{"id":5635,"date":"2026-05-20T11:04:44","date_gmt":"2026-05-20T11:04:44","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=5635"},"modified":"2026-05-20T11:39:11","modified_gmt":"2026-05-20T11:39:11","slug":"beyin-bilgisayar-metaforu-tartismasi-anlamsizdir-bir-yorumlama-meselesi-blake-a-richards-timothy-p-lillicrap","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/beyin-bilgisayar-metaforu-tartismasi-anlamsizdir-bir-yorumlama-meselesi-blake-a-richards-timothy-p-lillicrap\/","title":{"rendered":"Beyin-Bilgisayar Metaforu Tart\u0131\u015fmas\u0131 Anlams\u0131zd\u0131r: Bir Yorumlama Meselesi – Blake A. Richards & Timothy P. Lillicrap"},"content":{"rendered":"\n

Makalenin \u00d6zg\u00fcn Ad\u0131: The Brain-Computer Metaphor Debate Is Useless: A Matter of Semantics<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

\u00d6zet<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Beyin biliminde \u201cbilgisayar\u201d kelimesi kullan\u0131m\u0131n\u0131n genellikle bir metaforu yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131l\u0131r. Fakat bahsi ge\u00e7en bu \u201cbilgisayar\u201d kelimesinin tek ve kesin bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. Asl\u0131nda, bilgisayar bilimindeki kullan\u0131m\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, teoride, yaln\u0131zca i\u015flemlenebilen bir fonksiyonu i\u015flemleyen bir fiziksel makinedir. Bu tan\u0131ma g\u00f6re beyin metaforik olarak de\u011fil, tam anlam\u0131yla bir bilgisayard\u0131r. Fakat bu, di\u011fer akademik disiplinlerdeki \u201cbilgisayar\u201d kelimesi kullan\u0131m\u0131ndan ayr\u0131\u015f\u0131r. Bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131lan anlam\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u201cbilgisayarlar\u201d girdileri ard\u0131\u015f\u0131k olarak i\u015fleyerek \u00e7\u0131kt\u0131 \u00fcreten insan yap\u0131m\u0131 cihazlard\u0131r. Bu tan\u0131ma bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda beyin bir bilgisayar de\u011fildir ve muhtemelen, bilgisayar metaforu beyin i\u00e7in yetersizdir. Dolay\u0131s\u0131yla iddia ediyoruz ki s\u00fcregelen beyin-bilgisayar metaforu tart\u0131\u015fmas\u0131 asl\u0131nda yaln\u0131zca farkl\u0131 yorumlardan do\u011fan bir anla\u015fmazl\u0131kt\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc beyin, tan\u0131mlara ba\u011fl\u0131 olarak ya tam anlam\u0131yla bir bilgisayard\u0131r ya da bilgisayarlara hi\u00e7 benzememektedir. Bizce ileriye d\u00f6n\u00fck en iyi yol, bu tart\u0131\u015fmay\u0131 sonland\u0131r\u0131p, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda hangi tan\u0131m\u0131 kulland\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a belli etmeleridir. Baz\u0131 durumlarda, bilgisayar bilimindeki anlam\u0131 kullan\u0131l\u0131p beynin ne t\u00fcr bir bilgisayar oldu\u011fu sorulabilir. Baz\u0131 durumlarda ise di\u011fer tan\u0131m\u0131n\u0131 kullanmak ve beynimizin modern ya\u015famda \u00e7evremizi saran diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlardan, ak\u0131ll\u0131 telefonlardan ve sunuculardan tamamen ayr\u0131\u015fan y\u00f6nlerini a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmak \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

1. Giri\u015f<\/strong><\/h1>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

\u0130\u015flemleme, on y\u0131llard\u0131r beyin bilimleri (n\u00f6robilim, psikoloji ve bili\u015fsel bilim) ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n merkezi bir unsuru olmu\u015ftur. Bu alandaki makaleler, algoritmalara, kodlamaya ve bilgi i\u015flemeye de\u011finmeden ge\u00e7mez (Diamant, 2008; Maass, 2016; Oteiza vd., 2017). Ayn\u0131 zamanda, bu kelimeler etraf\u0131nda d\u00f6nen tart\u0131\u015fma, uzun bir ge\u00e7mi\u015fe sahiptir ve h\u00e2l\u00e2 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. (Maccormac, 1986; West and Travis, 1991; Smith, 1993; Vlasits, 2017). \u00c7o\u011fu bilim insan\u0131 ve felsefeciye g\u00f6re, beyni anlamland\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131lan bilgisayar metaforu, yan\u0131lt\u0131c\u0131 ve verimsiz olabilir<\/strong> (Carello et al., 1984; Cisek, 1999; Epstein, 2016; Cobb, 2020).<\/strong> 80 y\u0131ll\u0131k beyin bilimi tarihi boyunca, hem i\u015flemleme teorisini ve dilini rahat\u00e7a kullanarak beyni ke\u015ffeden ve anlamland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar (Marcus, 2015) hem de bu t\u00fcr kavramlar\u0131n beyin i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 reddeden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar (Epstein, 2016) bulunabilir. Nitekim, 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda bili\u015fsel bilimin ilk d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, beyin bilimi ile yapay zek\u00e2 (AI) aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131lara dayan\u0131yordu (Newell, 1980; Simon, 1980; Pylyshyn, 1984; Hunt, 1989). Lakin, 1970\u2019ler, 80\u2019ler ve 90\u2019larda yapay zekada yeterli ilerleme sa\u011flanamamas\u0131 ve bu t\u00fcr sistemlerin beyin bilimiyle tatmin edici \u015fekilde ba\u011flanamamas\u0131, baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara \u201cbeynin bilgisayar metaforunun\u201d temelinden bozuk oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc<\/strong> (Dreyfus and Hubert, 1992; Van Gelder, 1998).<\/strong> G\u00fcn\u00fcm\u00fczde dahi, hem bilgisayar biliminden teoriler kullanan (Kwisthout and van Rooij, 2020) hem de beyin i\u00e7in bilgisayar metaforunun kullan\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan (Brette, 2018) e\u015fit say\u0131da beyin bilimci bulunabilir.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, bu konudaki tart\u0131\u015fmalar daha yak\u0131ndan incelendi\u011finde, taraflar aras\u0131nda “bilgisayar” kelimesinin tan\u0131m\u0131na dair temel bir yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lman\u0131n oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. <\/strong>Hatta, bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7o\u011fu, beynin i\u015flemleme teorisiyle a\u00e7\u0131klan\u0131p a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131 konusunda bir yarg\u0131da bulunmadan \u00f6nce, “bilgisayar” kelimesinin tan\u0131m\u0131n\u0131 somut bir \u015fekilde tan\u0131mlama gere\u011fi bile duymaz. Bu tart\u0131\u015fmay\u0131 ger\u00e7ekten \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturmak i\u00e7in, \u00f6ncelikle “bilgisayar\u0131n” ne anlama geldi\u011fini netle\u015ftirmek faydal\u0131 olacakt\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Burada, hem bilgisayar bilimcilerinin hem de bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n “bilgisayar” terimini kullanma bi\u00e7imlerini daha yak\u0131ndan inceledi\u011fimizde, en az iki farkl\u0131 tan\u0131m\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011funu iddia ediyoruz: (1)<\/strong> \u0130\u015flemlenebilir fonksiyonlar ve algoritma gibi standart kavramlara dayanan, bilgisayar bilimi k\u00f6kenli bir tan\u0131m.<\/strong> (2) G\u00fcnl\u00fck hayatta kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z elektronik cihazlara ve bunlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma prensiplerine dayanan, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndan gelen bir tan\u0131m.<\/strong> \u0130\u015fin k\u00f6t\u00fc taraf\u0131, baz\u0131 n\u00f6robilimcilerin, bili\u015fsel bilimcilerin ve psikologlar\u0131n, bilgisayar bilimindeki bu ilk tan\u0131m\u0131 destekleyen standart kavramlara y\u00f6nelik kar\u0131\u015f\u0131k bir a\u015final\u0131\u011fa sahip olmas\u0131d\u0131r. Bu durum, tan\u0131m uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklanan anlamsal tart\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6zellikle beyin bilimleri ba\u011flam\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kma e\u011filiminde oldu\u011fu ve uzla\u015fmaya varamayan taraflar\u0131n olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmektedir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu makalede, bu iki farkl\u0131 tan\u0131m\u0131 netle\u015ftiriyoruz. E\u011fer ki\u015fi bilgisayar bilimindeki tan\u0131m\u0131 benimserse, sorumuz art\u0131k \u201cbilgisayarlar\u0131n beyin i\u00e7in iyi bir metafor olup olmad\u0131\u011f\u0131\u201d olmaktan \u00e7\u0131kar \u00e7\u00fcnk\u00fc bu tan\u0131ma g\u00f6re beyin muhtemelen, tam anlam\u0131yla bir bilgisayard\u0131r.<\/strong> Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, e\u011fer ki\u015fi bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131m\u0131 benimserse, o zaman beyin bir bilgisayar de\u011fildir ve muhtemelen, beyin i\u00e7in bilgisayar olduk\u00e7a zay\u0131f bir metafordur.<\/strong> Dolay\u0131s\u0131yla, bilgisayarlar\u0131n beyin i\u00e7in iyi ya da k\u00f6t\u00fc bir metafor olup olmad\u0131\u011f\u0131na dair tart\u0131\u015fma asl\u0131nda sadece bir yorumlama meselesidir.<\/strong> Bir tan\u0131ma g\u00f6re beyin tam anlam\u0131yla bilgisayarken, di\u011ferine g\u00f6re a\u00e7\u0131k\u00e7a bilgisayar de\u011fildir. Bu nedenle, bu tart\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmenin \u00e7ok bir faydas\u0131 yoktur. Makaleyi, beyin bilimleri i\u00e7in bir \u00f6neriyle sonland\u0131r\u0131yoruz. Bilim insanlar\u0131 i\u00e7in as\u0131l sorunun \u015fu olmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyoruz: e\u011fer bilgisayar bilimindeki tan\u0131m\u0131 benimsersek, beyin ne t\u00fcr bir bilgisayard\u0131r?<\/strong> Bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131m\u0131 kullananlar ise, beyinlerinin diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlardan ve ak\u0131ll\u0131 telefonlardan \u00e7ok farkl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan emin olabilirler ki bu, beynin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha iyi anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmas\u0131 gereken \u00f6nemli bir noktad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

“Dolay\u0131s\u0131yla, bilgisayarlar\u0131n beyin i\u00e7in iyi ya da k\u00f6t\u00fc bir metafor olup olmad\u0131\u011f\u0131na dair tart\u0131\u015fma asl\u0131nda sadece bir yorumlama meselesidir.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

2. Kullan\u0131ma Ba\u011fl\u0131 Anlam<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

“Bilgisayar” kelimesinin farkl\u0131 tan\u0131mlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmadan \u00f6nce, kelimelerin tan\u0131mlar\u0131na ve anlamlar\u0131na y\u00f6nelik yakla\u015f\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 netle\u015ftirmemiz gerekir.<\/strong> Bu makalede, kelimelerin anlam\u0131n\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla tan\u0131m\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in onlar\u0131n kullan\u0131m\u0131na odaklanan bir perspektif benimsiyoruz. Bu nedenle, okuyucuya \u00f6rne\u011fin “bilgisayarlar standart olarak X \u015feklinde tan\u0131mlan\u0131r ve herkes bu tan\u0131m\u0131 benimsemelidir” demekten ka\u00e7\u0131naca\u011f\u0131z. Bunun yerine, okuyucunun dikkatini “bilgisayar” kelimesinin asl\u0131nda bilgisayar bilimi i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131ndaki ba\u011flamlarda nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na \u00e7ekecek ve analizimizi bu yolla y\u00fcr\u00fctece\u011fiz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

K\u0131saca, bir kelimenin anlam\u0131n\u0131 en iyi \u015fekilde ba\u011flam i\u00e7indeki kullan\u0131m\u0131na bakarak anlayabilece\u011fimiz fikri<\/strong>, felsefede uzun bir ge\u00e7mi\u015fe sahiptir ve belki de en iyi Ludwig Wittgenstein’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla \u00f6rneklenir. Wittgenstein, Felsefi Soru\u015fturmalar<\/em>\u2019da “\u00e7o\u011fu durumda, bir kelimenin anlam\u0131 onun kullan\u0131m\u0131d\u0131r”<\/strong> (Wittgenstein, 1953) anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. Bu fikir, kelimelerin nas\u0131l i\u015fledi\u011fine dair bir\u00e7ok sezgimizle \u00e7eli\u015fir; gen\u00e7 Wittgenstein gibi, \u00e7o\u011fumuz anlam\u0131 bir benzerlik \u00e7er\u00e7evesinde, yani “dildeki her bir kelime nesneleri adland\u0131r\u0131r ve c\u00fcmleler bu adlar\u0131n bile\u015fimleridir” (Wittgenstein, 1953) \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcnme e\u011filimindeyiz. Ancak ger\u00e7ekte anlam, belirli nesnelere kar\u015f\u0131l\u0131k gelmekten ziyade, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u011flam ve kullan\u0131m taraf\u0131ndan \u015fekillenir; bu nedenle \u00e7o\u011fu kelimenin anlam\u0131 belirsizdir ve kesin ve tek bir \u015fekilde yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fclmesi imkans\u0131zd\u0131r.<\/strong> Wittgenstein, kelimelerin ba\u011flam i\u00e7inde nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dikkat etmemenin ne kadar kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir ve biz de “Beyin bir bilgisayar m\u0131d\u0131r?” sorusu etraf\u0131ndaki kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde tam da bu t\u00fcrden bir kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131ktan kaynakland\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yoruz.<\/strong> \u00d6zellikle, “bilgisayar-beyin” tart\u0131\u015fmas\u0131, genellikle “bilgisayar” kelimesinin iki farkl\u0131 kullan\u0131m\u0131 aras\u0131ndaki beklenti uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131ndan do\u011fan anlamsal bir anla\u015fmazl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fmekte olup, bu durumu a\u015fa\u011f\u0131da netle\u015ftirece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

“Ancak ger\u00e7ekte anlam, belirli nesnelere kar\u015f\u0131l\u0131k gelmekten ziyade, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u011flam ve kullan\u0131m taraf\u0131ndan \u015fekillenir; bu nedenle \u00e7o\u011fu kelimenin anlam\u0131 belirsizdir ve kesin ve tek bir \u015fekilde yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fclmesi imkans\u0131zd\u0131r.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Elbette, “bilgisayar” kelimesinin pek \u00e7ok i\u015flevsel tan\u0131m\u0131 olsa da bizim ba\u011flam\u0131m\u0131zda \u00f6ne \u00e7\u0131kan ve \u00f6nemli olan\u0131n yaln\u0131zca iki tan\u0131m oldu\u011fu not edilmelidir. Bilgisayar bilimciler taraf\u0131ndan kullan\u0131lan tan\u0131m \u00f6nemlidir \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u015flemlemesel n\u00f6robilim ve yapay zek\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturur. Ayn\u0131 zamanda, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki akademisyenler taraf\u0131ndan kullan\u0131lan tan\u0131m da \u00f6nemlidir \u00e7\u00fcnk\u00fc beyin bilimlerindeki yazarlar\u0131n \u00e7o\u011fu, bu tart\u0131\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel olarak bu tan\u0131ma ba\u015fvurur. G\u00f6rece\u011fimiz gibi, bilgisayar bilimi tan\u0131m\u0131yla hareket eden ve “beyin bir bilgisayard\u0131r” diyen biri kesinlikle hakl\u0131d\u0131r. Di\u011fer bir yandan, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131m\u0131 kullanan ve “beyin bir bilgisayar de\u011fildir ve bilgisayarlar beyin i\u00e7in iyi bir metafor de\u011fildir” diyen biri de hakl\u0131d\u0131r. <\/strong>Dolay\u0131s\u0131yla, kullan\u0131m meselesini netle\u015ftirmek i\u00e7in zaman ayr\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, taraflar\u0131n neredeyse hi\u00e7 ortak zemin bulamad\u0131\u011f\u0131 bir anla\u015fmazl\u0131k ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Bu nedenle, \u00f6ncelikle bu iki farkl\u0131 kullan\u0131m\u0131 incelemeliyiz.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

3. Bilgisayar Biliminde \u201cBilgisayar\u201d Kelimesinin Kullan\u0131m\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Burada, “bilgisayar” kelimesinin bilgisayar bilimi i\u00e7indeki kullan\u0131m\u0131ndan hareketle, bu terimin tan\u0131m\u0131na ili\u015fkin genel bir taslak sunaca\u011f\u0131z. Bu kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 tan\u0131m\u0131n k\u0131smen “algoritma” kelimesinin standart tan\u0131m\u0131na dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z. Ancak, yaln\u0131zca “algoritma\u201d kavram\u0131n\u0131n standart tan\u0131m\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan “bilgisayar” tan\u0131m\u0131 asl\u0131nda o kadar geni\u015ftir ki neredeyse anlams\u0131zd\u0131r.<\/strong> Bununla birlikte, bilgisayar biliminde “bilgisayar” kelimesinin kullan\u0131m\u0131, bilgisayar bilimcilerinin genellikle standart tan\u0131mlardan daha s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u015feyi kastettiklerini g\u00f6sterir. <\/strong>\u0130lerleyen k\u0131s\u0131mlarda bu daha s\u0131n\u0131rl\u0131, kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 tan\u0131m\u0131n beyin i\u00e7in yine de uygun oldu\u011funu g\u00f6sterece\u011fiz. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

3.1. Algoritma Kelimesinin Resm\u00ee Tan\u0131m\u0131 ve Church-Turing Tezi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Bilgisayar bilimi i\u00e7inde “algoritma” kelimesinin standart tan\u0131m\u0131, modern bilgisayarlar\u0131n ve bug\u00fcnk\u00fc haliyle bilgisayar bilimi disiplininin icad\u0131ndan \u00f6nceye, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na dayan\u0131r. O d\u00f6nemde, gelecekte bilgisayar bilimini olu\u015fturacak olan alan, esasen matemati\u011fin bir dal\u0131yd\u0131. O zamanki bir\u00e7ok matematik\u00e7i, “etkili y\u00f6ntemler” ad\u0131n\u0131 verdikleri matematiksel ara\u00e7lar s\u0131n\u0131f\u0131na ili\u015fkin temel sorularla ilgileniyordu. Etkili y\u00f6ntemler, belirli bir matematiksel problemin cevab\u0131na mekanik bir \u015fekilde ula\u015fmak i\u00e7in izlenebilecek sonlu tariflerdi<\/strong> (Copeland, 2020).<\/strong> \u00d6rne\u011fin, uzun b\u00f6lme i\u015flemi, rastgele b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki say\u0131larla b\u00f6lme problemlerini \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in etkili bir y\u00f6ntemdi. \u015eu anda ise, bu etkili y\u00f6ntemlere \u201calgoritmalar\u201d ad\u0131n\u0131 veriyoruz. \u00d6yleyse, \u201calgoritma\u201d kelimesinin sezgisel tan\u0131m\u0131n\u0131, belirli bir sorunun cevab\u0131na mekanik bir \u015fekilde ula\u015fmak i\u00e7in izlenebilecek sonlu bir tarif olarak belirtiyoruz<\/strong> (Cormen vd., 2009).<\/strong> Ancak, ayn\u0131 zamanda o d\u00f6nemin matematik\u00e7ilerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sayesinde resm\u00ee bir tan\u0131ma da sahibiz. \u00d6rne\u011fin, 1900 y\u0131l\u0131nda matematik\u00e7i David Hilbert, 20. y\u00fczy\u0131lda \u00e7\u00f6z\u00fclmesi beklenen 23 soruluk bir liste ortaya att\u0131 ve bu sorulardan 10\u2019uncusu \u201cBir polinom fonksiyonunun k\u00f6klerinin tam say\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen bir algoritma geli\u015ftirebilir miyiz?\u201d sorusuydu (Hilbert, 1902). Daha sonra, bu t\u00fcr sorular\u0131n kapsam\u0131, \u201cHerhangi bir ifadenin aksiyomatik bir dil i\u00e7inde ge\u00e7erli olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen bir algoritma var m\u0131d\u0131r?” sorusunu soran Entscheidungsproblem<\/em> gibi daha geni\u015f sorulara do\u011fru geni\u015fletildi (Hilbert ve Ackermann, 1999).<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fcnen o ki, bu matematik\u00e7iler \u00e7ok derin bir sorunlar k\u00fcmesine denk gelmi\u015flerdi. Algoritmalar\u0131 daha fazla ara\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131k\u00e7a, Hilbert’in 10. problemi ve Entscheidungsproblem<\/em> gibi matematikteki baz\u0131 problemlerin asl\u0131nda bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 merak etmeye ba\u015flad\u0131lar. Bu durum bazen \u015fu \u015fekilde ifade edilir: “Karar verilemez” problemler var m\u0131d\u0131r? Bir problemin “karar verilebilir” olmas\u0131 i\u00e7in sadece ve sadece onu \u00e7\u00f6zecek bir algoritman\u0131n olmas\u0131 gerekir<\/strong> (Cormen vd., 2009).<\/strong> Ve o d\u00f6nemde, baz\u0131 problemlerin muhtemelen karar verilemez oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde giderek artan bir fark\u0131ndal\u0131k olu\u015fuyordu.<\/p>\n\n\n\n

Elbette, matematik\u00e7iler matematik\u00e7i oldu\u011fu i\u00e7in, bu gibi durumlarda bir algoritman\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak istiyorlard\u0131. Sorun \u015fuydu ki o zamanlar algoritman\u0131n tan\u0131m\u0131, yukar\u0131daki g\u00fcndelik ve sezgisel tan\u0131md\u0131. “Algoritma” kelimesinin standart bir tan\u0131m\u0131 olmadan, baz\u0131 problemlerin asl\u0131nda karar verilemez oldu\u011funu kan\u0131tlamak imkans\u0131zd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu durum, bug\u00fcnk\u00fc modern bilgisayar biliminin geli\u015fimine zemin haz\u0131rlad\u0131. Alonzo Church ve Alan Turing adl\u0131 iki matematik\u00e7i, Entscheidungsproblem ve daha geni\u015f anlamda karar verilebilirlik ile ilgili ispatlar geli\u015ftirmek amac\u0131yla, ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak “algoritma” i\u00e7in standart bir tan\u0131m geli\u015ftirmeye karar verdiler<\/strong> (Church, 1936a,b; Turing, 1936).<\/strong> Church, lambda kalk\u00fcl\u00fcs\u00fc ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bi\u00e7imsel mant\u0131k sistemini icat etti ve algoritmay\u0131, lambda kalk\u00fcl\u00fcs\u00fc ile yap\u0131labilecek her \u015fey olarak tan\u0131mlad\u0131 (Church, 1936a,b). Turing ise Turing makinesi olarak bilinen matematiksel bir yap\u0131 icat etti ve algoritmay\u0131, Turing makineleri ile yap\u0131labilecek her \u015fey olarak tan\u0131mlad\u0131 (Turing, 1936). Her iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131 da kendi tan\u0131mlar\u0131n\u0131 kullanarak Entscheidungsproblem<\/em>\u2019in bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. Ayr\u0131ca, iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131 birbirinden \u00e7ok farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnen tan\u0131mlar geli\u015ftirmi\u015f olsa da bu tan\u0131mlar\u0131n matematiksel olarak denk oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131<\/strong> (Turing, 1937).<\/strong> \u0130\u015flemlenebilirlik kuram\u0131<\/strong> [1]<\/a> (bilgisayar bilimi ve matemati\u011fin, karar verilebilir problemlerin incelenmesiyle ilgilenen dal\u0131) alan\u0131ndaki devam eden \u00e7al\u0131\u015fmalar, algoritman\u0131n sezgisel tan\u0131m\u0131n\u0131 \u015fekillendirme y\u00f6n\u00fcndeki herhangi bir giri\u015fimin, lambda kalk\u00fcl\u00fcs\u00fc ve Turing makinelerine denk olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedir<\/strong> (Cook, 1992, 2014; Copeland, 2020).<\/strong> Bu nedenle, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bilgisayar bilimcileri Church-Turing tezi olarak bilinen bir fikri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kabul ederler.<\/strong> Bu tez (\u00e7ok kabaca), herhangi bir algoritman\u0131n bir Turing makinesi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla uygulanabilece\u011fini (implementation), yani Church ve Turing’in tan\u0131mlar\u0131n\u0131 oldu\u011fu gibi kabul etmemizi \u00f6nerir<\/strong> (Copeland, 2020).<\/strong> Dolay\u0131s\u0131yla, insanlar belirli bir problem i\u00e7in bir algoritman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak istediklerinde, bunu genellikle problemin Turing makinesiyle \u00e7\u00f6z\u00fclemeyece\u011fini kan\u0131tlayarak yaparlar (Cook, 1992).<\/p>\n\n\n\n

Bu tart\u0131\u015fma i\u00e7in \u00f6nemli olan, “algoritman\u0131n\u201d standart tan\u0131m\u0131n\u0131n ayn\u0131 zamanda “bilgisayar” kelimesine dair standart bir kavray\u0131\u015fa da yol a\u00e7m\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle bilgisayar bilimcileri, de\u011ferleri bir algoritma kullan\u0131larak belirlenebilen herhangi bir fonksiyonu “i\u015flemlenebilir fonksiyon” olarak tan\u0131mlar. “Bilgisayar” ise i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in algoritmalar\u0131 uygulayabilen standart fiziksel bir makinedir<\/strong> (Copeland, 1997’de oldu\u011fu gibi biraz daha geni\u015f bir yakla\u015f\u0131m da benimsenebilir).<\/strong> \u015eunu belirtmekte fayda var ki bilgisayar\u0131n ne oldu\u011funa dair bu anlay\u0131\u015f, insan yap\u0131m\u0131 nesnelere, elektroni\u011fe, silikon \u00e7iplere vb. hi\u00e7bir at\u0131fta bulunmaz.<\/strong> Ve e\u011fer Church ve Turing’in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 tarihsel d\u00f6nemde “bilgisayar” kelimesinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, bu son derece mant\u0131kl\u0131d\u0131r: O d\u00f6nemde “bilgisayarlar\u201d, kalem ve k\u00e2\u011f\u0131tla oturup \u00e7e\u015fitli problemleri (\u00f6rne\u011fin denklemlerin integralini almak) \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in etkili y\u00f6ntemleri (algoritmalar\u0131) kullanan ki\u015filerdi (Grier, 2001). Yukar\u0131daki tan\u0131ma g\u00f6re, bu insanlar elbette insan yap\u0131m\u0131 nesneler olmasalar da i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 \u00e7\u00f6zd\u00fckleri i\u00e7in a\u00e7\u0131k\u00e7a birer “bilgisayard\u0131\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Dolay\u0131s\u0131yla, “algoritma” kelimesinin standart tan\u0131m\u0131 Church-Turing Tezi’ne dayan\u0131r ve bu da bize “bilgisayarlar\u0131n\u201d \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fc \u015fey olan “i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131n\u201d standart tan\u0131m\u0131n\u0131 verir.<\/strong> Ayr\u0131ca bunlar\u0131n hi\u00e7biri, bilgisayar\u0131n fiziksel \u00f6zellikleri veya i\u00e7 i\u015fleyi\u015fiyle ilgili de\u011fil, yaln\u0131zca i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 fiziksel olarak uygulama yetene\u011fiyle ilgilidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

3.2. Bilgisayar Biliminde Standart Tan\u0131m\u0131n Pratikteki Kapsam\u0131n\u0131n S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Yukar\u0131daki “bilgisayar” tan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bir sorun ortaya \u00e7\u0131kar: Bu tan\u0131m evrendeki hemen hemen her nesneye uygulanabilir.<\/strong> D\u00fcnyadaki nesnelerin hareketinin i\u015flemlenebilir fonksiyonlarla tan\u0131mlanabildi\u011fi ger\u00e7e\u011fini bir an i\u00e7in ele alal\u0131m (\u00f6rne\u011fin, f\u0131rlat\u0131lan bir topun parabolik e\u011frisi). Bu nedenle, algoritmalar\u0131n ve karar verilebilirli\u011fin bi\u00e7imsel kavray\u0131\u015f\u0131na dayanan bu tan\u0131m do\u011frudan uyguland\u0131\u011f\u0131nda, d\u00fcnyadaki t\u00fcm nesnelerin, fiziksel olarak i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 uygulad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in birer bilgisayar oldu\u011funu s\u00f6yler. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, e\u011fer bir parabolik e\u011fri hesaplamak isterseniz, bir top f\u0131rlat\u0131p hareketini takip edebilirsiniz; b\u00f6ylece, matematiksel probleminizi \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z top, parabolik e\u011frinizi \u00e7\u00f6zen bir “bilgisayar\u201d haline gelir. Bu, bi\u00e7imsel olarak do\u011fru olsa da kavramsal a\u00e7\u0131dan tatmin edici de\u011fildir. E\u011fer “bilgisayar\u0131” b\u00f6yle tan\u0131mlamak evrenin ve i\u00e7indeki her \u015feyin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 \u00f6nemsiz bir \u015fekilde bilgisayar haline getiriyorsa, bunun bize ne faydas\u0131 vard\u0131r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu noktada, kelimenin kullan\u0131m\u0131 kritik bir \u00f6nem kazan\u0131yor. Standart tan\u0131mlara ra\u011fmen, bilgisayar bilimcileri f\u0131rlat\u0131lan bir topa nadiren “bilgisayar” der. Peki bu, bilgisayar bilimcilerin bu kelimeyi yaln\u0131zca diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar ve ak\u0131ll\u0131 telefonlar gibi elektronik cihazlar i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na m\u0131 geliyor?<\/strong> Hay\u0131r, bilgisayar biliminde, hepimizin a\u015fina oldu\u011fu klasik dijital bilgisayarlardan \u00e7ok farkl\u0131 olan bilgisayarlara at\u0131fta bulunan a\u00e7\u0131k \u00f6rnekler var.<\/strong> Analog bilgisayarlar, kuantum bilgisayarlar, stokastik bilgisayarlar, DNA bilgisayarlar\u0131 ve n\u00f6romorfik bilgisayarlar bunlara dahil (Gaines, 1967; Rubel, 1993; Adleman, 1994, 1998; Beaver, 1995; Paun vd., 2005; Van Noort ve Landweber, 2005; Elbaz vd., 2010; Ladd vd., 2010; Furber, 2016; Schuman ve di\u011ferleri, 2017; Tsividis, 2018; van de Burgt vd., 2018; Shastri vd., 2021). Bu bilgisayar t\u00fcrlerinin hi\u00e7biri bir diz\u00fcst\u00fc bilgisayar veya ak\u0131ll\u0131 telefon gibi \u00e7al\u0131\u015fmaz; analog sinyaller, stokastik i\u015flemler, paralel hesaplamalar, biyolojik alt yap\u0131lar vb. kullanabilirler. Yine de, bu t\u00fcr makalelerde “bilgisayar” kelimesinin bir metafor olarak kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00d6yleyse,<\/strong> bilgisayar bilimindeki kullan\u0131m\u0131na istinaden, bir \u015feyi “bilgisayar” olarak nitelendiren as\u0131l \u00f6l\u00e7\u00fct nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Anla\u015f\u0131lan o ki, ara\u015ft\u0131rma makalelerinde bilgisayar bilimcileri “bilgisayar” terimini, yukar\u0131daki tan\u0131ma g\u00f6re, teoride herhangi bir i\u015flemlenebilir fonksiyonu uygulayabilen fiziksel makineleri, yani prensipte “evrensel” bir hesaplama ayg\u0131t\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fabilen fiziksel sistemleri, kastetmek i\u00e7in kullan\u0131r<\/strong> (Beaver, 1995; Van Noort ve Landweber, 2005; Ladd vd., 2010).<\/strong> \u00d6rne\u011fin, Adleman (1994) DNA tabanl\u0131 i\u015flemleme \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 makaleyi \u015f\u00f6yle sonland\u0131r\u0131r: “Ribozom benzeri bir enzim toplulu\u011funa ba\u011fl\u0131 olan tek bir makromolek\u00fclden olu\u015fan genel ama\u00e7l\u0131 bir bilgisayar\u0131n nihayetinde ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fi hayal edilebilir.” \u0130\u015fte burada kilit nokta “genel ama\u00e7l\u0131”<\/strong> ifadesidir. Arg\u00fcman\u0131m\u0131z \u015fudur ki ribozom benzeri enzimlere ba\u011fl\u0131 olan bir makromolek\u00fcl, hesaplama s\u00fcrecini modern bir silikon \u00e7ipten \u00e7ok farkl\u0131 bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fctmesine ra\u011fmen, DNA ile genel ama\u00e7l\u0131 i\u015flemleme potansiyeli, bilgisayar bilimcilerini “DNA bilgisayarlar\u0131ndan” bahsetmeye meyleden unsurdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca yukar\u0131da kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z “teoride<\/em>” ifadesine dikkat \u00e7ekmek istiyoruz.<\/strong> Bilgisayar bilimcilerin “bilgisayar” olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok sistem, boyut, bellek, zaman, ses ve enerji k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 nedeniyle pratikte hi\u00e7bir i\u015flemlenebilir fonksiyonu uygulayamaz. \u00d6rne\u011fin, kuantum bilgisayarlar hen\u00fcz herhangi bir i\u015flemlenebilir fonksiyonu hesaplayacak kapasitede de\u011fildir, ancak teorik olarak bunu yapabilirler ve bu nedenle onlara “bilgisayar” deriz. Ve elbette, bir diz\u00fcst\u00fc bilgisayar bir “bilgisayard\u0131r\u201d\u00e7\u00fcnk\u00fc kulland\u0131\u011f\u0131 i\u015flemler teorik olarak herhangi bir i\u015flemlenebilir fonksiyonu uygulayabilir fakat ger\u00e7ekte baz\u0131 fonksiyonlar \u00e7ok uzun s\u00fcrebilir veya \u00e7ok fazla bellek gerektirebilir (\u00f6rne\u011fin, 1010^10^10<\/sup>‘dan k\u00fc\u00e7\u00fck asal say\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 hesaplamak gibi). Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, f\u0131rlat\u0131lan bir top yaln\u0131zca uzaydaki hareketini tan\u0131mlayan fonksiyonlar\u0131 uygulamakla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r.<\/strong> Dolay\u0131s\u0131yla, bilgisayar bilimciler “bilgisayar” kelimesini kulland\u0131klar\u0131nda, genellikle yaln\u0131zca teorik olarak herhangi bir i\u015flemlenebilir fonksiyonu hesaplayabilen fiziksel makineleri kastederler ki bu, \u00e7o\u011fu \u015fey i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildir<\/strong> (Adleman, 1998; Elbaz vd., 2010; Ladd vd., 2010; van de Burgt vd., 2018).<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

3.3. Bilgisayar Bilimindeki Tan\u0131m\u0131n Beyne Uygulanmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Yukar\u0131daki kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 tan\u0131m (teoride herhangi bir i\u015flemlenebilir fonksiyonu uygulayabilen fiziksel makine) ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, beyin bir bilgisayar m\u0131d\u0131r?<\/strong> \u00c7o\u011fu bilim insan\u0131 i\u00e7in cevap evet<\/em> olmal\u0131d\u0131r. \u0130lk olarak, beynin salt fiziksel sistemler olup olmad\u0131\u011f\u0131 ve i\u015fleyi\u015finin yaln\u0131zca fiziksel makinelere dayan\u0131p dayanmad\u0131\u011f\u0131 konusunda felsefede anla\u015fmazl\u0131klar olsa da fizikalizm perspektifi beyin bilimciler aras\u0131nda yayg\u0131n olarak kabul g\u00f6rmektedir ve beynin i\u015fleyi\u015finin temelde fiziksel oldu\u011fundan \u015f\u00fcphe duyan herhangi bir beyin bilimciden haberdar de\u011filiz.<\/strong> \u0130kinci olarak, bir kalem ve k\u00e2\u011f\u0131t yard\u0131m\u0131yla, insan beyni teorik olarak modern dijital bilgisayarlarla uygulanacak herhangi bir program\u0131 uygulayabilir.<\/strong> Tek k\u0131s\u0131tlama, baz\u0131 bilgisayarlar i\u00e7in de ge\u00e7erli olan zaman ve enerji k\u0131s\u0131tlamas\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kalem ve k\u00e2\u011f\u0131t olmadan bile, bir ki\u015finin herhangi bir bilgisayar program\u0131n\u0131 uygulamaya koymas\u0131n\u0131n tek k\u0131s\u0131tlamas\u0131, yine bellek, zaman ve enerji k\u0131s\u0131tlamalar\u0131d\u0131r; o ki\u015finin genel becerileri de\u011fil. Kavramsal olarak, diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar\u0131m\u0131z\u0131 programlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z dillerin belirledi\u011fi i\u015flemlerin tamam\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebiliriz. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve belki de daha da \u00f6nemlisi, e\u011fer biri beyin biliminin pratik \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131yla ilgileniyorsa, ger\u00e7ek n\u00f6ral devreleri teorik olarak, yapay n\u00f6ral a\u011flar\u0131n<\/strong> (YNA’lar) uygulad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm fonksiyonlar\u0131, belki daha fazlas\u0131n\u0131, uygulayabilecek kapasitededir.<\/strong> Ve bilgisayar bilimcileri, YSA’lar\u0131n t\u00fcm i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 uygulayabildi\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir (Hornik, 1991; Siegelmann ve Sontag, 1995). Ba\u015fka bir deyi\u015fle,<\/strong> ger\u00e7ek bir beyin YSA’lar ile ayn\u0131 veya daha \u00fcst\u00fcn yeteneklere sahip oldu\u011fu s\u00fcrece<\/strong> (bellek, zaman ve enerji k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edersek), kesinlikle t\u00fcm i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 uygulamaya koyabilirler.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dolay\u0131s\u0131yla, bilgisayar bilimindeki kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 “bilgisayar” tan\u0131m\u0131na g\u00f6re, beyin tam anlam\u0131yla bir bilgisayard\u0131r. <\/strong>Burada bir metafor yoktur.<\/em> Burada iddia edilen, beynin diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar\u0131m\u0131z veya ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131m\u0131z gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 de\u011fildir. Ancak bilgisayar bilimindeki kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 “bilgisayar” tan\u0131m\u0131, “diz\u00fcst\u00fc bilgisayar veya ak\u0131ll\u0131 telefon gibi \u00e7al\u0131\u015fan bir \u015fey” de\u011fildir, DNA ve kuantum bitler silikon \u00e7iplerden \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. “Bilgisayar\u0131n\u201d tan\u0131m\u0131, teoride t\u00fcm i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 uygulayabilen fiziksel makinedir ve beyin bu tan\u0131m\u0131, d\u00fczenli olarak hi\u00e7 itiraz etmeden ve metafor imas\u0131 olmadan “bilgisayar” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z di\u011fer bir\u00e7ok cihaz kadar iyi kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

“Dolay\u0131s\u0131yla, bilgisayar bilimindeki kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 “bilgisayar” tan\u0131m\u0131na g\u00f6re, beyin tam anlam\u0131yla bir bilgisayard\u0131r. Burada bir metafor yoktur.<\/em>“<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Bu noktada, insanlar\u0131n bu mant\u0131k silsilesine itiraz etmelerine yol a\u00e7an birka\u00e7 yayg\u0131n yan\u0131lg\u0131y\u0131 ele almal\u0131y\u0131z.<\/strong> \u0130lk olarak, en yayg\u0131n kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k noktalar\u0131ndan biri, baz\u0131 ki\u015filerin Church-Turing tezine dayanan standart tan\u0131m\u0131n, bir nesnenin bilgisayar olabilmesi i\u00e7in kendi i\u00e7 i\u015fleyi\u015finin Turing makinelerine benzer bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeleridir<\/strong> (Fodor, 1981; Copeland, 2020).<\/strong> Ancak bu a\u00e7\u0131k\u00e7a bir yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmad\u0131r, zira bir\u00e7ok bilgisayar t\u00fcr\u00fc<\/strong> (\u00f6rne\u011fin analog bilgisayarlar veya n\u00f6romorfik bilgisayarlar) bir Turing makinesi gibi \u00e7al\u0131\u015fmaz.<\/strong> Bu yan\u0131lg\u0131, modern dijital bilgisayarlar\u0131n Turing makinesinin bi\u00e7imcili\u011fini and\u0131rmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor olabilir. Ancak \u00f6nemli olan \u015fu ki, Turing makineleri sadece matematiksel yap\u0131lard\u0131r – fiziksel bir makineden ziyade bir dizi kurald\u0131r. Diz\u00fcst\u00fc bilgisayar\u0131n\u0131z en fazla bir lambda kalk\u00fcl\u00fcs\u00fc oldu\u011fu kadar bir Turing makinesidir. Bilgisayar bilimcilerin “bilgisayar” kelimesini kullanma \u015fekli, s\u00f6z konusu nesnenin bir Turing makinesi gibi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 gerektirmez – nesnenin yapmas\u0131 gereken tek \u015fey, Turing makinesiyle ayn\u0131 fonksiyonlar\u0131 uygulayabilmesidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci olarak, bir di\u011fer olduk\u00e7a yayg\u0131n iddia, beynin karar verilemez problemleri \u00e7\u00f6zebildi\u011fi gerek\u00e7esiyle bilgisayar olamayaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndedir<\/strong> (Penrose, 1989; Siegelmann, 1995).<\/strong> Beynin bunu ger\u00e7ekten yapabildi\u011finin kimse taraf\u0131ndan ikna edici bir \u015fekilde g\u00f6sterilmedi\u011finin alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyoruz. Ancak \u00f6nemli olan, bu iddian\u0131n asl\u0131nda “bilgisayarlar\u0131n beyin i\u00e7in iyi bir metafor olup olmad\u0131\u011f\u0131” de\u011fil, “beynin ger\u00e7ek anlamda bilgisayar olup olmad\u0131\u011f\u0131” sorusuna hitap etmesidir.<\/strong> Dolay\u0131s\u0131yla, \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken ilgin\u00e7 bir itiraz olsa da temel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fc, yani bilgisayar bilimindeki “bilgisayar” tan\u0131m\u0131n\u0131 beyne uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda herhangi bir metaforun s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirmez.<\/strong> Son olarak, tart\u0131\u015fmaya sim\u00fclasyonlar konu edildi\u011finde ba\u015fka bir kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k tart\u0131\u015fmaya dahil olabilir.<\/strong> Elbette, dijital bilgisayarlar kullanarak n\u00f6ral devrelerin i\u015fleyi\u015finin baz\u0131 y\u00f6nlerini canland\u0131rabiliriz (simulation). Bu nedenle, bazen “beynin bilgisayar oldu\u011fu” iddias\u0131n\u0131n onu canland\u0131rma yetene\u011fimizden kaynakland\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda (hakl\u0131 olarak) bir \u015feyi bilgisayarda canland\u0131rabilmenin o \u015feyi bir bilgisayar yapmad\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir (Brette, 2018). \u00d6rne\u011fin, bir topun sekmesini canland\u0131rabiliriz ama bu, topu bir bilgisayar yapmaz. Ancak yukar\u0131da ana hatlar\u0131yla belirtti\u011fimiz gibi,<\/strong> beyni bilgisayar yapan \u015fey n\u00f6ral devrelerini canland\u0131rma yetene\u011fimiz de\u011fil, onlar\u0131n teorik olarak t\u00fcm i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 uygulama yetene\u011fidir.<\/strong> Dolay\u0131s\u0131yla, sim\u00fclasyon meselesi asl\u0131nda beynin bilgisayar olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusuyla ilgisizdir. Tek ilgili soru \u015fudur: Beyin teoride t\u00fcm i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 uygulayabilir mi? Ve biz cevab\u0131n kesinlikle “evet” oldu\u011funu savunuyoruz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

“Beyni bilgisayar yapan \u015fey n\u00f6ral devrelerini canland\u0131rma yetene\u011fimiz de\u011fil, onlar\u0131n teorik olarak t\u00fcm i\u015flemlenebilir fonksiyonlar\u0131 uygulama yetene\u011fidir.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

4. \u201cBilgisayar\u201d Kelimesinin Bilgisayar Bilimi D\u0131\u015f\u0131nda Kullan\u0131m\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

T\u00fcm bunlar bir\u00e7ok okuyucu i\u00e7in biraz \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olabilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131da verilen “bilgisayar” tan\u0131mlar\u0131, ne s\u0131radan bir insan\u0131n ne de bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki ortalama bir akademisyenin bu kelimeyi anlama ve kullanma \u015feklidir. Bu nedenle, “bilgisayar” i\u00e7in alternatif bir tan\u0131m, yani bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki insanlar\u0131n kullan\u0131m\u0131na daha iyi uyan bir tan\u0131m talep edebiliriz. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7o\u011fu insan “bilgisayardan\u201d s\u00f6z etti\u011finde, bu kelimeyi karma\u015f\u0131k matematiksel hesaplamalar yapabilen, multimedya i\u00e7erik g\u00f6sterebilen ve di\u011fer benzer cihazlarla ileti\u015fim kurabilen, insan yap\u0131m\u0131 elektronik cihazlar\u0131 kastetmek i\u00e7in kullan\u0131r. Bu kullan\u0131ma g\u00f6re, bir bilgisayar “hesaplama, ileti\u015fim ve e\u011flence i\u00e7in kullanabilece\u011fimiz elektronik bir cihaz” gibi tan\u0131mlanabilir. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, bu tan\u0131m beyne uygulanmaz ve \u00f6zellikle iyi bir metafor olarak da hizmet etmez.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Akademide, bilgisayarlar (ve beyin) hakk\u0131nda daha bilgili olan ancak yine de yukar\u0131da sunulan bilgisayar bilimi fikirlerine yaln\u0131zca k\u0131smen a\u015fina olan beyin bilimleri ve felsefe alanlar\u0131ndan insanlar da vard\u0131r. Bu ki\u015filer i\u00e7in “bilgisayar” kelimesinin kullan\u0131m\u0131 genellikle yine hepimizin a\u015fina oldu\u011fu insan yap\u0131m\u0131 elektronik cihazlar etraf\u0131nda d\u00f6nse de bu cihazlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma \u015fekline dair baz\u0131 ek detaylar\u0131 da i\u00e7erir. \u00d6zellikle, modern dijital bilgisayarlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, ilk kez 1940’larda polimat John Von Neumann taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen “Von Neumann mimarisinin” uzant\u0131lar\u0131d\u0131r<\/strong> (Von Neumann, 1993).<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Von Neumann’\u0131n orijinal tasar\u0131m\u0131nda de\u011fi\u015fiklikler olsa da (Godfrey ve Hendry, 1993) fikirlerinin baz\u0131lar\u0131 modern dijital bilgisayarlar i\u00e7in hala as\u0131l \u00f6neme sahiptir. Bunlara, aritmetik mant\u0131\u011f\u0131n s\u0131ral\u0131 i\u015flemleri i\u00e7in bir merkezi i\u015flem birimi (CPU) kullan\u0131m\u0131, CPU’nun ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fi talimat dizisini depolayan CPU i\u00e7indeki bir kontrol birimi, ara hesaplamalar\u0131 depolamak i\u00e7in bir rastgele eri\u015fimli bellek (RAM) mod\u00fcl\u00fc ve bilginin uzun s\u00fcreli depolanmas\u0131 i\u00e7in harici bellek (veya “sabit disk”) dahildir. \u0130lgin\u00e7tir ki, Von Neumann’\u0131n tasar\u0131mlar\u0131, bir i\u00e7 durum ve \u00e7\u0131kt\u0131 \u00fcretmek i\u00e7in girdi sembollerinin ad\u0131m ad\u0131m i\u015flenmesiyle tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Turing makinelerini an\u0131msatmaktad\u0131r.<\/strong> Bu g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr benzerlik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, bir\u00e7ok yazar “bilgisayar” kelimesini “Von Neumann mimarisi makinelerinin niteliklerine sahip ve Turing makinelerinin y\u00f6nlerini and\u0131ran, insan yap\u0131m\u0131 makineler” gibi bir anlamda kullan\u0131r <\/strong>(Cisek, 1999; Epstein, 2016; Cobb, 2020).<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dolay\u0131s\u0131yla, insanlar\u0131n bilgisayarlardan ve i\u015flemlemeden, zorunlu olarak s\u0131ral\u0131, ayr\u0131k veya ad\u0131m ad\u0131m bir program kullanarak bir girdi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n pasif i\u015flenmesiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak bahsetti\u011fi makaleler bulunabilir (Van Gelder, 1998; Cisek, 1999; Brette, 2018, 2019; Cobb, 2020). \u00d6rne\u011fin, Cisek (1999) beyin ve hayvanlar i\u00e7in kontrol\u00fcn \u00f6nemine dikkat \u00e7eker ve bunun, beyin i\u00e7in bilgisayar metaforu taraf\u0131ndan g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011fini savunur; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu metafor, \u201c\u2026alg\u0131n\u0131n girdi gibi, eylemin \u00e7\u0131kt\u0131 gibi ve aradaki t\u00fcm \u015feylerin bilgisayarlar taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen bilgi i\u015fleme gibi oldu\u011funu\u201d varsayar. Buradaki vurgusu, beynin sadece baz\u0131 i\u00e7 durumlara<\/strong> (Turing makinelerinin bi\u00e7imlendirilmesine benzer \u015fekilde) dayanarak girdiler al\u0131p \u00e7\u0131kt\u0131lar \u00fcretmedi\u011fi, bunun yerine belirli ama\u00e7lara ula\u015fmak i\u00e7in v\u00fccudu ve d\u00fcnyay\u0131 kontrol etmeye y\u00f6nelik uyarlanabilir etkile\u015fimlerde s\u00fcrekli olarak yer ald\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ancak kontrol, bilgisayar bilimindeki insanlar\u0131n bilgisayarlar\u0131n yapabilece\u011fini memnuniyetle s\u00f6yleyece\u011fi bir \u015feydir <\/strong>(Arn\u0103utu ve Neittaanm\u00e4ki, 2003).<\/strong> Bu nedenle, Cisek’in<\/strong> (1999) endi\u015fesi, bilgisayar biliminde tan\u0131mlanan “bilgisayarlardan\u201d \u00e7ok, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndakiler taraf\u0131ndan tan\u0131mlanan “bilgisayarlarla\u201d ilgilidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131m\u0131 ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda beyin bir bilgisayar m\u0131d\u0131r? Kesinlikle hay\u0131r. Beyin ard\u0131\u015f\u0131k i\u015fleme kullanmaz, tam tersine, kitlesel paralel i\u015fleme kullan\u0131r<\/strong> (Rumelhart vd., 1988).<\/strong> Beyin, bellekte saklanan ayr\u0131 semboller kullanmaz; karma\u015f\u0131k ve tam olarak anla\u015f\u0131lmam\u0131\u015f biyofiziksel dinamikler yoluyla saklanan y\u00fcksek boyutlu, da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f temsiller \u00fczerinde i\u015flem yaparlar<\/strong> (Jazayeri ve Ostojic, 2021).<\/strong> Ve beyin, ad\u0131m ad\u0131m bir program kullanarak \u00e7\u0131kt\u0131 \u00fcretmek i\u00e7in girdileri pasif bir \u015fekilde i\u015flemez, belirli hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131 duyusal verileri \u00fcreten sistemlerin s\u00fcrekli etkile\u015fime girdi\u011fi ve onlar\u0131 mod\u00fcle eden, somutla\u015fm\u0131\u015f, aktif ajan\u0131 kontrol eder<\/strong> (Cisek, 1999; Brette, 2019).<\/strong> Dolay\u0131s\u0131yla, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131mla, yaln\u0131zca beynin bilgisayar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle kalmay\u0131z, ayn\u0131 zamanda bilgisayarlar\u0131n beyin i\u00e7in zay\u0131f bir metafor oldu\u011funu da s\u00f6yleyebiliriz \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u015fleyi\u015f bi\u00e7imleri beynin i\u015fleyi\u015f bi\u00e7iminden tamamen farkl\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

“Dolay\u0131s\u0131yla, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131mla, yaln\u0131zca beynin bilgisayar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle kalmay\u0131z, ayn\u0131 zamanda bilgisayarlar\u0131n beyin i\u00e7in zay\u0131f bir metafor oldu\u011funu da s\u00f6yleyebiliriz \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u015fleyi\u015f bi\u00e7imleri beynin i\u015fleyi\u015f bi\u00e7iminden tamamen farkl\u0131d\u0131r.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Buna dair not edilmesi gereken baz\u0131 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar vard\u0131r. \u0130lk olarak, beyin, dijital bilgisayarlar\u0131m\u0131z\u0131n iyi oldu\u011fu baz\u0131 daha geleneksel g\u00f6revleri ger\u00e7ekle\u015ftirebilir, yani \u00e7e\u015fitli ayr\u0131, ard\u0131\u015f\u0131k i\u015fleme bi\u00e7imlerini<\/strong> (Fodor, 1981; Marcus, 2015).<\/strong> \u00d6rne\u011fin, insanlar uzun b\u00f6lme, sembolik mant\u0131k, liste s\u0131ralama vb. yapabilir. Bu nedenle, (bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131ma g\u00f6re) bilgisayarlar\u0131n baz\u0131 insan bili\u015fi t\u00fcrleri i\u00e7in makul metaforlar olarak hizmet edebilece\u011fini s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Dahas\u0131, modern dijital bilgisayarlar daha paralel, da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f, dinamik i\u015flemleri i\u00e7erecek \u015fekilde h\u0131zla evrimle\u015fmektedir (Shukur vd., 2020) ve baz\u0131 m\u00fchendisler “n\u00f6romorfik” \u00e7ipler kullanarak beynin i\u015flemlerini a\u00e7\u0131k\u00e7a taklit etmeye aktif olarak \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r (Furber, 2016; Schuman vd., 2017; van de Burgt vd., 2018; Shastri vd., 2021). Bu daha modern insan yap\u0131m\u0131 bilgisayar bi\u00e7imleri, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki “bilgisayar\u0131n\u201d kullan\u0131ma ba\u011fl\u0131 tan\u0131m\u0131 i\u00e7in baz\u0131 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar ortaya koymaktad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bununla birlikte, e\u011fer kullan\u0131m temelli anlam kavram\u0131n\u0131 benimsersek, o zaman baz\u0131 yazarlar\u0131n beyin-bilgisayar metaforunu reddetti\u011finde<\/strong> (Carello vd., 1984; Cisek, 1999; Brette, 2018), “bilgisayar” kelimesini Von Neumann mimarili makineler gibi daha \u00e7ok geleneksel anlamda<\/strong> (n\u00f6romorfik \u00e7ipleri vb. gibi de\u011fil) kulland\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.<\/strong> Ve belirtildi\u011fi gibi, bu t\u00fcr yazarlar hakl\u0131d\u0131r, beyin bu geleneksel dijital bilgisayarlara pek benzemez.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

5. Tart\u0131\u015fma<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

\u0130ki farkl\u0131 arg\u00fcman\u0131m\u0131z\u0131 bir araya getirerek, beynin bir bilgisayar olup olmad\u0131\u011f\u0131 <\/strong>(veya bilgisayara benzer olup olmad\u0131\u011f\u0131) sorusunun asl\u0131nda bir yorumlama meselesi oldu\u011fu sonucuna varabiliriz.<\/strong> Bu, hangi tan\u0131m\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131za ba\u011fl\u0131d\u0131r. E\u011fer “bilgisayar” tan\u0131m\u0131n\u0131, bilgisayar bilimcilerin kelimeyi kullanma \u015fekline <\/strong>(teorik olarak herhangi bir karar verilebilir hesaplamaya girebilen fiziksel makineleri kasteden) g\u00f6re benimserseniz, o zaman beyin ger\u00e7ek anlamda bir bilgisayard\u0131r.<\/strong> Alternatif olarak, e\u011fer “bilgisayar” tan\u0131m\u0131n\u0131, bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki kullan\u0131ma<\/strong> (girdileri pasif bir \u015fekilde ard\u0131\u015f\u0131k ve ayr\u0131 olarak i\u015fleyen cihazlar\u0131 kasteden) g\u00f6re benimsersek, o zaman beyin bir bilgisayar de\u011fildir ve en iyi ihtimalle, bilgisayarlar yaln\u0131zca insan bili\u015finin s\u0131n\u0131rl\u0131 bir dilimi i\u00e7in zay\u0131f bir metafor i\u015flevi g\u00f6r\u00fcr.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Beyin bilimleri toplulu\u011funa burada sundu\u011fumuz mesaj\u0131n, umar\u0131z, \u00e7ok net oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz: Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z tan\u0131ma ba\u011fl\u0131 olarak, beyin ya ger\u00e7ek anlamda bir bilgisayard\u0131r ya da bilgisayarlara pek benzemez.<\/strong> Dolay\u0131s\u0131yla, bu nihayetinde bir yorumlama meselesidir ve muhtemelen, “beyin-bilgisayar metaforu” hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar verimli de\u011fildir. Biz bu tart\u0131\u015fmalara kat\u0131lmay\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a b\u0131rakabiliriz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

“Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z tan\u0131ma ba\u011fl\u0131 olarak, beyin ya ger\u00e7ek anlamda bir bilgisayard\u0131r ya da bilgisayarlara pek benzemez.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Buradaki arg\u00fcman\u0131m\u0131z\u0131n, bilim felsefesine ili\u015fkin \u00f6nemli bir tutuma dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte fayda var. \u00d6zellikle, bilim insanlar\u0131n\u0131n kelime ve kavramlar\u0131 ger\u00e7ek anlamlar\u0131yla kullanabildiklerini ve kulland\u0131klar\u0131n\u0131 varsay\u0131yoruz.<\/strong> Bu, t\u00fcm kavramlar\u0131 metafor olarak g\u00f6ren olas\u0131 bir perspektifin<\/strong> (Lakoff ve Johnson, 1980) aksine bir duru\u015ftur.<\/strong> Bu konuda ortaya \u00e7\u0131kabilecek daha geni\u015f felsefi tart\u0131\u015fmay\u0131 bir kenara b\u0131rakarak, burada yaln\u0131zca perspektifimizin, bilimde kelime ve kavramlar\u0131n metaforik olmayan kullan\u0131mlar\u0131n\u0131n oldu\u011fu fikrine \u00e7ok\u00e7a dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 netle\u015ftirmek ve kabul etmek istiyoruz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Beyin-bilgisayar metaforu tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n asl\u0131nda sadece yorumlama kaynakl\u0131 bir anla\u015fmazl\u0131k oldu\u011funun fark\u0131na var\u0131lmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan do\u011fal soru, “bilgisayar\u0131n\u201d hangi tan\u0131m\u0131n\u0131 benimsedi\u011fimizin \u00f6nemli olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormakt\u0131r.<\/strong> Bir tan\u0131m\u0131 veya di\u011ferini benimsemek, beyin bilimini anlaml\u0131 bir \u015fekilde etkiler mi?<\/strong> \u00d6zellikle, beyin biliminin, pek de sezgisel olmayan ve bu alandaki \u00e7o\u011fu insan\u0131n “bilgisayar” kelimesini duydu\u011funda akl\u0131na gelmeyen, bilgisayar bilimindeki tan\u0131mla ilgilenmesi gerekli midir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Benimsedi\u011fimiz tan\u0131m\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funu ve her iki tan\u0131m\u0131n da dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini savunuruz. “Bilgisayar\u0131n\u201d bilgisayar bilimindeki kullan\u0131m\u0131, asl\u0131nda baz\u0131 durumlarda beyin bilimleri i\u00e7in \u00e7ok yararl\u0131 olabilir. Bunun nedeni, beynin ger\u00e7ek anlamda bilgisayar oldu\u011fu<\/strong> (kelimenin bilgisayar bilimi anlam\u0131nda) fark edildi\u011finde, bilgisayar biliminden gelen i\u015flemleme teorisinin \u00e7o\u011funun beyne uygulanabilir olmas\u0131d\u0131r.<\/strong> Bu ba\u011flant\u0131, n\u00f6robilimde \u00f6nemli i\u00e7g\u00f6r\u00fcler (Richards vd., 2019) ve yapay zekada ilerlemeler (Hassabis vd., 2017) \u00fcreten bilgisayar biliminin ve yapay zekan\u0131n kavramsal ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanarak beyni ke\u015ffetmek i\u00e7in bilgi i\u015flemsel n\u00f6robilimde alan a\u00e7ar. Nitekim, “Beyin ne t\u00fcr bir bilgisayard\u0131r?” sorusunu sormak, beyin bilimi i\u00e7in \u00e7ok yararl\u0131 olan modern n\u00f6ral a\u011flar\u0131n<\/strong> (Rumelhart vd., 1988) temelini olu\u015fturur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

“”Beyin ne t\u00fcr bir bilgisayard\u0131r?” sorusunu sormak, beyin bilimi i\u00e7in \u00e7ok yararl\u0131 olan modern n\u00f6ral a\u011flar\u0131n temelini olu\u015fturur.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Bu soruyu sormak, paralel i\u015fleme, i\u00e7eri\u011fiadreslenebilir bellek ve e\u015fik-a\u015f\u0131m\u0131<\/strong> (spike-based) temelli i\u015flemleme gibi i\u015flemlemesel n\u00f6robilimin temel kavramlar\u0131na nas\u0131l ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n yoludur.<\/strong> Benzer \u015fekilde, i\u015flemlemedeki rastgelelik sorununu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Beynin bir bilgisayar oldu\u011funu anlamam\u0131z sayesinde, yak\u0131nsama ve k\u0131s\u0131t sa\u011flama gibi bilgisayar bilimi kavramlar\u0131n\u0131, n\u00f6ronlardaki stokastik vezik\u00fcl sal\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n normatif \u00f6nemini daha iyi anlamak i\u00e7in uygulayabiliriz (Maass ve Zador, 1999; Habenschuss vd., 2013). Benzer \u015fekilde, s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma teorisinden gelen kavramlar, beyindeki temsillerin do\u011fas\u0131n\u0131 anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olur<\/strong> (Olshausen ve Field, 1996) ve peki\u015ftirmeli \u00f6\u011frenmede kullan\u0131lan dinamik programlama kavramlar\u0131, bellek tekrar\u0131n\u0131 anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olur <\/strong>(Mattar ve Daw, 2018).<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Daha geni\u015f anlamda, yapay zek\u00e2 ile beyin bilimleri aras\u0131ndaki disiplinler aras\u0131 kesi\u015fim, “bilgisayar” kelimesinin bilgisayar bilimindeki tan\u0131m\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r ve bu nedenle, e\u011fer bu tan\u0131m\u0131 tamamen reddedersek, hem beyin bilimleri hem de yapay zek\u00e2 i\u00e7in \u00e7ok verimli oldu\u011fu kan\u0131tlanm\u0131\u015f \u00e7ok aktif bir ara\u015ft\u0131rma alan\u0131n\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 kapatma riskiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 zamanda, beynin diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar\u0131m\u0131z ve ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131m\u0131z gibi \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu cihazlar\u0131n beyin i\u00e7in zay\u0131f bir metafor oldu\u011funu fark\u0131nda olmak iyidir.<\/strong> Bu nedenle, dinleyici kitlesine ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n amac\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak, “bilgisayar\u0131n\u201d bu tan\u0131m\u0131n\u0131n asl\u0131nda ne anlama geldi\u011fi konusunda net oldu\u011fumuz s\u00fcrece, bazen bilgisayar bilimi d\u0131\u015f\u0131ndaki tan\u0131m\u0131 benimsemeliyiz. “Bilgisayar” i\u00e7in tek bir do\u011fru tan\u0131m yoktur ancak yazarken ve konu\u015furken neyi kastetti\u011fimiz konusunda hepimiz net olmal\u0131y\u0131z. Bu noktada, t\u00fcm disiplinlerdeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu kesinlikle hemfikir olmal\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

[1]<\/a> \u201cComputability theory\u201d olarak bilinen ve T\u00fcrk\u00e7ede de s\u0131kl\u0131kla \u201chesaplanabilirlik kuram\u0131\u201d olarak \u00e7evrilen bu terimi, \u201ccomputation\u201d terimini i\u015flemleme olarak \u00e7evirdi\u011fimiz i\u00e7in tutarl\u0131l\u0131k ad\u0131na burada bu \u015fekilde \u00e7evirmek durumunda kal\u0131yoruz. (CogIST\u2019in Notu)<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n


Adleman L. M. (1994). Molecular computation of solutions to combinatorial problems. Science<\/em>266, 1021\u20131024. 10.1126\/science.7973651<\/p>\n\n\n\n

Adleman L. M. (1998). Computing with DNA. Sci. Am<\/em>. 279, 54\u201361. 10.1038\/scientificamerican0898-54<\/p>\n\n\n\n


Arn\u01ceutu V. Neittaanm\u00e4ki P. (2003). Optimal Control from Theory to Computer Programs<\/em>. Berlin: Springer Science & Business Media. 10.1007\/978-94-017-2488-3<\/p>\n\n\n\n

Beaver D. (1995). A universal molecular computer. DNA Based Comput<\/em>. 27, 29\u201336. 10.1090\/dimacs\/027\/03<\/p>\n\n\n\n

Brette R. (2018). What Is Computational Neuroscience? Is the Brain a Computer? Available online at: http:\/\/romainbrette.fr\/what-is-computational-neuroscience-xxx-is-the-brain-a-computer\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

Brette R. (2019). Is coding a relevant metaphor for the brain?Behav. Brain Sci<\/em>. 42, e243. 10.1017\/S0140525X19001997<\/p>\n\n\n\n

Carello C. Turvey M. T. Kugler P. N. Shaw R. E. (1984). Inadequacies of the computer metaphor, in Handbook of Cognitive Neuroscience<\/em>, ed Gazzaniga M. S. (Boston, MA: Springer), 229\u2013248. 10.1007\/978-1-4899-2177-2_12<\/p>\n\n\n\n

Church A. (1936a). A note on the Entscheidungsproblem. J. Symbol. Logic<\/em>1, 40\u201341. 10.2307\/2269326<\/p>\n\n\n\n

Cisek P. (1999). Beyond the computer metaphor: behaviour as interaction. J. Conscious. Stud<\/em>. 6, 125\u2013142.<\/p>\n\n\n\n

Cobb M. (2020). Why Your Brain Is Not a Computer. The Guardian. London<\/em>. Available online at: https:\/\/www.theguardian.com\/science\/2020\/feb\/27\/why-your-brain-is-not-a-computer-neuroscience-neural-networks-consciousness<\/a> (accessed February 27, 2020).<\/p>\n\n\n\n

Cook S. A. (1992). Computability and complexity of higher type functions, in Logic from Computer Science<\/em>, ed Moschovakis Y. N. (New York, NY: Springer), 51\u201372. 10.1007\/978-1-4612-2822-6_3<\/p>\n\n\n\n

Cook S. A. (2014). Conversations: from Alan Turing to NP-completeness. Curr. Sci<\/em>. 106, 1696. 10.18520\/cs\/v106\/i12\/1696-1701<\/p>\n\n\n\n

Copeland B. J. (1997). The broad conception of computation. Am. Behav. Sci<\/em>. 40, 690\u2013716. 10.1177\/0002764297040006003<\/p>\n\n\n\n

Copeland B. J. (2020). The Church-Turing thesis, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy<\/em>, ed Zalta E. N. (Metaphysics Research Lab, Stanford University).<\/p>\n\n\n\n

Cormen T. H. Leiserson C. E. RivestR. L. Stein C. (2009). Introduction to Algorithms<\/em>. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

Diamant E. (2008). Unveiling the mystery of visual information processing in human brain. Brain Res<\/em>. 1225, 171\u2013178. 10.1016\/j.brainres.2008.05.017<\/p>\n\n\n\n

Dreyfus H. L. Hubert L. (1992). What Computers Still Can’t Do: A Critique of Artificial Reason<\/em>. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

Elbaz J. Lioubashevski O. Wang F. Remacle F. Levine R. D. WillnerI. (2010). DNA computing circuits using libraries of DNAzyme subunits. Nat. Nanotechnol<\/em>. 5, 417\u2013422. 10.1038\/nnano.2010.88<\/p>\n\n\n\n

Epstein R. (2016). Your Brain Does Not Process Information and It Is Not a Computer<\/em>. Available online at: https:\/\/aeon.co\/essays\/your-brain-does-not-process-information-and-it-is-not-a-computer<\/a><\/p>\n\n\n\n

Fodor J. A. (1981). The mind-body problem. Sci. Am<\/em>. 244, 114\u2013123. 10.1038\/scientificamerican0181-114<\/p>\n\n\n\n

Furber S. (2016). Large-scale neuromorphic computing systems. J. Neural Eng<\/em>. 13, 051001. 10.1088\/1741-2560\/13\/5\/051001<\/p>\n\n\n\n

Gaines B. R. (1967). Stochastic computing, in Proceedings of the April 18-20, 1967, Spring Joint Computer Conference AFIPS ’67 Spring<\/em> (New York, NY: Association for Computing Machinery), 149\u2013156. 10.1145\/1465482.1465505<\/p>\n\n\n\n

Godfrey M. D. Hendry D. F. (1993). The computer as von Neumann planned it. IEEE Ann. History Comput<\/em>. 15, 11\u201321. 10.1109\/85.194088<\/p>\n\n\n\n


Grier D. A. (2001). Human computers: the first pioneers of the information age. Endeavour<\/em> 25, 28\u201332. 10.1016\/s0160-9327(00)01338-7<\/p>\n\n\n\n

Habenschuss S.Jonke Z. Maass W. (2013). Stochastic computations in cortical microcircuit models. PLoS Comput. Biol<\/em>. 9, e1003311. 10.1371\/journal.pcbi.1003311<\/p>\n\n\n\n


Hassabis D. Kumaran D. Summerfield C. Botvinick M. (2017). Neuroscience-inspired artificial intelligence. Neuron<\/em>95, 245\u2013258. 10.1016\/j.neuron.2017.06.011<\/p>\n\n\n\n

Hilbert D. (1902). Mathematical problems. Bull. Am. Math. Soc<\/em>. 8, 437\u2013479. 10.1090\/S0002-9904-1902-00923-3<\/p>\n\n\n\n

Hilbert D. Ackermann W. (1999). Principles of Mathematical Logic<\/em>, Vol. 69. Providence, RI: American Mathematical Society.<\/p>\n\n\n\n

Hornik K. (1991). Approximation capabilities of multilayer feedforward networks. Neural Netw<\/em>. 4, 251\u2013257. 10.1016\/0893-6080(91)90009-T<\/p>\n\n\n\n

Hunt E. (1989). Cognitive science: definition, status, and questions. Annu. Rev. Psychol<\/em>. 40, 603\u2013629. 10.1146\/annurev.ps.40.020189.003131<\/p>\n\n\n\n

Jazayeri M.Ostojic S. (2021). Interpreting neural computations by examining intrinsic and embedding dimensionality of neural activity. Curr. Opin. Neurobiol<\/em>. 70, 113\u2013120. 10.1016\/j.conb.2021.08.002<\/p>\n\n\n\n

Kwisthout J. van Rooij I. (2020). Computational resource demands of a predictive Bayesian brain. Comput. Brain Behav<\/em>. 3, 174\u2013188. 10.1007\/s42113-019-00032-3<\/p>\n\n\n\n

Ladd T. D. Jelezko F. Laflamme R. Nakamura Y.Monroe C. O’Brien J. L. (2010). Quantum computers. Nature<\/em> 464, 45\u201353. 10.1038\/nature08812<\/p>\n\n\n\n

Lakoff G. Johnson M. (1980). Metaphors We Live By<\/em>. Chicago, IL: University of Chicago Press.<\/p>\n\n\n\n

Maass W. (2016). Searching for principles of brain computation. Curr. Opin. Behav. Sci<\/em>. 11, 81\u201392. 10.1016\/j.cobeha.2016.06.003<\/p>\n\n\n\n

Maass W. Zador A. M. (1999). Dynamic stochastic synapses as computational units. Neural Comput<\/em>. 11, 903\u2013917. 10.1162\/089976699300016494<\/p>\n\n\n\n

Maccormac E. R. (1986). Men and machines: the computational metaphor, in Philosophy and Technology II<\/em> (ed Mitcham C. Huning A. (Berlin: Springer), 157\u2013170. 10.1007\/978-94-009-4512-8_11<\/p>\n\n\n\n

Marcus G. (2015). Opinion – Face It, Your Brain Is a Computer<\/em>. New York, NY: The New York Times.<\/p>\n\n\n\n

Mattar M. G. Daw N. D. (2018). Prioritized memory access explains planning and hippocampal replay. Nat. Neurosci<\/em>. 21, 1609\u20131617. 10.1038\/s41593-018-0232-z<\/p>\n\n\n\n

Newell A. (1980). Physical symbol systems. Cogn. Sci<\/em>. 4, 135\u2013183. 10.1207\/s15516709cog0402_2<\/p>\n\n\n\n

Olshausen B. A. Field D. J. (1996). Natural image statistics and efficient coding. Netw. Comput. Neural Syst<\/em>. 7, 333. 10.1088\/0954-898X_7_2_014<\/p>\n\n\n\n

Oteiza P .Odstrcil I.Lauder G. Portugues R. Engert F. (2017). A novel mechanism for mechanosensory-based rheotaxis in larval zebrafish. Nature<\/em>547, 445\u2013448. 10.1038\/nature23014<\/p>\n\n\n\n

Paun G. Rozenberg G. Salomaa A. (2005). DNA Computing: New Computing Paradigms<\/em>. Berlin: Springer Science & Business Media.<\/p>\n\n\n\n

Penrose R. (1989). The Emperor’s New Mind: Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics<\/em>. New York, NY: Oxford University Press. 10.1093\/oso\/9780198519737.001.0001<\/p>\n\n\n\n

Pylyshyn Z. W. (1984). Computation and Cognition: Towards a Foundation for Cognitive Science<\/em>. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

Richards B. A. Lillicrap T. P. Beaudoin P. Bengio Y. Bogacz R.Christensen A.et al. (2019). A deep learning framework for neuroscience. Nat. Neurosci<\/em>. 22, 1761\u20131770. 10.1038\/s41593-019-0520-2<\/p>\n\n\n\n

Rubel L. A. (1993). The extended analog computer. Adv. Appl. Math<\/em>. 14, 39\u201350. 10.1006\/aama.1993.1003<\/p>\n\n\n\n

Rumelhart D. E. McClelland J. L. PDP Research Group (1988). Parallel Distributed Processing<\/em>, Vol.1. Cambridge: MIT Press. 10.1016\/B978-1-4832-1446-7.50010-8<\/p>\n\n\n\n

Schuman C. D. Potok T. E. Patton R. M. Birdwell J. D. Dean M. E. Rose G. S. et al. (2017). A survey of neuromorphic computing and neural networks in hardware. arXiv [Preprint] arXiv:1705.06963<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Shastri B. J. Tait A. N. Ferreira de Lima T. Pernice W. H. P .Bhaskaran H. Wright C. D. et al. (2021). Photonics for artificial intelligence and neuromorphic computing. Nat. Photon<\/em>. 15, 102\u2013114. 10.1038\/s41566-020-00754-y<\/p>\n\n\n\n

Shukur H. Zeebaree S. R. Ahmed A. J. Zebari R. R. Ahmed O. Tahir B. S. A.et al. (2020). A state of art survey for concurrent computation and clustering of parallel computing for distributed systems. J. Appl. Sci. Technol. Trends<\/em>1, 148\u2013154. 10.38094\/jastt1466<\/p>\n\n\n\n

Siegelmann H. Sontag E. (1995). On the computational power of neural nets. J. Comput. Syst. Sci<\/em>. 50, 132\u2013150. 10.1006\/jcss.1995.1013<\/p>\n\n\n\n

Siegelmann H. T.\u00a0(1995).\u00a0Computation beyond the turing limit.\u00a0Science<\/em>268,\u00a0545\u2013548.\u00a010.1126\/science.268.5210.545<\/p>\n\n\n\n

Simon H. A.\u00a0(1980).\u00a0Cognitive science: the newest science of the artificial.\u00a0Cogn. Sci<\/em>.\u00a04,\u00a033\u201346.\u00a010.1207\/s15516709cog0401_2<\/p>\n\n\n\n

Smith C. U. (1993). The use and abuse of metaphors in the history of brain science. J. History Neurosci<\/em>. 2, 283\u2013301. 10.1080\/09647049309525577<\/p>\n\n\n\n

Tsividis Y. (2018). Not your Father’s analog computer. IEEE Spectrum<\/em>55, 38\u201343. 10.1109\/MSPEC.2018.8278135<\/p>\n\n\n\n

Turing A. M. (1936). On computable numbers, with an application to the Entscheidungsproblem. J. Math<\/em>. 58, 5.<\/p>\n\n\n\n

Turing A. M. (1937). Computability and \u03bb-definability. J. Symbol. Logic<\/em>2, 153\u2013163. 10.2307\/2268280<\/p>\n\n\n\n

van de Burgt Y. Melianas A. Keene S. T. Malliaras G. Salleo A. (2018). Organic electronics for neuromorphic computing. Nat. Electron<\/em>. 1, 386\u2013397. 10.1038\/s41928-018-0103-3<\/p>\n\n\n\n

Van Gelder T. (1998). The dynamical hypothesis in cognitive science. Behav. Brain Sci<\/em>. 21, 615\u2013628. 10.1017\/S0140525X98001733<\/p>\n\n\n\n


Van Noort D. Landweber L. F. (2005). Towards a re-programmable DNA computer. Nat. Comput<\/em>. 4, 163\u2013175. 10.1007\/s11047-004-4010-3<\/p>\n\n\n\n

Vlasits A. (2017). Tech Metaphors are Holding Back Brain Research. Wired<\/em>. (San Francisco, CA). Available online at: https:\/\/www.wired.com\/story\/tech-metaphors-are-holding-back-brain-research\/<\/a> (accessed June 12, 2017).<\/p>\n\n\n\n

Von Neumann J. (1993). First draft of a report on the EDVAC. IEEE Ann. History Comput<\/em>. 15, 27\u201375. 10.1109\/85.238389<\/p>\n\n\n\n

West D. M. Travis L. E. (1991). The computational metaphor and artificial intelligence: a reflective examination of a theoretical falsework. AI magazine<\/em> 12, 64\u201364.<\/p>\n\n\n\n

Wittgenstein L.\u00a0(1953).\u00a0Philosophical Investigations<\/em>.\u00a0Oxford:\u00a0Basil Blackwell.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":5648,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[434,615,292,245,162,161,884,883,280,286,98,94,93,262,882,64,92,221,281,771,285,435,282,858,912,1180,66,65,910,244,261,351,881,1136,859],"kategori":[305],"class_list":["post-5635","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-action","event_publishing_tags-agency","event_publishing_tags-alan-turing","event_publishing_tags-algi","event_publishing_tags-algorithm","event_publishing_tags-algoritma","event_publishing_tags-artificial-neural-networks","event_publishing_tags-beyin-bilgisayar-arayuzu","event_publishing_tags-bilgisayar","event_publishing_tags-bilgisayar-bilimi","event_publishing_tags-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-brain-computer-interface","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-computation","event_publishing_tags-computer","event_publishing_tags-computer-metaphor","event_publishing_tags-computer-science","event_publishing_tags-eylem","event_publishing_tags-islemleme","event_publishing_tags-neural-networks","event_publishing_tags-neuron","event_publishing_tags-neuron-system","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-noron","event_publishing_tags-perception","event_publishing_tags-philosophy-of-cognitive-science","event_publishing_tags-philosophy-of-science","event_publishing_tags-sinir-aglari","event_publishing_tags-sinir-sistemi","event_publishing_tags-yapay-sinir-aglari","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/5635","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/5635\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5650,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/5635\/revisions\/5650"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5648"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5635"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=5635"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=5635"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}