u015fimdi b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerine g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 isteniyor) ve \u00e7ocuklar ba\u015far\u0131s\u0131z oluyor. Daha sonra \u00e7ocuklara test yapmadan sadece test hakk\u0131nda konu\u015fuldu\u011funda kural\u0131n aniden de\u011fi\u015ftikten sonra ne yapmalar\u0131 gerektiklerinin fark\u0131nda oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bu ara\u015ft\u0131rma bizi \u015fu sonuca g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor, kurallar de\u011fi\u015ftikten sonra s\u00f6zsel olarak fark\u0131ndal\u0131k sergilerken bunlar\u0131 davran\u0131\u015fa d\u00f6kmekte ba\u015far\u0131s\u0131z olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Sonu\u00e7 olarak davran\u0131\u015fsal b\u00fct\u00fcnl\u00fck her ne kadar fenomenal b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7in bir \u015fart olmasa da ona g\u00f6t\u00fcren iyi bir rehberdir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi de bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelik geli\u015ftirilmi\u015f \u00fc\u00e7 modeli (iki ak\u0131m modeli, k\u0131smi b\u00fct\u00fcnl\u00fck modeli ve de\u011fi\u015fim modeli) s\u0131ras\u0131yla ele alal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

\u0130K\u0130 AKIM MODEL\u0130 (THE TWO-STREAMS MODEL)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130ki ak\u0131m modeline g\u00f6re, herhangi bir anda kendi i\u00e7erisinde fenomenal durumlar\u0131 birle\u015fik ancak birbirleri aras\u0131nda bir ileti\u015fim olmayan iki farkl\u0131 bilin\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu modele g\u00f6re \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen g\u00f6r\u00fc\u015flerden birisi de, hastalar operasyon nedeniyle b\u00fct\u00fcn tek bir global mekanizmalar\u0131 (global workspace) iki adet (her hemisfer i\u00e7in bir adet) daha az global mekanizmalara sahip oldu\u011fudur. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce b\u00f6yle bir sonucu \u00f6ng\u00f6rebiliriz ama ne kadar do\u011fru? Yap\u0131lan farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda hastalar\u0131n baz\u0131lar\u0131 az da olsa hemisferler aras\u0131 (inter-hemispheric) ileti\u015fime sahip oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin bir ara\u015ft\u0131rmada hastalar\u0131n baz\u0131lar\u0131nda g\u00f6rsel bilgiler b\u00f6l\u00fcn\u00fcrken dokunsal bilgilerin b\u00f6l\u00fcnmedi\u011fi bildirilmi\u015ftir (7).<\/p>\n\n\n\n

Buna kar\u015f\u0131 olarak iki ak\u0131m modelini savunanlar her biri bir hemisferde s\u0131n\u0131rl\u0131 iki deneyimin oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrerler. Burada bahsedilen iki deneyimin i\u00e7eri\u011fi iki hemisferden beslenen fakat birbirleriyle ba\u011flant\u0131s\u0131 olmayan bir kapsamd\u0131r. Bunu \u2018anahtar-y\u00fcz\u00fck\u2019 deneyine g\u00f6re a\u00e7\u0131klamak gerekirse, hastalarda sa\u011f hemisferlerinde sadece anahtar, sol hemisferlerinde ise y\u00fcz\u00fck i\u00e7eri\u011finin olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bu i\u00e7eriklerin sadece bulundu\u011fu hemisferde s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin sa\u011f hemisferin, sol hemisferdeki y\u00fcz\u00fck i\u00e7eri\u011finden bilgi almamas\u0131\u2026 Ama bu arg\u00fcman da tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r. Diyelim \u2018A-B\u2019 ikili deneyimi olsun (\u00f6rne\u011fin hastalara uygulanan anahtar-y\u00fcz\u00fck) ve hastan\u0131n sa\u011f hemisferinde \u2018A (anahtar)\u2019 deneyimi olsun. \u015eimdi sorulmas\u0131 gereken soru ayn\u0131 zamanda sa\u011f hemisfer \u2018B (y\u00fcz\u00fck)\u2019 i\u00e7eri\u011fine sahip midir? E\u011fer sahip de\u011filse \u2018A-B (anahtar-y\u00fcz\u00fck)\u2019 i\u00e7eri\u011finin nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu anlamak cidden zorlay\u0131c\u0131 oluyor. E\u011fer sahip ise de hasta ayn\u0131 i\u00e7erikten olu\u015fan iki ak\u0131ma sahip olmu\u015f oluyor. Yani, sa\u011f hemisfer ve sol hemisferde birer adet olmak \u00fczere toplamda iki adet \u2018A\u2019 ve iki adet \u2018B\u2019 deneyimi olmu\u015f olur. Peki, bu durumda hasta e\u015f zamanl\u0131 olarak ayn\u0131 i\u00e7eri\u011fi iki farkl\u0131 hemisferde iki kere mi i\u015fliyor?<\/p>\n\n\n\n

\u0130ki ak\u0131m modeline ba\u015fka bir itiraz ise, hastalar g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131nda davran\u0131\u015fsal herhangi bir bozukluk ya\u015fam\u0131yorlarken nas\u0131l iki bilin\u00e7ten bahsedebiliyoruz? Buna cevap olarak iki ak\u0131m\u0131 savunanlar, bilin\u00e7teki bu iki ak\u0131m\u0131n sadece deneysel ortamlarda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur (8). Buna kar\u015f\u0131 olarak s\u00f6ylenen g\u00f6r\u00fc\u015f ise, fenomenal yap\u0131m\u0131z n\u00f6ral altyap\u0131m\u0131z sayesinde ger\u00e7ekle\u015fiyor. Peki, nas\u0131l oluyor da n\u00f6ral altyap\u0131m\u0131z g\u00fcndelik ya\u015fam ile deneysel ortamda b\u00f6yle farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebiliyor?<\/p>\n\n\n\n

.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetle, iki ak\u0131m modeli ayr\u0131k beyin \u00fczerine konu\u015fulmu\u015f (belki de en fazla) geleneksel bir bak\u0131\u015ftan \u00f6teye gidemiyor. Peki, bu geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131 ba\u015fka hangi modeller geli\u015fmi\u015f bir bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

KISM\u0130 B\u00dcT\u00dcNL\u00dcK MODEL\u0130 (THE PARTIAL UNITY MODEL)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Eldeki veriler tam bir karma\u015fa halindeyken, Nagel belki de tam say\u0131da zihin olmad\u0131\u011f\u0131 \u00f6nermesini ortaya s\u00fcrd\u00fc. \u015eimdi, Nagel\u2019in ortaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bu fikri anlamak i\u00e7in Lockwood\u2019un k\u0131smi b\u00fct\u00fcnl\u00fck modelini inceleyelim (9). Bu modele g\u00f6re ayr\u0131k beyinli hastalarda e\u015f zamanl\u0131 deneyimler ger\u00e7ekle\u015fiyor. Biz bunlara D1, D2 ve D3 diyelim. Bu modele g\u00f6re ki\u015fideki D1 ve D2 deneyimleri beraber D3 ile b\u00fct\u00fcnl\u00fck halindeyken birbirleri aras\u0131nda bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck yoktur.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131smi b\u00fct\u00fcnl\u00fck modelinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n nedeni ayr\u0131k beyinli hastalardan elde edilen veriler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda hastalar\u0131n iki ak\u0131m modeline k\u0131yasla daha fazla bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck g\u00f6stermesi ve tek bir birle\u015fmi\u015f bilince k\u0131yasla ise daha az b\u00fct\u00fcnl\u00fck g\u00f6stermesidir.<\/p>\n\n\n\n

Peki, k\u0131smi bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck bilin\u00e7 i\u00e7in s\u00f6z konusu olabilir mi? K\u0131smi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe kar\u015f\u0131 ilk sunulan arg\u00fcman: k\u0131smi b\u00fct\u00fcn bilin\u00e7li bir ki\u015finin fenomenal bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 hayal edemiyor olu\u015fumuz. Ama bu yeterli bir arg\u00fcman de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc bizim hayal g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131 ayn\u0131 zamanda fenomenal olas\u0131l\u0131klar\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131 olmak zorunda de\u011fildir. Sonras\u0131nda daha sa\u011flam bir arg\u00fcman ortaya at\u0131ld\u0131: k\u0131smi b\u00fct\u00fcnl\u00fck modelinde as\u0131l sorun onu hayal edemiyor olmam\u0131z de\u011fil de ak\u0131l almazl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Biz yarasa olman\u0131n nas\u0131l bir his oldu\u011funu hayal edemesek bile yarasa olman\u0131n nas\u0131l bir his oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekte zorluk \u00e7ekmiyoruz. Bunun aksine, k\u0131smi b\u00fct\u00fcn bir zihne sahip olman\u0131n nas\u0131l bir \u015fey oldu\u011funu kavrayam\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131smi b\u00fct\u00fcnl\u00fck modeli her ne kadar verilerle daha uyumlu olsa ve hastalar\u0131n g\u00fcnl\u00fck b\u00fct\u00fcnl\u00fcklerini hesaba katmada daha iyi olsa da tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 cidden sorgulanabilir. Ayr\u0131k beyinli hastalar i\u00e7in tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcpheli olan bir modeli benimsemekte aceleci davranmamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

DE\u011e\u0130\u015e\u0130M MODEL\u0130 (THE SWITCH MODEL)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Levy ve arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan ayr\u0131k beyinli hastalar \u00fczerinde kimerik uyaranlar (dikey olarak ayr\u0131lm\u0131\u015f birbirine benzer iki farkl\u0131 yar\u0131m resmin birle\u015ftirildi\u011fi tek resim) ile baz\u0131 deneyler yap\u0131ld\u0131 (10). Deneyde hastalar\u0131n baz\u0131lar\u0131na s\u00f6zel olarak uyaran\u0131 s\u00f6ylenmesi gerekti\u011fi s\u00f6ylenirken baz\u0131lar\u0131na elleriyle i\u015faret etmesi gerekti\u011fi s\u00f6ylendi. Hastalar anlams\u0131z \u015fekiller, kelimeler, geometrik \u015fekiller, renkler ve daha fazla konularda test edildi. Hastalar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu bu deneyde tek bir cevap verdiler. Dahas\u0131 cevap vermeyen di\u011fer hemisferin ise alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131na dair hi\u00e7 kan\u0131t yoktu. Ama birbirleri aras\u0131nda bir anla\u015fmazl\u0131k da yoktu. Levy ve arkada\u015flar\u0131 bu bulgular\u0131 do\u011frultusunda iki ak\u0131m modelinin hemisferler aras\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma olmamas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamada yetersiz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131. \u0130ki hemisferde iki ayr\u0131 alg\u0131lama var ise neden biri di\u011ferinin cevab\u0131na sorun \u00e7\u0131karm\u0131yor?<\/p>\n\n\n\n

Levy ve arkada\u015flar\u0131 yeni bir model \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler: de\u011fi\u015fim modeli. De\u011fi\u015fim modeline g\u00f6re ayr\u0131k beyinlerdeki bilin\u00e7 iki hemisferin aras\u0131nda de\u011fi\u015fmesiyle olu\u015ftu\u011fu \u015feklindedir. Hastan\u0131n bilincini olu\u015fturmada iki hemisfer de g\u00f6rev almas\u0131na ra\u011fmen (en az\u0131ndan \u00e7o\u011fu zaman) iki hemisferde e\u015f zamanl\u0131 olarak bilin\u00e7 olu\u015fmaz. Hemisferler aras\u0131nda bu de\u011fi\u015fmeler hastalar\u0131n fark\u0131nda oldu\u011fu bilin\u00e7ten daha fazla bilince sahip oldu\u011fu izlenimini do\u011furdu. Belki de biz de oldu\u011fumuzdan daha fazla bilin\u00e7liyizdir!<\/p>\n\n\n\n

De\u011fi\u015fim modelinden bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, kapama ve davran\u0131\u015fsal uyumsuzluk arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131n \u2018anahtar\u2019 ve \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 kelimelerinin ayn\u0131 anda bilin\u00e7li oldu\u011funu varsayd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yanl\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Hasta \u2018anahtar\u2019 kelimesinin bilincinde ve \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 kelimesinin de bilincinde fakat ayn\u0131 anda \u2018anahtar\u2019 ve \u2018y\u00fcz\u00fck\u2019 kelimesinin fark\u0131nda de\u011fil. Yine de hastan\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 iki uyaran\u0131n bilincindeymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ancak bu nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilir? Asl\u0131nda davran\u0131\u015flar\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fck halinde de\u011fil. Dikkatinin iki hemisfer aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fim o kadar h\u0131zl\u0131 oluyor ki davran\u0131\u015flar\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fck g\u00f6steriyormu\u015f yan\u0131lsamas\u0131n\u0131 do\u011furuyor (11).<\/p>\n\n\n\n

De\u011fi\u015fim modelini her ne kadar Levy ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 kimerik deneyler desteklese de sadece bundan da ibaret de\u011fildir. Baz\u0131 farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar da bunu destekler. Bunlardan biri ayr\u0131k beyindeki dikkatin yap\u0131s\u0131yla ilgilidir. Gazzaniga 1987 y\u0131l\u0131ndaki makalesinde, ayr\u0131k beyinli hastalardaki dikkat sistemini \u2018\u00e7o\u011funlukla b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f\u2019 \u015feklinde tasvir ediyor (12). Bu \u00e7ok basite indirgenmi\u015f bir tan\u0131m gibi g\u00f6r\u00fcnse de hastalarda dikkat sistemlerin birle\u015fik oldu\u011funu destekleyen ba\u015fka kan\u0131tlar da mevcut. C. Krueter ve arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada bir hemisferin maksimum \u00e7aba sarf etmesiyle di\u011fer hemisferin kapasitesinden faydalanabilece\u011fi g\u00f6sterilmi\u015ftir. Tabi hastalarda corpus callosum olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bunun sebebinin de muhtemelen beyin sap\u0131na yerle\u015fmi\u015f \u2018kapasite da\u011f\u0131t\u0131m sistemi (capacity distributing system)\u2019 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (13). Ayr\u0131ca son zamanlarda, Holtzman ve Gazzaniga taraf\u0131ndan ayr\u0131k beyinli hastalarda bir hemisferdeki bili\u015fsel y\u00fck\u00fcn (cognitive load) di\u011fer hemisferdeki performansa etki edebilece\u011fini g\u00f6sterdi (14). De\u011fi\u015fim modeli ayr\u0131ca; koma, anestezi, minimal bilin\u00e7 durumu gibi subkortikal alanlarla (\u00f6zellikle talamus) ili\u015fkilendirilmi\u015f durumlardan gelen dolayl\u0131 bilgilerden de destek al\u0131r. Yap\u0131lan b\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6r\u00fclen dikkatin b\u00fct\u00fcnle\u015fme derecesi iki ak\u0131m modelini veya k\u0131smi b\u00fct\u00fcnl\u00fck modelini desteklemezken bunun aksine de\u011fi\u015fim modelini gayet destekliyor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdiye kadar de\u011fi\u015fim modeli her \u015feyi a\u00e7\u0131kl\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Peki, neden kabul etmiyoruz onu? De\u011fi\u015fim modeline kar\u015f\u0131 da itirazlar mevcut tabii ki de. Bunlardan bir tanesi ayr\u0131k beyinli hastalar deneyimlerin i\u00e7eri\u011finde bu kadar b\u00fcy\u00fck ve bu kadar h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimler oluyorsa neden hastalar bunu fark etmiyor? Bir ihtimal hastalar\u0131n hemisferler aras\u0131 de\u011fi\u015fimi deneysel ba\u011flam\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda olabilir. Ama bu a\u00e7\u0131klama da tatmin edici de\u011fildir. Belki de ayr\u0131k beyinliler \u00e7o\u011funlukla tek hemisferdeki (muhtemelen sol) bilince sahiptir. Buna kan\u0131t olarak yap\u0131lan deneylerde hastalar\u0131n sa\u011f hemisferi bir g\u00f6revi ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 zaman aniden sol hemisferin g\u00f6revi devralmas\u0131 g\u00f6sterilebilir (15). Peki, hastalar neden bilin\u00e7lerindeki hemisferler aras\u0131 de\u011fi\u015fim nedeniyle fenomenal kesiklik (phenomenal discontinuity) ya\u015fam\u0131yorlar. Bu soruya elle tutulur bir cevap olmasa da bilin\u00e7 bozukluklar\u0131nda genellikle i\u00e7 g\u00f6zlem k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc (introspective blindness) e\u015flik etmesi oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrenler de var.<\/p>\n\n\n\n

SONU\u00c7<\/strong><\/p>\n\n\n\n

17.y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f bir anatomist olan Giovanni Lancisi, corpus callosum i\u00e7in hayal eden, d\u00fc\u015f\u00fcnen ve yarg\u0131layan ruhun yeri demi\u015ftir. Bundan yola \u00e7\u0131karak corpus callosum\u2019u b\u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bilinci de bir bak\u0131ma b\u00f6lm\u00fc\u015f olaca\u011f\u0131m\u0131z sonucu \u00e7\u0131kabilir. Ama t\u00fcm bu tart\u0131\u015fma bunun ne kadar do\u011fru veya yanl\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz i\u00e7indi.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131k beyinli hastalar i\u00e7in diyelim ki bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kan\u0131tlad\u0131k. Ama bu ba\u015fka durumlarda bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn daimi olarak kalaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Belki de ba\u015fka bir hastal\u0131kta bunun aksini iddia edece\u011fiz. Kim bilir!<\/p>\n\n\n\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1. Dahlia W. Zaidel, \u201cA View of the World from a Split-Brain Perspective,\u201d in E.M.R. Critchley, ed., The Neurological Boundaries of Reality (Northvale, NJ: Aronson, 1995),<\/p>\n\n\n\n

2. Farrell, B. A. (1950). Experience. Mind<\/em> 59 (April):170\u201398. Ve ayr\u0131ca Nagel, Thomas (1974). What is it like to be a bat? Philosophical Review<\/em> 83 (October):435\u201350.<\/p>\n\n\n\n

3. Tim Bayne \u2014 The Unity of Consciousness ( Oxford,2012)<\/p>\n\n\n\n

4. Bayne, Tim (2008). The unity of consciousness and the split-brain syndrome. Journal of Philosophy<\/em> 105 (6):277\u2013300.<\/p>\n\n\n\n

5. Bayne, T., & Chalmers, D. J. (2003). What is the unity of consciousness? In A. Cleermans (Ed.), The Unity of Consciousness: Binding, Integration, and Dissociation <\/em>(pp. 23\u201358). Oxford, UK: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

6. Phillip D. Zelazo, \u201cAn Age-Related Dissociation between Knowing Rules and Using Them,\u201d Cognitive Development, xi (1996): 37\u201363. Ve ayr\u0131ca Alan Allport, \u201cWhat Concept of Consciousness?\u201d in Anthony J. Marcel and E. Bisiach, eds., Consciousness in Contemporary Science (New York: Oxford, 1988), pp. 159\u201382.<\/p>\n\n\n\n

7. Gazzaniga and Howard Freedman, \u201cObservations on Visual Processes after Poste rior Callosal Section,\u201d Neurology, xxm (1973): 1126\u201330.<\/p>\n\n\n\n

8. Marks, Commissurotomy, Consciousness and Unity of Mind; Tye, Consciousness and Persons.<\/p>\n\n\n\n

9. Lockwood, Mind Brain and the Quantum (1991)<\/p>\n\n\n\n

10. Levy, \u201cPerception of Bilateral Chimeric Figures following Hemispheric Deconnexion.\u201d<\/p>\n\n\n\n

11. Teng and Sperry, \u201cInterhemispheric Interaction during Simultaneous Bilateral Presentation of Letters or Digits in Commissurotomized Patients,\u201d Neuropsychologia, xi (1973): 131\u201340).<\/p>\n\n\n\n

12. Gazzaniga, \u201cPerceptual and Attentional Processes following Callosal Section in Humans,\u201d Neuropsychologia, xxv, 1A (1987): 119\u201333.<\/p>\n\n\n\n

13. Kreuter et al., \u201cAre Deconnected Cerebral Hemispheres Independent Channels? A Preliminary Study of the Effect of Unilateral Loading on Bilateral Finger Tapping,\u201d Neuropsychologia, x (1972): 453\u201361.<\/p>\n\n\n\n

14. Holtzman and Gazzaniga, \u201cDual Task Interactions Due Exclusively to Limits in Pro cessing Resources,\u201d Science, ccxviu (1982): 1325\u201327.<\/p>\n\n\n\n

15. Sperry, \u201cLateral Specialization in the Surgically Separated Hemispheres,\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u0130LER\u0130 OKUMA \u00d6NER\u0130LER\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E\u011fer kafan\u0131zda; ayr\u0131k beyin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 nas\u0131l ba\u015flam\u0131\u015f, hangi deneyler uygulanm\u0131\u015f, deneylerden elde edilen sonu\u00e7lar neler ve bunlardan nas\u0131l \u00e7\u0131kar\u0131mlar elde edilmi\u015f gibi sorular tak\u0131ld\u0131ysa Gazzaniga ve LeDoux taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f The Integrated Mind kitab\u0131n\u0131 incelemenizi tavsiye ederim. Bunlar\u0131n aksine ilginizi bilincin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ektiyse o zaman da Tim Bayne taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f The Unity of Consciousness kitab\u0131n\u0131 incelemenizi tavsiye ederim.<\/p>","protected":false},"featured_media":869,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[769,83,175,94,93,82,691,64,92,174,74,76,66,65,482,177,471,768,176],"kategori":[725],"class_list":["post-868","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-ayrik-beyin","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilinc","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-consciousness","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-sinirbilim","event_publishing_tags-split-brain","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/868","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/868\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/869"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=868"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=868"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=868"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}