{"id":864,"date":"2020-05-20T15:00:41","date_gmt":"2020-05-20T15:00:41","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=864"},"modified":"2025-08-13T19:12:02","modified_gmt":"2025-08-13T19:12:02","slug":"ekolojik-psikoloji-ve-bilissel-bilim-ilknur-elis","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/ekolojik-psikoloji-ve-bilissel-bilim-ilknur-elis\/","title":{"rendered":"Ekolojik Psikoloji ve Bili\u015fsel Bilim \u2014 \u0130lknur Eli\u015f"},"content":{"rendered":"\n

\u0130lknur Eli\u015f \u0130stanbul \u00dcniversitesi \u0130ngilizce M\u00fctercim-Terc\u00fcmanl\u0131k B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nden mezun. Alg\u0131n\u0131n felsefesi ile ilgileniyor. Bu yaz\u0131, ayn\u0131 zamanda \u0130lknur\u2019un alt\u0131nc\u0131 Akademi Kognisyon etkinli\u011finde yapt\u0131\u011f\u0131 sunumun metnidir.<\/em><\/p>\n\n\n\n

1.<\/strong> PS\u0130KOLOJ\u0130DE GELENEKSEL ALGI YAKLA\u015eIMLARI VE GIBSON\u2019IN EKOLOJ\u0130K YAKLA\u015eIMI<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1.1. Geleneksel Yakla\u015f\u0131mlar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Geleneksel yakla\u015f\u0131mlar uyaranlar\u0131n d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi edinmemiz i\u00e7in yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur ve alg\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131msal bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrer. Bunun tam tersini savunan Gibson\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 incelemeden \u00f6nce bu geleneksel yakla\u015f\u0131m\u0131n alg\u0131y\u0131 nas\u0131l ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 inceleyelim. \u0130lk<\/strong> ele alaca\u011f\u0131m\u0131z nokta alg\u0131n\u0131n nas\u0131l ba\u015flad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Geleneksel kuramlar g\u00f6rsel alg\u0131n\u0131n imgelerin retinaya d\u00fc\u015fmesiyle ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. \u0130kinci<\/strong> nokta ise d\u00fcnyadan al\u0131nan bilginin yeterli olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusudur. Alg\u0131n\u0131n retinal imgede ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan kuramlar bu imgenin d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi vermek i\u00e7in yetersiz oldu\u011funu savunur (Fiore & McConnell, 2017, s. 262). Bunu savunanlar\u0131n \u00e7o\u011fu s\u00fcreklilik arg\u00fcman\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrer. \u00d6rne\u011fin nesne uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a retinal imge k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcr fakat nesnenin k\u00fc\u00e7\u00fclmedi\u011fini biliriz. Bu de\u011fi\u015fmeyen bilgiyi retinal imgeden alamay\u0131z, ancak \u00e7\u0131kar\u0131msal s\u00fcre\u00e7ler ile bu bilgiye ula\u015fabiliriz (Gordon, 1989, s. 133). \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc<\/strong> nokta ise alg\u0131n\u0131n pasif mi yoksa aktif mi oldu\u011fu meselesidir. Yani \u00f6zne uyaranlara maruz mu kal\u0131r, yoksa uyaranlar\u0131n alg\u0131lanmas\u0131nda aktif bir rolde midir? Geleneksel kuramlara g\u00f6re alg\u0131 uyaranlar\u0131n belirlemesiyle meydana gelen pasif bir s\u00fcre\u00e7tir. D\u00fcnyaya dair bilgi pasif olarak al\u0131n\u0131r, uyaranlar d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr ve beyne g\u00f6nderilir (Gibson, 1979, s. 50\u201351). D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc <\/strong>nokta ise alg\u0131n\u0131n i\u015flevine bak\u0131\u015ft\u0131r. Geleneksel kuramlara g\u00f6re alg\u0131n\u0131n i\u015flevi d\u00fcnya hakk\u0131nda fark\u0131ndal\u0131k sa\u011flamakt\u0131r. G\u00f6rsel alg\u0131 sayesinde nesnelere, insanlara, hareketlere dair izlenimlere sahip olabiliriz (Bruce, Green, & Georgeson, 2003, s. 301). Bu izlenimi sa\u011flamak d\u0131\u015f\u0131ndaki i\u015flevler, bu kuramlara g\u00f6re tali i\u015flevlerdir ve bu i\u015flevlerin \u00fczerinde durulmaz. \u015eimdi de alg\u0131n\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 nokta, uyaranlar\u0131n yeterlili\u011fi, alg\u0131n\u0131n pasifli\u011fi-aktifli\u011fi ve i\u015flevi konular\u0131nda Gibson\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 inceleyelim.<\/p>\n\n\n\n

1.2. Gibson\u2019\u0131n Ekolojik Yakla\u015f\u0131m\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gibson\u2019\u0131n ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131 do\u011frudan alg\u0131y\u0131 savunur ve alg\u0131-eylem ili\u015fkisini vurgular (Kad\u0131hasano\u011flu, 2018, s. 1790). Yukar\u0131da yer verdi\u011fimiz noktalar\u0131 Gibson bu yakla\u015f\u0131mla farkl\u0131 \u015fekilde ele al\u0131r. \u00d6rne\u011fin Gibson\u2019a g\u00f6re alg\u0131 retinal imgede de\u011fil, \u00e7evresel optik d\u00fczende \u2013yani, \u00e7evre taraf\u0131ndan yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u00f6znenin etraf\u0131n\u0131 saran \u0131\u015f\u0131k d\u00fczeninde \u2014 ba\u015flar (Gibson, 1979, s. xiii). Alg\u0131n\u0131n temelinde olan \u015fey duyu-verileri ya da imgeler de\u011fil, optik d\u00fczendeki bilginin kendisidir. \u0130kinci olarak, <\/strong>d\u00fcnyadan al\u0131nan bilgi, Gibson\u2019a g\u00f6re d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi vermek i\u00e7in yeterlidir. Bunun nedeni bu bilgiye do\u011frudan ula\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bilgi, <\/strong>d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi vermede yetersiz kalan retinal imge de\u011fildir ve \u00e7\u0131kar\u0131mla elde edilmez. Bilgi, optik d\u00fczendeki sabitlerdedir ve do\u011frudan al\u0131n\u0131r [pick up<\/em>]. K\u0131saca, \u00f6zne hareket ettik\u00e7e optik d\u00fczen de\u011fi\u015fse de, de\u011fi\u015fmeyen sabitler vard\u0131r ve bu sabitler d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi i\u00e7erir (Kad\u0131hasano\u011flu, 2018, s. 1790). Optik d\u00fczen ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda bu k\u0131sm\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 inceleyece\u011fiz. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc<\/strong>, alg\u0131n\u0131n aktif ya da pasif olu\u015fu meselesi. Gibson\u2019a g\u00f6re organizma [animal<\/em>] uyaranlara maruz kalmaz, bilgiyi aktif bir \u015fekilde toplar [pick up<\/em>] (Gibson, 1979, s. 207). Optik d\u00fczende bilgiyi sa\u011flayan sabitler, \u00f6znenin hareket etmesiyle ortaya \u00e7\u0131kar. Bu sabitlerin al\u0131nmas\u0131 olan alg\u0131 s\u00fcrecinde, \u00f6znenin de aktif rol ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Gibson\u2019\u0131n ifadeleriyle; \u2018alg\u0131lamak i\u00e7in hareket edilmelidir\u2019 (Gibson, 1979, s. 223). Do\u011frudan alg\u0131n\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda alg\u0131-eylem ili\u015fkisi daha net anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Geleneksel yakla\u015f\u0131mlarda al\u0131nan uyaranlar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131msal s\u00fcre\u00e7lerle d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi verebilece\u011fini iddia etti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik. Bu iddia ayn\u0131 zamanda deneyim ve ger\u00e7eklik aras\u0131nda bir ayr\u0131ma sebep olur. Gibson\u2019\u0131n ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc<\/strong> nokta da budur. Gibson\u2019a g\u00f6re uyaranlar\u0131n farkl\u0131 bir forma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek beyne g\u00f6nderilmesi ve burada bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lere dahil edilmesi gibi bir s\u00fcre\u00e7 yoktur. Uyaranlar\u0131n g\u00f6nderilmesi ve al\u0131nmas\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131na Gibson kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Bilgiye bir ileti\u015fim ortam\u0131nda g\u00f6nderilen ya da al\u0131nan bir \u015fey olarak bakmaz. Ona g\u00f6re zihnin (head) d\u0131\u015f\u0131nda bir g\u00f6nderici ya da i\u00e7inde bir al\u0131c\u0131 yoktur (Gibson, 1979, s. 51,57). Bu yakla\u015f\u0131mla Gibson zihinsel s\u00fcre\u00e7leri alg\u0131 s\u00fcrecinin d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131r. Geleneksel yakla\u015f\u0131mlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 deneyim-ger\u00e7eklik ayr\u0131m\u0131 Gibson\u2019da yoktur. Deneyim ve ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 \u00f6zne ve \u00e7evre aras\u0131nda yap\u0131lan bir ayr\u0131m olarak yorumlayabiliriz. Ekolojik yakla\u015f\u0131m ise bunun tam tersini savunur: \u00d6zne ve \u00e7evre birbirinden ayr\u0131lmaz bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr ve birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez.<\/mark> Bunun nedeni Gibson\u2019\u0131n \u00e7evre kavram\u0131d\u0131r. \u00d6zne olmadan bir \u00e7evreden bahsedilemez ve \u00f6zne de bu \u00e7evrenin i\u00e7inde evrimle\u015fti\u011finden \u00e7evreden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez (Gibson, 1979, s. 4). Organizmalar\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 \u015fekillendiren i\u00e7inde bulunduklar\u0131 \u00e7evredir (Gibson, 1979, s. 156). \u00c7evresel yakla\u015f\u0131m\u0131 tekrar ele alaca\u011f\u0131z. Ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 be\u015finci <\/strong>nokta ise, <\/strong>alg\u0131n\u0131n i\u015flevine bak\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Gibson\u2019a g\u00f6re alg\u0131 sadece \u00e7evreye kar\u015f\u0131 fark\u0131ndal\u0131k olu\u015fturmaz. \u00c7evrede hareket etmeyi de sa\u011flar. Bu hareket ile bilgi do\u011frudan alg\u0131lanabilir. Yani, alg\u0131lamak i\u00e7in hareket ederiz ve hareket etmek i\u00e7in ise alg\u0131lar\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

1.2.1.<\/strong> Ekolojik Yakla\u015f\u0131mda Alg\u0131n\u0131n \u0130ncelenmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Toparlayacak olursak, Gibson\u2019a g\u00f6re alg\u0131 eylemden, \u00e7evreden ve \u00f6zneden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Bu y\u00fczden alg\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmak istiyorsak i\u00e7inde bulundu\u011fumuz \u00e7evreyi de incelememiz gerekir (Elliot, 2019, s. 6). Alg\u0131 di\u011ferlerinin iddia etti\u011finin aksine retinada de\u011fil \u00e7evrede, \u00e7evresel optik d\u00fczende ba\u015flar ve \u00e7\u0131kar\u0131msal, varsay\u0131msal bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fil; optik d\u00fczendeki bilgilerin do\u011frudan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 aktif bir s\u00fcre\u00e7tir. Gibson, do\u011frudan alg\u0131y\u0131 ve alg\u0131-eylem ili\u015fkisini vurgulad\u0131\u011f\u0131 bu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 \u2019ekolojik yakla\u015f\u0131m\u2019 olarak isimlendirmi\u015ftir (Fiore & McConnell, 2017, s. 266). Bu yakla\u015f\u0131mda alg\u0131 \u00fc\u00e7 a\u015famada incelenir. Birinci<\/em><\/strong> a\u015famada alg\u0131n\u0131n i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi \u00e7evre incelenir. Burada \u00e7evre ile fiziksel d\u00fcnya kast edilmektedir fakat inceleme d\u00fczeyi fizik biliminin inceleme d\u00fczeyinde de\u011fil, ekolojik d\u00fczeydedir. Bu d\u00fczeyde canl\u0131lar [animal<\/em>] da ele al\u0131n\u0131r (bitkiler bu kategoride de\u011fildir). (Gibson, 1979, s. 3). Canl\u0131 ekolojik d\u00fczeyde fiziksel d\u00fcnyan\u0131n bir nesnesi de\u011fil onu alg\u0131layan ve ona g\u00f6re eyleyen aktif bir konumdad\u0131r (Gibson, 1979, s. 4). \u0130kinci<\/em><\/strong> a\u015famada ise canl\u0131n\u0131n alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 bilgi incelenir. Geleneksel yakla\u015f\u0131m alg\u0131n\u0131n retinada ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fakat retinadaki imgenin tamamlanmam\u0131\u015f ve yetersiz oldu\u011funu bu y\u00fczden de alg\u0131sal bilginin \u00e7\u0131kar\u0131msal s\u00fcre\u00e7lerle elde edindi\u011fini savunur. Fakat Gibson\u2019a g\u00f6re bilgi \u00e7evresel optik d\u00fczenden do\u011frudan al\u0131n\u0131r (Fiore & McConnell, 2017, s. 265).<\/p>\n\n\n\n

Burada Gibson\u2019\u0131n opti\u011fi de \u00e7evresel bir yakla\u015f\u0131mla ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Burada fiziksel optik ve \u00e7evresel optik aras\u0131ndaki farka dikkat \u00e7ekmemiz gerekir. Fiziksel optik manyetik enerjiyi; \u00e7evresel optik ise ortamda yans\u0131m\u0131\u015f ve yap\u0131lanm\u0131\u015f, bir noktay\u0131 \u00e7evreleyen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 inceler (Gibson, 1979, s. 44,57). Gibson\u2019a g\u00f6re fiziksel optik \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 incelemek i\u00e7in uygun de\u011fildir. I\u015f\u0131k ancak \u00e7evresel bir optik ile incelenebilir. Gibson kitab\u0131nda \u00e7evresel opti\u011fin<\/strong> fiziksel optikten ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131<\/strong> y\u00f6nleri ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Bizim i\u00e7in burada \u00f6nemli olan Gibson\u2019\u0131n fiziksel nitelikleri \u00e7evresel d\u00fczeyde incelemesidir. \u00c7evre ve \u00f6zne birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131ndan, \u0131\u015f\u0131k d\u00fczeni de \u00f6zneden ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir. Ve \u00f6zne i\u00e7in yeterli, do\u011frudan bir bilgi kayna\u011f\u0131d\u0131r. (Gordon, 1989, s. 149). \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u015famada ise<\/strong>, alg\u0131 s\u00fcrecinin nas\u0131l i\u015fledi\u011fi incelenmelidir. Geleneksel yakla\u015f\u0131mlarda alg\u0131n\u0131n pasif bir s\u00fcre\u00e7 olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmi\u015ftik. Buradaki pasiflik \u00f6znenin uyarana maruz kalmas\u0131 ve alg\u0131ya neden olmas\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu yakla\u015f\u0131mda duyu organlar\u0131 anlams\u0131z duyumsamalar al\u0131r ve bu duyumsamalar \u00e7\u0131kar\u0131m ve eski bilgilerin kullan\u0131lmas\u0131 ile d\u00fcnya ile \u00f6rt\u00fc\u015fen bir temsile d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr. (Fiore & McConnell, 2017, s. 262). Burada uyar\u0131c\u0131 bilgi [stimulus information<\/em>] g\u00f6nderenin ve al\u0131c\u0131n\u0131n oldu\u011fu bir ileti\u015fimin par\u00e7as\u0131ym\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bilgi beyne g\u00f6nderilir, belli bir s\u0131n\u0131r\u0131 [threshold<\/em>] a\u015far ve alg\u0131ya neden olur. (Gibson, 1979, s. 56\u201357). Alg\u0131ya pasif bu yakla\u015f\u0131m\u0131n aksine Gibson, alg\u0131n\u0131n bilgiye maruz kalma de\u011fil bilgiyi toplama eylemi oldu\u011funu savunur (Gibson, 1979, s. 81).<\/p>\n\n\n\n

\u015eu ana kadar genel olarak geleneksel yakla\u015f\u0131m\u0131n alg\u0131y\u0131 nas\u0131l ele ald\u0131\u011f\u0131ndan, Gibson\u2019\u0131n hangi noktalarda ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan bahsettik. Ve Gibson\u2019\u0131n ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131nda alg\u0131n\u0131n incelenmesinde \u00fc\u00e7 a\u015fama oldu\u011funu s\u00f6yledik. \u0130lk a\u015famada \u00e7evre, ikinci a\u015famada bilgi ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u015famada da alg\u0131-eylem ili\u015fkisinin incelendi\u011fini g\u00f6rd\u00fck. Ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n temeli olan bilginin do\u011frudan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131n\u0131n ise nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini anlayabilmek i\u00e7in baz\u0131 teknik konulara de\u011finmemiz gerekmektedir. Nesneler ve \u00e7evre ili\u015fkisini anlamak i\u00e7in zemin<\/strong> kavram\u0131n\u0131, bilginin do\u011frudan nas\u0131l edinildi\u011fini anlamak i\u00e7in bilginin bulundu\u011fu optik d\u00fczeni<\/strong>, bilginin ne oldu\u011funu anlamak i\u00e7in ise optik d\u00fczende bulunan sabitleri<\/strong> [invariants<\/em>] ve eylem potansiyellerini<\/strong> [affordance<\/em>] incelememiz gerekmektedir. \u0130kinci b\u00f6l\u00fcmde bu kavramlar ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2.<\/strong> GIBSON\u2019IN EKOLOJ\u0130K YAKLA\u015eIMININ TEMEL \u0130LKELER\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n

2.1. DO\u011eRUDAN ALGIDA B\u0130LG\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n do\u011frudan alg\u0131 ve alg\u0131-eylem ili\u015fkisini i\u00e7erdi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik. Bu b\u00f6l\u00fcmde do\u011frudan alg\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan ko\u015fullar\u0131 ve alg\u0131n\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini ele alaca\u011f\u0131z. Bunun i\u00e7in \u00f6ncelikle zemin kavram\u0131ndan, daha sonra \u00e7evresel optik d\u00fczen, sabitler ve eylem potansiyellerinden bahsedece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

2.1.1.<\/strong> Zemin<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Geleneksel kuramlar boyut ve uzakl\u0131k alg\u0131s\u0131n\u0131 incelerken nesneleri havada as\u0131l\u0131 geometrik \u015fekiller olarak al\u0131rlar. Gibson ise bu incelemelerin nesnelerin zeminle olan ili\u015fkisi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini vurgular (Bruce, Green, & Georgeson, 2003, s. 304). Zemin, bilginin do\u011frudan alg\u0131lanmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynar. Bunu g\u00f6rmek i\u00e7in Gibson\u2019\u0131n \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda pilotlar\u0131n e\u011fitimi s\u0131ras\u0131ndaki g\u00f6zlemlerini ve 1998\u2019de Sinai, Ooi ve He\u2019nin konuyla ilgili deneyini \u00f6rnek verebiliriz. Bilginin do\u011frudan alg\u0131lanmas\u0131ndaki rol\u00fcne ise optik d\u00fczende de\u011finece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Gibson \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda pilotlar\u0131n e\u011fitimiyle ilgili bir \u00e7al\u0131\u015fmada yer al\u0131r. Daha sonra bu \u00e7al\u0131\u015fmadaki g\u00f6zlemleri alg\u0131 kuram\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturur. Bu g\u00f6zlemlerinden baz\u0131lar\u0131 harekete karar verilmesi ve nesnelerin alg\u0131lanmas\u0131yla ilgilidir. \u00d6rne\u011fin bulutlu havalarda pilotlar u\u00e7a\u011fa y\u00f6n veremezken, zemin g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131nda u\u00e7a\u011fa y\u00f6n verebildikleri g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Di\u011fer u\u00e7aklar\u0131n pilotlar taraf\u0131ndan alg\u0131lanmas\u0131 da zeminle ili\u015fkili bir \u015fekilde meydana gelen eylem \u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin bilgi olarak kullan\u0131lmas\u0131 \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir (Gordon, 1989, s. 144). U\u00e7aklar\u0131n ini\u015f-kalk\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in pilotlar\u0131n iyi bir derinlik alg\u0131s\u0131na sahip olmalar\u0131 beklenirken, uygulamada bunun gerekli olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, eylemler zemine g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. (Bruce, Green, & Georgeson, 2003, s. 302)<\/p>\n\n\n\n

Sinai, Ooi ve He\u2019nin deneyinde -zeminin b\u00fct\u00fcn ve tek bir yap\u0131da oldu\u011fu bir zemin \u00fczerinde -kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan kendilerinden birka\u00e7 metre uzakl\u0131ktaki nesne ile aralar\u0131ndaki mesafeyi tahmin etmeleri istenmi\u015ftir. Bu tahmini ya ayn\u0131 mesafeyi y\u00fcr\u00fcyerek ya da ba\u015fka bir nesne ile olan mesafeleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak yapmalar\u0131 s\u00f6ylenmi\u015ftir. Bu ilk durumda tahminler genel olarak do\u011fru \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Fakat zeminde bir delik oldu\u011fu ya da zeminin beton, \u00e7imen gibi y\u00fczeylerle engellendi\u011fi ikinci durumda, tahminlerin do\u011fruluk oran\u0131 sistematik bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6stermi\u015ftir (Bruce, Green, & Georgeson, 2003, s. 304). Bu da alg\u0131n\u0131n zemin ile ili\u015fkisine i\u015faret etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

2.1.2.<\/strong> \u00c7evresel Optik D\u00fczen<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zeminden yans\u0131yarak yap\u0131lanan \u00e7evresel \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n olu\u015fturdu\u011fu d\u00fczene Gibson, \u00e7evresel optik d\u00fczen<\/em> ad\u0131n\u0131 verir ve alg\u0131 s\u00fcreci bu d\u00fczende ba\u015flar. Temelde, sa\u00e7\u0131lan<\/strong> [radiant<\/em>] ve \u00e7evreleyen<\/strong> [ambiant<\/em>] \u0131\u015f\u0131k aras\u0131ndaki farka dayan\u0131r. Sa\u00e7\u0131lan \u0131\u015f\u0131k, bir \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131ndan etrafa yay\u0131lan \u0131\u015f\u0131kt\u0131r (Gibson, 1979, s. 41). Sonsuz say\u0131da \u0131\u015f\u0131nlardan olu\u015fur ve bu \u0131\u015f\u0131nlar kaynakta da, da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 farkl\u0131 y\u00f6nlerde de ayn\u0131d\u0131r ve bir enerji kayna\u011f\u0131d\u0131r. \u00c7evresel \u0131\u015f\u0131k ise bir bilgi kayna\u011f\u0131d\u0131r. Sa\u00e7\u0131lan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n aksine bir noktadan yay\u0131lmaz, yans\u0131d\u0131\u011f\u0131 y\u00fczeylere g\u00f6re yap\u0131lanarak g\u00f6zlemcinin oldu\u011fu noktay\u0131 \u00e7evreler. Bir \u00f6r\u00fcnt\u00fcye, bir bi\u00e7ime sahiptir (Gibson, 1979, s. 45).<\/p>\n\n\n\n

Gibson\u2019a g\u00f6re bilgi kayna\u011f\u0131 da bu \u00f6r\u00fcnt\u00fcd\u00fcr (Kad\u0131hasano\u011flu, 2018). Optik d\u00fczendeki bilgi ile geleneksel olarak ele al\u0131nan bilgi kavram\u0131 aras\u0131nda fark vard\u0131r. Geleneksel alg\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131nda bilgi, bir ileti\u015fim a\u011f\u0131 i\u00e7inde ortamda g\u00f6ndericiden al\u0131c\u0131ya g\u00f6nderilen bir \u015fey olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Fakat bu, alg\u0131ya pasif bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Peki aktif yakla\u015f\u0131mda optik d\u00fczenden bilgi nas\u0131l elde edilir?<\/p>\n\n\n\n

\u00c7evreleyen optik d\u00fczenin bir g\u00f6zlemci etraf\u0131n\u0131 \u00e7evreleyen yap\u0131lanm\u0131\u015f \u0131\u015f\u0131k d\u00fczeni oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik. Bu optik d\u00fczen g\u00f6zlemci hareket ettik\u00e7e de\u011fi\u015fir. Fakat baz\u0131 \u00f6zellikleri sabit kal\u0131r. Gibson optik d\u00fczenin de\u011fi\u015fen ve de\u011fi\u015fmeyen bu yap\u0131lar\u0131n\u0131 perspektif ve sabit [invariant<\/em>] yap\u0131lar olarak isimlendirir. Bir d\u00fczenin perspektif yap\u0131s\u0131<\/strong>, yani optik d\u00fczeni olu\u015fturan \u0131\u015f\u0131klar\u0131n a\u00e7\u0131lar\u0131 \u00f6zne hareket ettik\u00e7e de\u011fi\u015fir (Gibson, 1979, s. 84). Sabit yap\u0131lar<\/strong> ise bu de\u011fi\u015fim i\u00e7inde de\u011fi\u015fmeyen \u00f6r\u00fcnt\u00fc ve \u00f6zelliklerdir. Optik d\u00fczende bilgiyi sa\u011flayan da bu yap\u0131d\u0131r (Kad\u0131hasano\u011flu, 2018, s. 1797).<\/p>\n\n\n\n

2.1.3.<\/strong> Sabit yap\u0131 [Invariants<\/em>]<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sabit yap\u0131, g\u00f6rsel alg\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda olduk\u00e7a \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bir konu olan s\u00fcreklilik [constancy<\/em>] meselesinde \u00f6zellikle kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. S\u00fcreklilik meselesi nesnelerin \u00f6zellikleri de\u011fi\u015fir gibi g\u00f6r\u00fcnse de bizim de\u011fi\u015fmedi\u011fini alg\u0131lamam\u0131z\u0131 ele al\u0131r. \u00d6rne\u011fin hareket ettik\u00e7e cisimlerin boyutlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fir gibi g\u00f6r\u00fcnmesi fakat bizim cisimleri ayn\u0131 boyda alg\u0131lamam\u0131z, bir nesnenin renginin oldu\u011fundan farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnse de nesnenin hala ayn\u0131 renkte oldu\u011funu bilmemiz, ya da y\u00fcr\u00fcrken \u00e7evrede de\u011fi\u015fen \u015feylere ra\u011fmen belli bir noktaya do\u011fru y\u00fcr\u00fcyebilmemiz\u2026 Bunlar\u0131n hepsi de\u011fi\u015fen \u015feylerle birlikte de\u011fi\u015fmeyen bir sabitin oldu\u011funun g\u00f6stergesidir. Bu sabit yap\u0131lar hareketle birlikte ortaya \u00e7\u0131kar. Optik d\u00fczendeki perspektif yap\u0131 de\u011fi\u015fir ve b\u00f6ylece de\u011fi\u015fmeyen sabit yap\u0131 alg\u0131lan\u0131r. Yani bilginin alg\u0131lanmas\u0131 \u00f6znenin hareketine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Burada bizim i\u00e7in \u00f6nemli olan nokta optik d\u00fczende eylemle birlikte alg\u0131lanabilen bu sabitlik ve alg\u0131-eylem ili\u015fkisinin \u00f6nemidir.<\/p>\n\n\n\n

2.1.4.<\/strong> Eylem Potansiyelleri [Affordances<\/em>]<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Alg\u0131-eylem ili\u015fkisinin tamamen netle\u015fti\u011fi nokta Gibson\u2019\u0131n eylem potansiyelleri (sa\u011flarl\u0131k ya da edinebilirlik olarak da \u00e7evrilmektedir) kuram\u0131d\u0131r. Gibson bu kuram\u0131yla optik d\u00fczende bilgiyi sa\u011flayan sabit yap\u0131lardaki bilginin \u00f6zg\u00fclle\u015fti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer (Kad\u0131hasano\u011flu, 2018, s. 1795). Bu \u00f6zg\u00fclle\u015fme sadece \u00e7evreye de\u011fil, \u00f6znenin bedensel \u00f6zelliklerine ve konumuna g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n\n\n\n

Eylem potansiyelleri dedi\u011fimiz \u015fey \u00e7evrenin \u00f6zneye sundu\u011fu olanaklard\u0131r (Kad\u0131hasano\u011flu, 2018, s. 1792). \u00d6rne\u011fin kat\u0131, yuvarlak bir nesne tutul-abilir, su i\u00e7il-ebilir, merdiven \u00e7\u0131k\u0131l-abilir, sandalye oturul-abilirdir. Eylem potansiyelleri \u00e7evrenin ve \u00f6znenin fiziksel nitelikleri ile \u00f6znenin hareket yetisi<\/strong> taraf\u0131ndan belirlenir (Gibson, 1979, s. 119\u2013120).<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rne\u011fin \u00e7evrenin \u00f6zellikleri ba\u011flam\u0131nda konu\u015facak olursak; bir y\u00fczey kat\u0131 ise, d\u00fcz ise, belli bir geni\u015fli\u011fe sahip ise destek sa\u011flar: \u00fczerinde durulabilir, ko\u015fulabilir, kendisine yaslan\u0131labilir. Ya da bir nesneyi ele alal\u0131m. E\u011fer bu nesne kat\u0131 ise, d\u00fcz geni\u015f bir y\u00fczeye ve bu y\u00fczeyi belli bir y\u00fckseklikte tutacak ayaklara sahip ise bu nesne oturulabilirdir. Fakat dikkat etmemiz gereken nokta, \u00f6zellikle ikinci \u00f6rnekte, bu eylem potansiyellerinin baz\u0131 \u00f6zelliklerinin \u00f6zneye g\u00f6re belirlendi\u011fidir. \u0130lk \u00f6rnekte belli bir geni\u015flik derken \u00f6znenin s\u0131\u011fabilece\u011fi belli bir geni\u015flikten; ve ikinci \u00f6rnekte belli bir y\u00fckseklik derken \u00f6znenin boyutuna g\u00f6re de\u011fi\u015fen bir y\u00fckseklikten bahsederiz. Ya da bir merdiven \u00e7evrenin fiziksel \u00f6zellikleri dolay\u0131s\u0131yla \u00e7\u0131k\u0131labilir olarak g\u00f6r\u00fclse de, \u00f6znenin \u00e7\u0131kabilece\u011fi bir y\u00fcksekli\u011fe sahip ise<\/em> \u00e7\u0131k\u0131labilirlik sa\u011flar. Bir nesnenin tutulabilirli\u011finden bahsetti\u011fimizde; nesnenin fiziksel \u00f6zellikleri, \u00f6znenin fiziksel \u00f6zellikleri ve \u00f6znenin hareket yetisinden bahsederiz. (Kad\u0131hasano\u011flu, 2018).<\/p>\n\n\n\n

Sadece nesneler de\u011fil; ortam, madde, y\u00fczey, insanlar, hayvanlar ve mekanlar da eylem potansiyeli sa\u011flar. Hava solunum sa\u011flar, s\u0131v\u0131 maddeler ve kat\u0131 maddeler yap\u0131lar\u0131na g\u00f6re i\u00e7ilme, d\u00f6k\u00fclme, tutulma, yenme gibi; y\u00fczeyin dikey ya da yatay olmas\u0131 t\u0131rmanma, uzanma gibi sa\u011flarl\u0131klar sunar. Anne-\u00e7ocuk, kad\u0131n-erkek, sat\u0131c\u0131-al\u0131c\u0131 aras\u0131nda da kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 eylem potansiyelleri vard\u0131r. Mekan da s\u0131\u011f\u0131nma gibi eylem potansiyelleri sunar (Gibson, 1979, s. 127).<\/p>\n\n\n\n

Bu b\u00f6l\u00fcmde, alg\u0131ya geleneksel yakla\u015f\u0131mlardan ve bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131n genel \u00f6zelliklerinden bahsettik. Gibson\u2019\u0131n temelde bu yakla\u015f\u0131mlardan fark\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131k. Ekolojik yakla\u015f\u0131m i\u00e7inde alg\u0131n\u0131n retinal imgede de\u011fil optik d\u00fczende ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, alg\u0131lanan bilginin yeterli oldu\u011funu ve \u00e7\u0131kar\u0131msal bir s\u00fcrece gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, alg\u0131n\u0131n pasif de\u011fil aktif bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011funu, yani uyaranlara maruz kalmadan ziyade bir bilgi toplama s\u00fcreci oldu\u011funu, deneyim ve ger\u00e7eklik aras\u0131nda bir ayr\u0131m olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve alg\u0131n\u0131n i\u015flevinin sadece fark\u0131ndal\u0131k sa\u011flamak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda eylem ile birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z ele al\u0131namayacak bir ili\u015fki i\u00e7inde bulunduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yledik. Alg\u0131n\u0131n eylem i\u00e7in bilgi sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, eylemin de alg\u0131 i\u00e7in gerekli oldu\u011funu vurgulad\u0131k. Ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n temeli olan do\u011frudan alg\u0131n\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini ise zemin, \u00e7evresel optik d\u00fczen, sabit yap\u0131 ve eylem potansiyelleri ile a\u00e7\u0131klad\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

3.<\/strong> GIBSON\u2019IN EKOLOJ\u0130K YAKLA\u015eIMI VE B\u0130L\u0130\u015eSEL B\u0130L\u0130MLER<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gibson\u2019\u0131n alg\u0131n\u0131n do\u011frudan oldu\u011funu \u2013yani \u00e7evrede yeterli bilgi oldu\u011funu, alg\u0131 i\u00e7in \u00e7\u0131kar\u0131msal ve bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerin gerekmedi\u011fini- (Solso, 2010, s. 136) ve ekolojik bir yakla\u015f\u0131m ile ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini savundu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik. Gibson\u2019\u0131n ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n temel prensiplerini hat\u0131rlayacak olursak,<\/p>\n\n\n\n

1. \u00c7evre kavram\u0131 fiziksel d\u00fczeyde ele al\u0131nmaz, ekolojik d\u00fczeyde yani i\u00e7inde ya\u015fayan hayvanlarla birlikte ele al\u0131n\u0131r. Hayvan, sahip oldu\u011fu alg\u0131 sistemiyle \u00e7evreyi alg\u0131lar ve bu alg\u0131 sistemi de bu \u00e7evre ile evrimle\u015fmi\u015ftir<\/p>\n\n\n\n

2. \u00c7evresel ger\u00e7eklikler de bu yakla\u015f\u0131m ile al\u0131n\u0131r. Yani sadece fiziksel d\u00fczeyde de\u011fil, \u00e7evresel d\u00fczeyde. \u00d6rne\u011fin \u0131\u015f\u0131k sadece dalga boylar\u0131yla vs. incelenmez, \u00e7evre-organizma ili\u015fkisi \u00e7er\u00e7evesinde incelenir.<\/p>\n\n\n\n

3. Alg\u0131 ve eylem birbirinden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmez, bu ikisi devaml\u0131 ve d\u00f6ng\u00fcseldir. Alg\u0131sal sistemler pasif de\u011fil, aktiftir ve bilgi edinimi sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

Bu b\u00f6l\u00fcmde, genelde Gibson\u2019\u0131n ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n, \u00f6zelde ise eylem potansiyeli kuram\u0131n\u0131n bili\u015fsel bilimlerdeki yerine bakaca\u011f\u0131z. \u00d6ncelikle genel bir bak\u0131\u015f verip, daha sonra n\u00f6robilim, psikoloji ve \u00f6zellikle robotik alan\u0131nda eylem potansiyellerinin nas\u0131l ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131na bakaca\u011f\u0131z. Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn amac\u0131, makalenin genelinde oldu\u011fu gibi, teknik bilgi vermekten ziyade, genel bir bilgi vererek farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 kazand\u0131rmak ve bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n bili\u015fsel bilim alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalara katk\u0131s\u0131na dair bir fikir kazand\u0131rmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

3.1. Eylem Potansiyeli [Affordance<\/em>] kavram\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Her ne kadar Gibson eylem potansiyeli kavram\u0131n\u0131 \u00e7evrenin \u00f6zneye sundu\u011fu \u015fey olarak tan\u0131mlasa da (Gibson, 1979, s. 119), kavram\u0131n deneysel olarak incelenmesi ya da farkl\u0131 disiplinlerdeki \u00e7al\u0131\u015fmalarda kullan\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda asl\u0131nda bu tan\u0131m\u0131n \u00e7ok net olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Gibson daha \u00e7ok eylem potansiyellerinin alg\u0131lan\u0131lmas\u0131na odakland\u0131\u011f\u0131ndan, bu potansiyellerin alg\u0131lanmas\u0131n\u0131n nas\u0131l \u00f6\u011frenildi\u011fi ya da davran\u0131\u015fla ili\u015fkisinin tam olarak nas\u0131l kuruldu\u011fu gibi noktalara a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmemi\u015ftir (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 1). Bu ise farkl\u0131 disiplinlerde bu kavram\u0131n farkl\u0131 \u015fekillerde ele al\u0131nmas\u0131na neden olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin psikolojide<\/strong> bu kavram ortaya \u00e7\u0131kan bir nitelik ya da \u00e7evre-\u00f6zne aras\u0131ndaki bir ili\u015fki olarak ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bilgisayar biliminde<\/strong> ise nesne-eylem ili\u015fkisine ve bu ili\u015fkisinin sonucuna odaklan\u0131lm\u0131\u015f, davran\u0131\u015f ve etki ili\u015fkisi olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Nesne tasar\u0131m\u0131 ya da oyun tasar\u0131m\u0131<\/strong> gibi alanlarda ise kavram kullan\u0131c\u0131-odakl\u0131 tasar\u0131mlarda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu alanlarda ise \u015feylerin nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131na dair bilgi veren nitelik olarak ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 2).<\/p>\n\n\n\n

3.2. Bili\u015fsel bilimler<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel bilimlerde ise kavram ya ele\u015ftirilmi\u015f ya da Gibson\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 \u015fekilde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u00fc\u00e7 \u00f6nemli ismin bu kavram\u0131 nas\u0131l yorumlad\u0131\u011f\u0131na bakal\u0131m. G\u00f6rme \u00fczerine hem disiplinler-aras\u0131 hem de alg\u0131y\u0131 d\u00fczeyler ile ele alan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla bili\u015fsel bilimlerde \u00f6nc\u00fc bir role sahip olan David Marr bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda top-down bir yakla\u015f\u0131m sergilemi\u015ftir ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda eylem potansiyellerine yer vermemi\u015ftir. Vera ve Simon ise \u201cSituated action: A symbolic interpretation<\/em>\u2019\u2019 isimli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda eylem potansiyeli kavram\u0131na yer vermi\u015f, fakat eylem potansiyellerinin alg\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in alg\u0131sal sembollerin in\u015fa edilmesi gerekti\u011fini savunmu\u015flard\u0131r. Her ne kadar Gibson alg\u0131da bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lere yer vermese de, Vera ve Simon eylem potansiyeli kavram\u0131n\u0131 semantik bir haritalama olarak ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Bili\u015fsel psikolojinin babas\u0131 olarak an\u0131lan Neisser ise alg\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda hem do\u011frudan alg\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 hem de geleneksel (kurucu) yakla\u015f\u0131m\u0131 birle\u015ftirerek b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir yakla\u015f\u0131m sergilemi\u015ftir (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 3). Fodor ve Pylyshyn ise optik d\u00fczenden do\u011frudan al\u0131nan [pick up<\/em>] bu eylem potansiyellerinin alg\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in yetersiz oldu\u011funu; haf\u0131za, \u00e7\u0131kar\u0131m ve di\u011fer zihinsel s\u00fcre\u00e7ler olmadan alg\u0131n\u0131n tam olarak a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

3.3. N\u00f6robilim<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Her ne kadar eylem potansiyeli kavram\u0131n\u0131 farkl\u0131 \u015fekillerde ele alanlar olsa da, genel olarak kuram\u0131n iddias\u0131 alg\u0131n\u0131n do\u011frudan oldu\u011fu ve yeniden in\u015fay\u0131 gerektirmedi\u011fidir (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 3). Her ne kadar psikoloji ve robotik alanlar\u0131nda temsil ve in\u015fa fikri yine kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131ksa da, n\u00f6robilim alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalarda eylem potansiyellerinin do\u011frudan alg\u0131land\u0131\u011f\u0131na dair bize kan\u0131t sunan \u00e7al\u0131\u015fmalar mevcuttur. Bunlardan baz\u0131lar\u0131 ikili g\u00f6rsel yolakla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar, F5 n\u00f6ronlar\u0131 \u00fczerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar ve nesne tan\u0131ma ile semantik ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme \u00fczerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kili g\u00f6rsel yolak [Two visual streams<\/em>] kuram\u0131na g\u00f6re g\u00f6rsel bilgi ventral ve dorsal yolaklarda i\u015flenir. Ventral yolakta s\u0131n\u0131fland\u0131rma, tan\u0131ma gibi nesneye dair semantik bilgi i\u015flenirken; dorsal yolakta ise nesnelere dair uzanma, tutma gibi eylemler (nesnenin eylem potansiyelleri diyebiliriz) i\u00e7in gerekli olan bilgiler i\u015flenir. \u00c7al\u0131\u015fmalar da dorsal yolaktaki bilgilerin daha \u00f6nce i\u015flenmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu da eylem potansiyellerinin alg\u0131lan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in semantik bilgiye ihtiya\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. F5 n\u00f6ronlar\u0131yla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalarda da farkl\u0131 eylem potansiyellerine g\u00f6re davran\u0131\u015flarda farkl\u0131 n\u00f6ronlar\u0131n i\u015flendi\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 7). \u00d6rne\u011fin muz ve elma tutuldu\u011funda ate\u015flenen n\u00f6ronlar ile bir elman\u0131n sa\u011f el ya da sol elle tutulmas\u0131 durumunda ate\u015flenen n\u00f6ronlar farkl\u0131d\u0131r ki bu da eylem potansiyellerinin d\u00fczeysel bir \u015fekilde alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Bununla birlikte, nesne tan\u0131mayla<\/strong> ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar da g\u00f6rsel alg\u0131-eylem aras\u0131ndaki ili\u015fki ile ilgili bilgiler sa\u011flamaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin nesnenin ismini s\u00f6yleyemeyen baz\u0131 hastalar bu nesneyi tutma gibi eylemleri yerine getirebilmi\u015f ve i\u015flevine g\u00f6re kullanma davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Bu da Humphreys\u2019e g\u00f6re g\u00f6rsel girdi ve eylem aras\u0131nda do\u011frudan bir ili\u015fki oldu\u011funu g\u00f6stermektedir (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 8).<\/p>\n\n\n\n

3.4. Psikoloji<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Psikoloji alan\u0131nda da eylem potansiyellerinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n delilleri, eylem potansiyellerinin \u00f6\u011frenimi ve eylem potansiyeli-eylem ili\u015fkisine dair \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Eylem potansiyellerinin varl\u0131\u011f\u0131 konusundaki \u00e7al\u0131\u015fmalarda hayvanlar\u0131n ve insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 g\u00f6zlemlenmi\u015f ve baz\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n eylem potansiyellerine g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 4). \u00d6rne\u011fin hayvanlar\u0131n bir engelin \u00fcst\u00fcnden atlama, bir deli\u011fe girme gibi davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kendi bedenleri ile \u00e7evrenin niteliklerinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131\/oranlanmas\u0131 sonucu ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri g\u00f6zlenmi\u015ftir. \u0130nsanlar\u0131n da benzer bir oranlama kulland\u0131klar\u0131, hatta bu oranlama ile en uygun se\u00e7ene\u011fe gittikleri g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin bir insan basama\u011f\u0131n \u00e7\u0131k\u0131labilir olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bedensel nitelikleri ile basama\u011f\u0131n niteliklerini oranlayarak alg\u0131lar ve ona g\u00f6re bir eylemde bulunur.<\/p>\n\n\n\n

Eylem potansiyelleri \u00f6\u011frenimi \u00fczerine yap\u0131lan bir deneyde yeti\u015fkin ve \u00e7ocuklar\u0131n nesnelerin eylem potansiyellerine g\u00f6re davrand\u0131klar\u0131 fakat erken-\u00e7ocukluk d\u00f6nemindekilerin hata yapt\u0131klar\u0131, eylem potansiyellerine g\u00f6re davranmad\u0131klar\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu ve benzeri \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda eylem potansiyellerinin zamanla \u00f6\u011frenildi\u011fi iddias\u0131 savunulmu\u015ftur. Eleanor Gibson \u00f6zellikle bu konu \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, eylem potansiyellerinin alg\u0131lanmas\u0131n\u0131n geli\u015fimsel bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011funu, hatta \u00f6\u011frenmenin de eylem potansiyellerinin ke\u015ffedilmesi oldu\u011funu savunmu\u015ftur. Bu tutumu bug\u00fcn bili\u015fsel bilimlerde g\u00f6rsel alg\u0131y\u0131 aktif eylem olarak ele alan g\u00f6r\u00fc\u015fle e\u015fle\u015fmektedir (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 5)<\/p>\n\n\n\n

3.5. Robotik<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu k\u0131s\u0131mda alg\u0131n\u0131n robotik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndaki \u00f6nemi, bu alandaki klasik yakla\u015f\u0131m\u0131n getirdi\u011fi sorunlar, ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n sundu\u011fu \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve robotik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda eylem potansiyellerinin yerini ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

3.5.1.<\/strong> Geleneksel yakla\u015f\u0131mlar\u0131n sorunlar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Robotik alan\u0131 ak\u0131ll\u0131 sistemlerin d\u00fcnya ile etkile\u015fimi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Fakat alanda klasik\/sembolik yapay zeka yakla\u015f\u0131m\u0131 bu etkile\u015fimle ilgili baz\u0131 sorunlara neden olur. Bunlardan birincisi sembol ba\u011flama [symbol-grounding<\/em>] , <\/strong>yani sembollerin anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131 problemidir (Berm\u00fadez, 2010, s. 166). Her ne kadar semboller sistem taraf\u0131ndan anlamland\u0131r\u0131labilse de, bu anlamland\u0131rma i\u00e7in d\u0131\u015fsal bir anlamland\u0131r\u0131c\u0131n\u0131n s\u00fcrece m\u00fcdahil olmas\u0131 gerekir. \u00d6rne\u011fin sistemi tasarlayan ki\u015fi taraf\u0131ndan bu anlam, sisteme i\u015flenmelidir. Fakat insanlarda durum farkl\u0131d\u0131r. Anlamland\u0131rma i\u00e7seldir, d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve anlamlar\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011f do\u011frudand\u0131r. Yani anlam, sistemimize ba\u015fka biri taraf\u0131ndan dahil edilmez (Pobil, 1995, s. 431). Buradan \u015fu yorumu<\/strong> \u00e7\u0131karabiliriz; e\u011fer insanlar gibi d\u00fcnyayla etkile\u015fime giren ak\u0131ll\u0131 sistemler \u00fcretmek istiyorsak, anlamland\u0131rman\u0131n robot taraf\u0131ndan i\u00e7sel olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi bir sisteme ihtiyac\u0131m\u0131z var \u2013ki bu da bize anlamland\u0131rmada \u00f6\u011frenmenin yerine i\u015faret etmektedir. Buna ileride de\u011finece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci sorun ise yetkinlik ile ilgilidir. Ak\u0131ll\u0131 sistemler her ne kadar soyut zekasal [intellectual<\/em>] i\u015flemleri \u00e7ok iyi yapabilse de, d\u00fcnya ile etkile\u015fime ge\u00e7ip eylemde bulunmay\u0131 iyi d\u00fczeyde ger\u00e7ekle\u015ftirememektedir. \u00d6rne\u011fin satran\u00e7 gibi ak\u0131l oyunlar\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi oynayan sistemler ya da bir konu hakk\u0131nda \u00e7ok iyi bilgiye sahip uzman sistemler olsa da, do\u011fal sistemler gibi hareket edebilen bir sistem hala in\u015fa edilememi\u015ftir. Zekasal ve duyu-motor yetkinlikler aras\u0131ndaki bu fark<\/strong> sistemin d\u00fcnyada eyleme yetisindeki eksikli\u011fe i\u015faret etmektedir. Pobil bu eksikli\u011fin, robotlardaki sistemlerde mod\u00fcler bir sistemin kullan\u0131lmas\u0131, yani alg\u0131-eylem ili\u015fkisinin birlikte al\u0131nmamas\u0131 oldu\u011funu savunmaktad\u0131r (Pobil, 1995, s. 432).<\/p>\n\n\n\n

Bu iki sorun bize Gibson\u2019\u0131n ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n temel ilkelerini i\u015faret etmektedir: robotlar\u0131n alg\u0131 sistemleri i\u00e7sel anlamland\u0131rmay\u0131 sa\u011flayacak \u015fekilde do\u011frudan<\/em> olmal\u0131d\u0131r ve d\u00fcnyada eylemde bulunmalar\u0131 i\u00e7in alg\u0131 ve eylemin<\/em> b\u00fct\u00fcnle\u015fik oldu\u011fu bir yakla\u015f\u0131m<\/em> kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

3.5.2.<\/strong> Bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak ekolojik yakla\u015f\u0131m<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Robotik alan\u0131ndaki anlamland\u0131rma probleminin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi i\u00e7in alg\u0131 sistemlerinin do\u011frudan alg\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledik. Robotik sistemlerde do\u011frudan alg\u0131<\/strong> eylem potansiyellerinin robot taraf\u0131ndan i\u00e7sel ve karma\u015f\u0131k bir temsile gerek olmadan alg\u0131lanmas\u0131 demektir. Bu sistemlerde temsil yerine duyu-motor e\u015fle\u015fmeleri [sensory-motor mappings<\/em>] kullan\u0131l\u0131r (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 8). Temsil kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman ortaya \u00e7\u0131kan problemlere \u015funlar\u0131 \u00f6rnek verebiliriz: temsillerin karma\u015f\u0131k yap\u0131da olmas\u0131, davran\u0131\u015f\u0131n bu temsile g\u00f6re olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, \u00e7evre de\u011fi\u015fim i\u00e7inde oldu\u011funda davran\u0131\u015f\u0131 \u00e7evreye g\u00f6re ayarlamada olu\u015fan e\u015fzamanl\u0131l\u0131k. Ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n temellerinden biri olan do\u011frudan alg\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise bu problemler ortadan kalkmaktad\u0131r. Temsilin olmamas\u0131 robotlar\u0131n \u00e7evreyle daha kolay etkile\u015fime ge\u00e7mesini ve daha esnek, e\u015fzamanl\u0131 davran\u0131\u015flarda bulunmas\u0131n\u0131 sa\u011flar (Horton, 2012, s. 79\u201380).<\/p>\n\n\n\n

Do\u011frudan alg\u0131da alg\u0131lanan \u015feyin eylem potansiyelleri oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik. Eylem potansiyelleri kuram\u0131n\u0131n robot tasar\u0131m\u0131na uygulanmas\u0131n\u0131n alana \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur. Temelde d\u00f6rt tane s\u0131ralayabiliriz. Birincisi, eylem potansiyeli kuram\u0131 alg\u0131da sadece \u00e7evrenin niteliklerini de\u011fil eyleyenin bedensel niteliklerini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011fu i\u00e7in robot tasar\u0131mlar\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Bu da, \u00f6nceki paragrafta verdi\u011fimiz zekasal ve duyu-motorsal yetkinlikler aras\u0131ndaki fark\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 yolunda at\u0131lm\u0131\u015f bir ad\u0131m olarak g\u00f6r\u00fclebilir. \u0130kincisi, eylem potansiyellerinin alg\u0131lanmas\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenimsel bir s\u00fcre\u00e7 olmas\u0131n\u0131n getirdi\u011fi katk\u0131d\u0131r. Bu y\u00f6ntem sayesinde duyu-motor \u00f6\u011frenimi ile nesnelerin niteliklerinin alg\u0131lanmas\u0131 robotlara \u00f6\u011fretilebilmektedir. Bu da \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc katk\u0131y\u0131 getirmektedir. Niteliklerin temsil olmadan, \u00f6\u011frenme yoluyla alg\u0131lanmas\u0131 robotlar\u0131n h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde eyleme ge\u00e7ebilmesini ve eylemlerinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 tahmin edebilmesini sa\u011flamaktad\u0131r (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 8\u20139).<\/p>\n\n\n\n

3.5.3.<\/strong> Uygulanma alanlar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Son yirmi y\u0131lda eylem potansiyelleri kuram\u0131 bu gibi katk\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 alan i\u00e7inde bir\u00e7ok b\u00f6l\u00fcmde uygulanmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Robotlarda nesne alg\u0131lama, eylem sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 tahmin etme, robotlarda kavrama problemi, alet kullan\u0131m\u0131, sonu\u00e7 tahmin etme ve problem-\u00e7\u00f6zme ili\u015fkisi, insan-robot etkile\u015fimi gibi alanlarda \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Biz burada k\u0131saca birka\u00e7 tanesine de\u011finece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Bunlardan ilki nesne alg\u0131lama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda, robotlar\u0131n eyleme ge\u00e7me ve etkisini g\u00f6zlemleme ile nesnelerin \u00f6zelliklerini alg\u0131lay\u0131p alg\u0131lamayacaklar\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan deneyleri g\u00f6r\u00fcyoruz. 1995\u2019te Krotkov bu y\u00f6ntem ile robotlar\u0131n nesnelerin \u00f6zelliklerini ve hangi maddeden yap\u0131ld\u0131klar\u0131 bilgisini alg\u0131layabileceklerini ve bunun da nesnelerin i\u015flevlerine dair ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme ger\u00e7ekle\u015ftirmelerine imkan sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin robot bunu yapabildi\u011finde bir topuklu ayakkab\u0131n\u0131n \u00e7eki\u00e7 g\u00f6revi g\u00f6rece\u011fini \u00e7\u0131karsayabilir (Krutkov, 1995, s. 89). 2003\u2019te ise Fitzpatrick ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 bu y\u00f6ntemi kullanarak deneyler yapm\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6rne\u011fin robotun bir nesneyi farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan iterek ve sonucunu g\u00f6zlemleyerek nesnenin yuvarlanabilir olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenip \u00f6\u011frenemeyece\u011fi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 9).<\/p>\n\n\n\n

Bir di\u011feri ise robotlarda kavrama sorunu alan\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar. Bu soruna dair eylem potansiyeli alg\u0131laman\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir\u00e7ok farkl\u0131 yakla\u015f\u0131m uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan bir tanesi<\/strong> nesneyi tan\u0131ma ve nesneye dair bilgilerden kavran\u0131p kavranamayaca\u011f\u0131 bilgisinin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bir di\u011feri<\/strong> nesnenin benzer nesnelerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p, benzer nesnelerinin kavranma \u00f6zelli\u011fine g\u00f6re \u00e7\u0131kar\u0131m yap\u0131lmas\u0131d\u0131r. Eylem potansiyeli alg\u0131lama yakla\u015f\u0131m\u0131nda ise nesne tan\u0131ma olmadan eylem potansiyelleri do\u011frudan alg\u0131lan\u0131r. Robot g\u00f6rseldeki alt seviye [low-level<\/em>] \u00f6zelliklere (kenarlar, k\u00f6\u015feler, bi\u00e7im vb.) bakar ve kavran\u0131p kavranmayaca\u011f\u0131n\u0131 buna g\u00f6re belirler (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 11).<\/p>\n\n\n\n

Sonuncu \u00f6rne\u011fimiz ise alet kullan\u0131m\u0131na dair. Bu alanda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda robot \u00f6ncelikle aletin eylem potansiyellerini \u00f6\u011frenir ve buna g\u00f6re bir eylemde bulunur. Eyleminin etkisini g\u00f6zlemleyerek aletin i\u015flevine dair \u00e7\u0131kar\u0131mda bulunur. Burada bir genelle\u015ftirme problemi olsa da, yani bu eylem potansiyeli-i\u015flev<\/em> ili\u015fkisi sadece \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan alete uygulansa da, duyu-motor deneyimleriyle robot a\u015famal\u0131 olarak bu genelle\u015ftirmeyi de yapabilmektedir (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 12).<\/p>\n\n\n\n

\u015eu ana kadar robotik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda klasik yakla\u015f\u0131m\u0131n baz\u0131 problemlere neden oldu\u011fundan ve do\u011frudan alg\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n bu problemlere \u00e7\u00f6z\u00fcm olabilece\u011finden bahsettik. Ayr\u0131ca robotik alan\u0131nda do\u011frudan alg\u0131n\u0131n \u2013\u00f6zelde de eylem potansiyellerinin alg\u0131lanmas\u0131n\u0131n- uygulamada nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na de\u011findik. \u00c7al\u0131\u015fmalar bu yakla\u015f\u0131m\u0131n olumlu sonu\u00e7lar\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterse de; taklit etme, problem-\u00e7\u00f6zme, s\u00f6zsel ileti\u015fim gibi karma\u015f\u0131k davran\u0131\u015flar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, davran\u0131\u015flar\u0131n g\u00f6zlemlenen etkilerinin kullan\u0131labilmesi gibi durumlar i\u00e7in robotik alan\u0131nda do\u011frudan alg\u0131 ve alg\u0131-eylem ili\u015fkisine odaklanan ekolojik yakla\u015f\u0131m ile bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7leri de i\u00e7eren b\u00fct\u00fcnle\u015fik bir yakla\u015f\u0131ma ihtiya\u00e7 duyulmaktad\u0131r (U\u011fur & Jamone, 2018, s. 15\u201316).<\/p>\n\n\n\n

4. SONU\u00c7<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Psikolojide geleneksel yakla\u015f\u0131mlar alg\u0131n\u0131n retinal imgede ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu imgenin d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi vermek i\u00e7in yetersiz oldu\u011funu ve d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi edinmek i\u00e7in \u00e7\u0131kar\u0131msal s\u00fcre\u00e7lerin zorunlu oldu\u011funu savunur. Alg\u0131n\u0131n i\u015flevini ise d\u00fcnya hakk\u0131nda fark\u0131ndal\u0131k sa\u011flamak olarak g\u00f6r\u00fcr. Gibson\u2019\u0131n ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131 ise do\u011frudan alg\u0131y\u0131 savunur ve alg\u0131-eylem ili\u015fkisine vurgu yapar. \u00c7evre ve i\u00e7inde ya\u015fayan \u00f6znelerin birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z al\u0131namayaca\u011f\u0131n\u0131 savunur ve fiziksel d\u00fcnyaya, fiziksel d\u00fcnyan\u0131n niteliklerine \u00e7evresel bir bak\u0131\u015f getirir. \u00d6rne\u011fin \u0131\u015f\u0131k incelenirken sadece fiziksel d\u00fczeyde ele al\u0131nmamal\u0131, \u00f6zneyle ili\u015fkisi de incelenmelidir. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00e7evresel optik d\u00fczenin temelini olu\u015fturur. Gibson, do\u011frudan alg\u0131n\u0131n bu optik d\u00fczende ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. \u00d6zenin hareket etmesiyle bu d\u00fczendeki perspektif yap\u0131lar de\u011fi\u015fir ve sabitler alg\u0131lan\u0131r. Yine \u00f6zneyle ve \u00e7evreyle ili\u015fkili olarak bu sabitler \u00f6zg\u00fclle\u015fir ve \u015feylerin eylem potansiyellerini olu\u015fturur.<\/p>\n\n\n\n

Gibson\u2019\u0131n bu ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131, \u00f6zellikle de eylem potansiyeli kuram\u0131, bili\u015fsel bilimlerde hem ele\u015ftirisi konusu olmu\u015f, hem de baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalara \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015ftir. David Marr bu yakla\u015f\u0131m\u0131 ele\u015ftirirken, Vera, Simon, Neisser gibi isimler bu yakla\u015f\u0131m\u0131n eksik oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015f ve bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerle birlikte alarak b\u00fct\u00fcnle\u015fik bir yakla\u015f\u0131m geli\u015ftirmi\u015flerdir. N\u00f6robilim ve psikoloji alanlar\u0131nda eylem potansiyellerinin varl\u0131klar\u0131na dair kan\u0131t olabilecek \u00e7al\u0131\u015fmalara imza at\u0131lm\u0131\u015f, robotik alan\u0131nda ise bu kuram\u0131n uyguland\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Daha esnek ve h\u0131zl\u0131 davran\u0131\u015f sergileme, nesneleri alg\u0131lama, kavrama gibi alanlarda kuram\u0131n uygulanmas\u0131 olumlu sonu\u00e7lar veren alternatif bir yakla\u015f\u0131m sunmu\u015ftur. Bununla birlikte alanda \u00e7al\u0131\u015fan isimler, y\u00fcksek bili\u015fsel faaliyetlerin daha etkili uygulamalar\u0131 i\u00e7in ekolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n ve di\u011fer yakla\u015f\u0131mlar\u0131n birlikte ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemektedir. Alanlar\u0131n ve alan i\u00e7inde farkl\u0131 d\u00fczeylerin birlikte \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6steren bu sonu\u00e7lar, alg\u0131n\u0131n hem farkl\u0131 alanlarla birlikte \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan, hem de birlikte \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in bir \u00e7er\u00e7eve sunmay\u0131 ama\u00e7 edinen Bili\u015fsel bilimler i\u00e7in \u00f6nemli bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 oldu\u011funu hem de asl\u0131nda bu alan\u0131n\u0131n da bili\u015fsel Bilimlerin b\u00fct\u00fcnle\u015fik yakla\u015f\u0131m\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/h2>\n\n\n\n

Alonso H. Vera, H. S. (1993). Situated Action:A Symbolic Interpretation. Cognitive Science<\/em> , 7\u201348.
Berm\u00fadez, J. L. (2010). Cognitive Science.
<\/em>Bruce, V., Green, P. R., & Georgeson, M. A. (2003). Visual Perception.<\/em> New York: Psychology.
Elliot, N. L. (2019). James Gibson and the Ecology of Perception.<\/em> Bristol: Delome .
Fiore, S., & McConnell, D. (2017). A Place for James J. Gibson. Place, Space and Hermeneutics, Contributions to Hermeneutics 5<\/em> , 261\u2013273.Gibson, J. (1979). The Ecological Approach to Visual Perception (Classic.<\/em> New York: Psychology.
Golstein, B. (2004). Cognitive Psychology.
<\/em>Gordon, I. E. (1989). Theories of Visual Perception.<\/em> Psychology.
Horton, T. E. (2012). Affordances for robots: a brief survey. AVART<\/em> , 70\u201384.
Juricevic, I. (tarih yok). https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=cPokPP__0Vw<\/a> adresinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r
Kad\u0131hasano\u011flu, D. (2018). A Discussion of James J. Gibson\u2019s Theory of Visual Perception in the Context of Embodied Cognition. DTCF<\/em> , 1788\u20131810.
Krotkov, E. (1995). Robotic Perception o f Materia l. 88\u201394.
Pobil, P. d. (1995). The role of perception and action in intelligent systems. Transactions on Information and Communications Technologies<\/em> , 429\u2013436.
Solso, R. (2010). Cognitive Psychology.
<\/em>U\u011fur, E., & Jamone, L. (2018). Affordances in psychology, neuroscience and robotics: a survey. IEEE TRANSACTIONS ON COGNITIVE AND DEVELOPMENTAL SYSTEMS<\/em> .<\/p>\n\n\n\n

\u0130leri Okuma \u00d6nerileri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Konuyu ilgin\u00e7 bulan okurlar referanslardaki \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015fvurabilirler. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Daniel S. McConell ve Stephen M. Fiore\u2019nin \u201cA Place for James J. Gibson\u201d makalesi de Gibson\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131na bir giri\u015f niteli\u011fi ya\u015f\u0131maktad\u0131r. Kuramda \u00f6nem ta\u015f\u0131yan \u00e7evre, bilgi, \u00f6\u011freme gibi kavramlar\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir incelemesi i\u00e7in Jan Van Eemeren\u2019\u0131n \u201cEcological Psychologies as Philosophies of Perception\u201d adl\u0131 tezinin ilk iki b\u00f6l\u00fcm\u00fc incelenebilir. Alva Noe\u2019nin Action in Perception kitab\u0131 da alg\u0131-eylem ili\u015fkisi ile ilgilenen okuyucular i\u00e7in iyi bir kaynak olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca do\u011frudan do\u011fruya Gibson\u2019\u0131n kuram\u0131yla ilgili olmasa da, merakl\u0131 okur, uyaran-zihin-eylem ayr\u0131m\u0131na ilk kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flardan biri oldu\u011fu ve perspektif olarak Gibson\u2019la yak\u0131n bir noktada konumland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in filozof John Dewey\u2019in 1896 tarihli \u201cReflex Arc Theory\u201d makalesini okuyabilir. Ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda Gibson\u2019dan beslenmi\u015f olan bedenlenmi\u015f bili\u015f literat\u00fcr\u00fcne ve bili\u015fsel bilimdeki eylem tabanl\u0131 teorilere giri\u015f maiyetinde Andy Clark\u2019\u0131n 1998 tarihli \u201cBeing There: Putting Brain, Body and World Together Again\u201d, 2007 tarihli \u201cSupersizing the Mind: Embodiment, Action and Cognitive Extension\u201d kitaplar\u0131 ayr\u0131ca 2013 tarihli \u201cWhatever next? Predictive brain, situated agents and the future of cognitive science\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi \u00f6nerilebilir.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":865,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[524,415,735,737,97,98,94,93,64,92,323,193,190,125,736,76,482,177,351,726,80,81,108,109,738,100,96,176],"kategori":[725],"class_list":["post-864","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bedenlenme","event_publishing_tags-bedenlenmis-bilis","event_publishing_tags-bedensel","event_publishing_tags-bedensellik","event_publishing_tags-bilim","event_publishing_tags-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-ecological-psychology","event_publishing_tags-ekolojik-psikoloji","event_publishing_tags-embodied-cognition","event_publishing_tags-embodiment","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-philosophy-of-science","event_publishing_tags-philsci","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-robotics","event_publishing_tags-robotik","event_publishing_tags-robots","event_publishing_tags-science","event_publishing_tags-zihin","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/864","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/864\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/865"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=864"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=864"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=864"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}