Beyin ile bilgisayar aras\u0131ndaki ili\u015fki genellikle yaln\u0131zca metafor olarak kabul edilir. Oysa ger\u00e7ek i\u015flemlemesel (computational) sistemler hemen hemen her fiziksel temelde\u00a0 implement[1]<\/a> edilebilir<\/strong>; dolay\u0131s\u0131yla beynin ger\u00e7ek anlamda i\u015flemleme yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de ciddiye al\u0131nabilir. Fakat fiziksel bir sistemi ger\u00e7ek bir i\u015flemlemesel sistem yapan \u015fey empirik \u00f6l\u00e7\u00fctler ile temellendirilmezse, i\u015flemleme sadece bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 fark\u0131ndan ibaret kal\u0131r.<\/strong> \u00d6zellikle de a\u00e7\u0131k\u00e7a bilgisayar olarak tasarlanmam\u0131\u015f ve m\u00fchendislik ile geli\u015ftirilmemi\u015f do\u011fal sistemler (\u00f6rne\u011fin beyin) i\u00e7in. Analog, dijital, modern veya tarihi fark etmeksizin, fiziksel bilgisayarlar\u0131n ger\u00e7ek \u00f6rneklerinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak yap\u0131lan de\u011ferlendirmeler, s\u00f6z konusu empirik \u00f6l\u00e7\u00fctlerin ne olmas\u0131 gerekti\u011fini net bir \u015fekilde ortaya koyar. <\/strong>Nihayet, bu \u00f6l\u00e7\u00fctleri beyne uygulamak, beyni bir bilgisayar (hem de muhtemelen analog bir bilgisayar) olarak nas\u0131l alg\u0131layabilece\u011fimizi a\u00e7\u0131\u011fa kavu\u015fturur. Bu da s\u00f6z konusu iddian\u0131n hem bilgilendirici hem de yanl\u0131\u015flanabilir oldu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer.<\/p>\n\n\n\n 1. Giri\u015f<\/strong><\/p>\n\n\n\n N\u00f6robilimcilerin ve bili\u015fsel bilimcilerin zihni ve beyni bir bilgisayara benzetmeleri hi\u00e7 de yeni bir olgu de\u011fildir. Bu s\u00f6zde metafor o kadar iyi bilinir ve geni\u015f \u00e7evrelerce tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki, baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu metaforun ve ona e\u015flik eden tart\u0131\u015fmalar\u0131n bir kenara b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015ftir (Brette, 2022; Gomez-Marin, 2022; Kelty-Stephen vd., 2022; Richards and Lillicrap, 2022).<\/strong> S\u0131radan bir metafor gibi g\u00f6r\u00fcnen bu benzetmenin bir kenara b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131 istemelerinin nedenleri anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131r: ‘bilgisayar’ terimini anlamland\u0131rman\u0131n pek \u00e7ok yolu vard\u0131r ve bunlar\u0131n her biri belirli bir ba\u011flam i\u00e7inde makul g\u00f6r\u00fcn\u00fcp, hi\u00e7biri di\u011ferine tercih edilemeyebilir. \u00c7o\u011fu bilim insan\u0131, kelimelerin anlamlar\u0131 \u00fczerine tart\u0131\u015fmaktansa zaman\u0131n\u0131 bilim yapmak i\u00e7in harcamay\u0131 ye\u011fleyebilir. Fakat i\u015flemleme ve n\u00f6robilim filozoflar\u0131, kelimelerin anlamlar\u0131yla u\u011fra\u015fmaktan olduk\u00e7a memnuniyet duyarlar. Bunu salt ilgi \u00e7ekici oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil; beyin hakk\u0131nda dikkatlice d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ve etkili bir ileti\u015fim kurmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kabul etti\u011fimiz varsay\u0131mlar\u0131 ayd\u0131nlatabilece\u011fi i\u00e7in yaparlar.<\/strong> Kavramlar\u0131m\u0131z\u0131 sorgulaman\u0131n, farkl\u0131 disiplinlerden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ortak bir zeminde bulu\u015fabilmesi ve diyalog kopuklu\u011funun \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesini sa\u011flayan verimli bir y\u00f6ntem olmas\u0131, \u00f6zellikle disiplinler aras\u0131 sahalarda (bili\u015fsel bilim, bilgisayar bilimi ve n\u00f6robilim gibi) \u00f6ne \u00e7\u0131kar.<\/p>\n\n\n\n Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, beynin mecazi anlamda de\u011fil, ger\u00e7ek anlamda da bir bilgisayar olabilece\u011fi arg\u00fcman\u0131 savunulacakt\u0131r. <\/strong>Bunun i\u00e7in, fiziksel<\/em> sistemleri i\u015flemlemesel<\/em> bir sistem haline getiren empirik \u00f6l\u00e7\u00fctler belirlenmelidir. Bu \u00f6l\u00e7\u00fctler, teorik bilgisayar biliminin kavramsal ve matematiksel \u00e7er\u00e7evesini a\u015faca\u011f\u0131ndan dolay\u0131 bu \u00f6l\u00e7\u00fctlerin olas\u0131 bir k\u00fcmesi geli\u015ftirilecektir.<\/p>\n\n\n\n Bu \u00f6l\u00e7\u00fctler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, beynin -dijital olmasa da- bir bilgisayar olabilece\u011fi g\u00f6sterilecektir. <\/strong>Burada ana hatlar\u0131 \u00e7izilen fiziksel i\u015flemleme \u00e7er\u00e7evesi, hem farkl\u0131 i\u0219lemleme t\u00fcrlerini birbirinden ay\u0131ran \u00f6zellikleri (dijital, analog ve belki de di\u011ferleri) hem de t\u00fcm bu t\u00fcrlerin nas\u0131l bona fide<\/em> (ger\u00e7ek) i\u0219lemleme t\u00fcrleri olarak say\u0131labilece\u011fini ortaya koyacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Hepsi birle\u015fti\u011finde, bu de\u011ferlendirmeler hem beynin ger\u00e7ek anlamda i\u0219lemleme yapabilece\u011fini hem de bunun empirik bir iddia oldu\u011funu g\u00f6sterir.<\/strong> Dahas\u0131, analog i\u0219lemleme bona fide<\/em> bir i\u0219lemleme olmakla birlikte, dijital i\u0219lemlemeden -n\u00f6robilimciler, bili\u015fsel bilimciler ve teorik bilgisayar bilimcileri i\u00e7in \u00f6nem arz edecek \u015fekilde- bariz olmayan yollarla ayr\u0131\u015f\u0131r. Bu farkl\u0131l\u0131klardan birka\u00e7\u0131 da tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 2. \u0130\u015flemlemesel teori ve s\u0131n\u0131rlar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130\u0219lemlemenin temellerinin, \u00e7o\u011funlukla Turing\u2019in (1936) matematiksel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/strong> Bir nesnenin \u2018bilgisayar\u2019 olarak de\u011ferlendirilmesine ili\u015fkin yerle\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015f, o nesnenin bir Turing makinesini (TM) veya benzeri bir soyut otomat\u0131 implement etmesi temeline dayan\u0131r. <\/strong>\u0130\u0219lemlemenin do\u011fas\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 hakk\u0131nda pek \u00e7ok temel soru, ki bunlar s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 ve karma\u015f\u0131k cevaplar\u0131 da i\u00e7erir, i\u015flemleme teorisi (\u0130T) ve teorik bilgisayar bilimi[2]<\/a> \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u0130T\u2019nin de\u011feri yads\u0131namaz olsa da s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmak gerekir. \u00d6zellikle, \u0130T bir objeyi bilgisayar k\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc sa\u011flayacak kuramsal kaynaklardan yoksundur. Unutulmamal\u0131d\u0131r ki \u0130T bize ancak bir objenin \u2018bilgisayar\u2019 oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131ndan hareketle, o objenin i\u0219lemlemelerinin verimlili\u011fi ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 hakk\u0131nda fazlas\u0131yla bilgi sa\u011flayabilir.<\/strong> \u0130T, hangi objelerin i\u0219lemleme yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki ilk karar\u0131 vermemizi sa\u011flayacak \u00f6l\u00e7\u00fctlere sahip de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n “Unutulmamal\u0131d\u0131r ki \u0130T bize ancak bir objenin \u2018bilgisayar\u2019 oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131ndan hareketle, o objenin i\u0219lemlemelerinin verimlili\u011fi ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 hakk\u0131nda fazlas\u0131yla bilgi sa\u011flayabilir.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n Zaten bilgisayar olarak tasarlanm\u0131\u015f ve kurulmu\u015f pek \u00e7ok i\u0219lemlemesel sistemin bilgisayar olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmak elbette yersizdir. Karar \u00e7oktan verilmi\u015ftir. Fakat beyin gibi do\u011fal bir obje i\u00e7in bu karar\u0131 vermek \u00f6l\u00e7\u00fctlere dayal\u0131d\u0131r ve \u0130T bu \u00f6l\u00e7\u00fctlerden biri de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n Bir benzetme yapal\u0131m. Say\u0131 teorisi bize, fiziksel objelerin nas\u0131l say\u0131labilece\u011fini, hatta say\u0131l\u0131p say\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 (\u00f6rne\u011fin, su gibi baz\u0131 fiziksel maddeler yaln\u0131zca birimlendirilebildiklerinde say\u0131labilir) s\u00f6yleyecek yeterli kayna\u011fa sahip de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin, \u00f6n\u00fcm\u00fcze konan bir bulut foto\u011fraf\u0131ndaki bulut say\u0131s\u0131n\u0131n asal olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 merak edebiliriz. Peki bulutlar\u0131 nas\u0131l tek tek obje olarak alabiliriz? Burada cevap i\u00e7in say\u0131 teorisine ba\u015fvurmak bariz bir hatad\u0131r: bundansa, ba\u015fka bir alana, mesela meteorolojiye y\u00f6nelmemiz gerekir. Ancak bulutlar\u0131 saymak i\u00e7in \u00f6l\u00e7\u00fctlerimizi belirledikten sonra say\u0131lar\u0131yla ilgili sorular\u0131 yan\u0131tlamak i\u00e7in say\u0131 teorisinin ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanabiliriz. Do\u011frusu, bu \u00f6rnek sade (hatta basit) olsa da ana fikir ayn\u0131d\u0131r: Bir \u015feyin bilgisayar olarak addedilmesi i\u00e7in gereken \u00f6l\u00e7\u00fctleri aramak, \u0130T\u2019nin alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu noktada, fiziksel i\u0219lemlemesel sistemler hakk\u0131nda \u00f6nemli bir olguyu hat\u0131rlatmakta fayda var. T\u00fcm i\u0219lemlemesel sistemler, baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u201cfiziksel temelden ba\u011f\u0131ms\u0131z (medium independent)\u201d, \u201calt tabakas\u0131na n\u00f6tr (substrate-neutral)\u201d veya \u201c\u00e7oklu-ger\u00e7eklenebilir (multiply realizabile)\u201d olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sistemlerdir.<\/strong> Yani do\u011fru niteliklere sahip hemen hemen her sistemde implement edilebilirler[3]<\/a>. G\u00fcnl\u00fck hayatta kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgisayarlar i\u00e7in elektronik devreler kullanmak pratik olsa da teoride, bilgisayarlar mekanik di\u015flilerle, ak\u0131\u015fkan haraketiyle, bilyelerle ve hatta oyuncak yap\u0131 par\u00e7alar\u0131yla kurulabilir (ve bunlar\u0131n \u00f6rnekleri de vard\u0131r). B\u00f6ylesi malzemelerden yap\u0131lm\u0131\u015f bir bilgisayar, metafor olarak de\u011fil, aksine t\u0131pk\u0131 silikon veya galyum arsen\u00fcrden yap\u0131lan bir bilgisayar gibi, tam anlam\u0131yla bir bilgisayard\u0131r.<\/strong> Benzer \u015fekilde, bir bilgisayar\u0131n n\u00f6ral implementasyonu da ger\u00e7ek bir bilgisayard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi, bunlar\u0131n hepsi fiziksel bir sistemi i\u0219lemlemesel k\u0131lan empirik \u00f6l\u00e7\u00fctlere ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6yleyse, tam da b\u00f6yle bir \u00f6l\u00e7\u00fct k\u00fcmesi \u00f6nerisine bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n 3. Fiziksel i\u015flemleme i\u00e7in empirik \u00f6l\u00e7\u00fctler<\/strong><\/p>\n\n\n\n Turing\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ne kadar de\u011ferli olsa da i\u0219lemleme kavram\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan do\u011fmam\u0131\u015ft\u0131r[4]<\/a>. Turing\u2019in a-makinelerini (bug\u00fcn Turing makineleri dedi\u011fimiz \u015feyleri) insan bilgisayarlar\u0131n (human computers) eylemlerini modelleyerek olu\u015fturdu\u011fu, nispeten bilinen (ancak daha \u00e7ok bilinmesi gereken) bir ger\u00e7ektir.<\/strong> Bu (\u00e7o\u011funlu\u011fu kad\u0131n olan) insan bilgisayarlar\u0131n i\u015fi, bilim, ara\u015ft\u0131rma ve m\u00fchendislik u\u011fruna matematiksel problemleri \u00e7\u00f6zmekti (Ceruzzi, 1991; Light, 1999).<\/p>\n\n\n\n \u00dcstelik Turing insan bilgisayarlar\u0131n sadece belirli eylemlerini modellemeyle ilgileniyordu. \u00d6rne\u011fin, i\u015flemlemenin bir t\u00fcr\u00fc olan say\u0131lar\u0131 dijital olarak manip\u00fcle etmekle. Bu t\u00fcr manip\u00fclasyonlar, say\u0131lar\u0131n rakam dizileriyle temsil (represent) edilmesini ve \u00fczerinde i\u015flemlemeler yap\u0131lmas\u0131n\u0131 i\u00e7erir (t\u0131pk\u0131 bir\u00e7ok \u00f6\u011frencinin \u00f6\u011frendi\u011fi toplama veya uzun b\u00f6lme gibi). Ortaya \u00e7\u0131kan rakam dizisi ise i\u015flemlemenin \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131n\u0131 (output) olu\u015fturur. Halbuki insan bilgisayarlar, s\u00fcrg\u00fcl\u00fc hesap cetvelleri gibi analog cihazlar da kullan\u0131yorlard\u0131., hem analog hem de dijital bir cihaz kullanan bir insan bilgisayar \u00f6rne\u011fini g\u00f6stermektedir. Bu cihazlar, say\u0131lar\u0131 rakam dizilimleri ile de\u011fil, b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri (magnitude) ile temsil eder. Analog i\u0219lemleme mekanizmalar\u0131, Turing makineleri veya di\u011fer dijital otomatlar taraf\u0131ndan analiz edilmeye uygun de\u011fildir: zira say\u0131lar\u0131 do\u011fru \u015fekilde temsil edemezler<\/strong>[5]<\/a>. Turing\u2019in ama\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu durum son derece kabul edilebilirdi. Fakat yine bu durum, i\u0219lemlemenin, Turing\u2019in teorik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan \u00f6nce de var oldu\u011funu ve Turing\u2019in teorik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n her i\u0219lemleme t\u00fcr\u00fcn\u00fc kapsamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 -hatta hi\u00e7bir zaman kapsama niyetinde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131- g\u00f6stermektedir.<\/strong> Hem analog hem de dijital i\u0219lemleme cihazlar\u0131 Turing\u2019in analizinden y\u00fczy\u0131llar \u00f6nce de mevcuttu.<\/p>\n\n\n\n \u015eekil 1<\/strong> [Ulusal Havac\u0131l\u0131k Dan\u0131\u015fma Komitesi (NACA) Lewis U\u00e7u\u015f \u0130tki Laboratuvar\u0131\u2019nda s\u00fcrg\u00fcl\u00fc hesap cetveli ve toplama makinesi kullanan bir insan bilgisayar]<\/p>\n\n\n\n “Dolay\u0131s\u0131yla i\u0219lemleme ve i\u0219lemleme mekanizmalar\u0131 da Turing\u2019den \u00f6nce de vard\u0131, hi\u00e7bir zaman da dijitalle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fillerdi.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n Dolay\u0131s\u0131yla i\u0219lemleme ve i\u0219lemleme mekanizmalar\u0131 da Turing\u2019den \u00f6nce de vard\u0131, hi\u00e7bir zaman da dijitalle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fillerdi. <\/strong>Peki hem analog hem dijital i\u015flemlemeyi, ayn\u0131 zamanda insan bilgisayarlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131n\u0131 (yani, Turing\u2019in \u2018i\u015flemlemenin matematiksel analizinin\u2019 temelini olu\u015fturan \u015feyi) ile i\u015flemleme mekanizmalar\u0131n\u0131n yapt\u0131klar\u0131n\u0131 (ve h\u00e2l\u00e2 yapmakta olduklar\u0131n\u0131) birle\u015ftiren \u015fey nedir?<\/p>\n\n\n\n \u0130lk bak\u0131\u015fta cevap barizmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnebilir: i\u015flemleme, bir veya daha fazla say\u0131 girdisini manip\u00fcle ederek ba\u015fka bir say\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131 \u00fcretir. Ancak bu durum o kadar basit de\u011fildir. Say\u0131lari do\u011frudan manip\u00fcle edemeyiz[6]<\/a>; bu y\u00fczden say\u0131lar\u0131n somut temsillerini i\u015flemlemek durumunday\u0131z. Lakin her t\u00fcrl\u00fc manip\u00fclasyon i\u015flemleme say\u0131lmaz. \u00d6rne\u011fin, bir yaz\u0131 tahtas\u0131ndaki \u201886\u2019 rakamlar\u0131, her rakam\u0131n \u00fcst\u00fc silinerek manip\u00fcle edilebilir ve geriye \u2018oo\u2019 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcnde iki sembol kalabilir, ancak bu elbette bir i\u015flemleme de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015flemleme ara\u00e7lar\u0131 kullan\u0131m\u0131nda do\u011fru manip\u00fclasyon t\u00fcr\u00fcn\u00fc tespit etmek zor olsa da ge\u00e7erli say\u0131lacak manip\u00fclasyon t\u00fcrlerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u015fimize yarayabilir. 86 say\u0131s\u0131n\u0131n ikili kodunun 01010110 oldu\u011fu dijital bir bilgisayar\u0131 ele alal\u0131m. Bu say\u0131n\u0131n temsil edildi\u011fi devre eleman\u0131nda, farz edelim ki, her bir \u20181\u2019 be\u015f volt ile, her bir \u20180\u2019 ise s\u0131f\u0131r volt ile temsil edilsin. \u0130\u015flemleme say\u0131lacak bir manip\u00fclasyon, bu voltajlar\u0131n manip\u00fcle edilmesidir. \u00d6te yandan bu elemanlar\u0131 sa\u00e7 kurutma makinesi ile \u0131s\u0131tmak veya k\u0131rm\u0131z\u0131ya boyamak, i\u015flemleme say\u0131lacak manip\u00fclasyonlardan de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla, temsili ger\u00e7ekle\u015ftiren tam da o spesifik niteli\u011fi -yani voltaj\u0131- manip\u00fcle etmemiz gerekir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Analog bir elektronik bilgisayar\u0131 ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, temsil t\u00fcr\u00fc biraz farkl\u0131 olsa da benzer bir durum ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Bu durumda 86 say\u0131s\u0131, 86 voltluk tek bir devre eleman\u0131 ile temsil edilecektir. Ayn\u0131 \u015fekilde, i\u015flemleme say\u0131lacak bir manip\u00fclasyon, yaln\u0131zca bu voltaj\u0131n manip\u00fclasyonunu i\u00e7erebilir, ba\u015fka bir niteli\u011fi de\u011fil.<\/strong> K\u0131sacas\u0131, bir i\u015flemlemenin ilgili temsil kapasitelerine rastlant\u0131sal olarak e\u015flik eden bir niteli\u011fe uygulananan manip\u00fclasyondan de\u011fil, temsili ger\u00e7ekle\u015ftiren tam da o spesifik niteli\u011fe<\/em> y\u00f6nelik olan manip\u00fclasyondan do\u011faca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7 olarak, konu i\u015flemleme mekanizmalar\u0131 oldu\u011funda manip\u00fclasyonun, az \u00f6nce yukar\u0131da bahsedilen belirli niteliklere duyarl\u0131 olan bir mekanizma taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi gerekir.<\/strong> \u2018Mekanizma\u2019 kavram\u0131n\u0131n tam olarak ne anlama geldi\u011fi, bilim felsefesinde \u00f6nemli bir yer kaplasa da \u015fimdilik bu ayr\u0131nt\u0131lara girmemize gerek yok (iyi bir referans noktas\u0131 Piccinini, 2007\u2019dir).<\/p>\n\n\n\n Art\u0131k her \u015feyi toparlayabiliriz: Bir fiziksel sistem, e\u011fer fiziksel temsilleri, temsil kapasitesini ta\u015f\u0131yan fiziksel niteliklerine duyarl\u0131 olan ve yaln\u0131zca bu nitelikleri manip\u00fcle eden bir mekanizma arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla manip\u00fcle ediliyorsa, o sistem bir fiziksel i\u015flemleme cihaz\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>“Bir fiziksel sistem, e\u011fer fiziksel temsilleri, temsil kapasitesini ta\u015f\u0131yan fiziksel niteliklerine duyarl\u0131 olan ve yaln\u0131zca bu nitelikleri manip\u00fcle eden bir mekanizma arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla manip\u00fcle ediliyorsa, o sistem bir fiziksel i\u015flemleme cihaz\u0131d\u0131r.<\/em>“<\/cite><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n E\u011fer fiziksel bir i\u015flemleme cihaz\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131n\u0131n bu \u015fekilde oldu\u011funu do\u011fru kabul edersek, -yani g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ve ge\u00e7mi\u015fte hem analog hem de dijital bilgisayar olarak kabul etti\u011fimiz sistemleri kaps\u0131yorsa- o zaman bu tan\u0131m\u0131 yaln\u0131zca bu ama\u00e7la tasarlanm\u0131\u015f cihazlar i\u00e7in de\u011fil, herhangi bir \u015feyin fiziksel bir i\u015flemleme cihaz\u0131 olup olmas\u0131n\u0131n empirik \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc olarak kullanabiliriz. Nitekim, tan\u0131m tam da bunu kapsamaktad\u0131r: abak\u00fcsler ve Antikitera d\u00fczene\u011finden s\u00fcrg\u00fcl\u00fc hesap cetvelleri ve modern dijital bilgisayarlara kadar t\u00fcm i\u015flemleme cihazlar\u0131, temsil i\u015flevini \u00fcstlenen \u00f6zelliklerin mekanik manip\u00fclasyonu yoluyla i\u015flemlemelerini ger\u00e7ekle\u015ftirir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u015eimdi, devam etmeden \u00f6nce bir sak\u0131ncay\u0131 veya bir g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rma gibi g\u00f6r\u00fcnebilecek bir noktay\u0131 ele almakta fayda var. Teorik bilgisayar bilimindeki i\u015flemleme, \u00e7o\u011fu zaman hi\u00e7bir \u015feyi temsil etmeyen sembolleri manip\u00fcle eden soyut otomatlar\u0131n faaliyetlerini i\u00e7erir. Ortalama bir lisans i\u015flemleme teorisi dersinde, baz\u0131 otomata s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131n (deterministik sonlu durum makineleri gibi), di\u011ferlerinin yapamad\u0131\u011f\u0131 (deterministik olmayan sonlu durum makineleri gibi) an<\/sup>bn <\/sup>gibi dilleri tan\u0131yabildi\u011fi g\u00f6sterilir. Buradaki a’lar ve b’ler, herhangi bir anlam ta\u015f\u0131mayan, birbirinden ayr\u0131\u015f\u0131k (discrete) sembollerdir ve herhangi bir \u015feyi temsil etmezler. Buradaki as\u0131l odak, temsil edebilme potansiyeli olan ancak genellikle temsil etmeyen sembollerin manip\u00fcle edilmesidir.<\/strong> Bu durum, az \u00f6nce sunulan ve temsili merkeze alan i\u015flemleme tan\u0131mlamas\u0131yla \u00e7eli\u015fiyor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Bu konuda pek \u00e7ok tart\u0131\u015fma var ve i\u015flemleme filozoflar\u0131n\u0131n tart\u0131\u015fmalar\u0131 h\u00e2len s\u00fcregelmekte (Piccinini, 2015 ve Shagrir, 2022 bu tart\u0131\u015fmadaki kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015flerin her ikisi i\u00e7in de m\u00fckemmel \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r). K\u0131saca \u00f6zetlemek gerekirse, i\u015flemleme teorisinin oda\u011f\u0131ndaki teorik\/matematiksel i\u015flemlenebilirlik kavram\u0131n\u0131n (fiziksel olarak uyguland\u0131\u011f\u0131nda), fiziksel i\u015flemleme say\u0131lan manip\u00fclasyon t\u00fcrlerinin yaln\u0131zca bir \u00fcst k\u00fcmesi oldu\u011funu s\u00f6yleyebilirim.<\/strong> Nitekim, pek \u00e7ok fiziksel mekanizma, az \u00f6nce bahsedilen t\u00fcrden (temsilleri de\u011fil, anlams\u0131z sembolleri manip\u00fcle eden) otomatlar\u0131 implement eder. Asl\u0131nda, neredeyse her ayr\u0131\u015f\u0131k durumdaki fiziksel mekanizma, bu t\u00fcr bir otomat\u0131 implement eder. Asans\u00f6rler, \u0131\u015f\u0131k d\u00fc\u011fmeleri, bisikletlerdeki vites de\u011fi\u015ftirme mekanizmalar\u0131, silindirli kilitler ve liste b\u00f6yle uzar gider\u2026<\/strong> L\u00e2kin, bilgisayar terimini \u2018temsilleri manip\u00fcle eden fiziksel mekanizmalar\u2019 i\u00e7in sakl\u0131yoruz<\/strong>[7]<\/a>. Dahas\u0131, Turing makineleri ile modellenen insan bilgisayarlara d\u00f6necek olursak, rakamlar\u0131 veya s\u00fcrg\u00fcl\u00fc hesap cetvelini do\u011fru bir \u015fekilde manip\u00fcle eden bir ki\u015fi i\u015flemleme yap\u0131yor olurdu. Fakat bu ki\u015fi anlams\u0131z sembolleri (\u00f6rne\u011fin a ve b\u2019lerin anlaml\u0131 rakamlar\u0131 veya herhangi bir \u015feyi) temsil etmedi\u011fi durumlarda -tan\u0131ml\u0131 bir kurala g\u00f6re de olsa- tutup \u00e7evirdi\u011finde veya hi\u00e7bir \u015feyi temsil etmeyen iki s\u00fcrg\u00fcl\u00fc \u00e7ubu\u011fu ileri geri oynatt\u0131\u011f\u0131nda i\u015flemleme yapm\u0131\u015f say\u0131lmaz.<\/p>\n\n\n\n 4. N\u00f6ral i\u015flemleme<\/strong><\/p>\n\n\n\n Art\u0131k fiziksel bir sistemin ne zaman i\u015flemlemesel oldu\u011funa dair empirik \u00f6l\u00e7\u00fctler hakk\u0131nda fikir sahibi oldu\u011fumuza g\u00f6re, bu \u00f6l\u00e7\u00fctleri beynin ger\u00e7ekten i\u015flemleme yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in kullanabiliriz. <\/strong>Fakat bundan \u00f6nce, beynin temsiller kullan\u0131p kullanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve e\u011fer kullan\u0131yorsa da bu temsillerin niteliklerinin, yaln\u0131zca temsil i\u015flevi g\u00f6ren niteliklere duyarl\u0131 mekanizmalar taraf\u0131ndan manip\u00fcle edilip edilmediklerini sormak gerekir.<\/p>\n\n\n\n Cevap bariz bir \u015fekilde kulland\u0131\u011f\u0131 ve edildi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde olacakt\u0131r.<\/strong> Bili\u015fsel bilimler i\u00e7in, n\u00f6ral sistemlerin temsillerle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 fikri neredeyse yerle\u015fik bir g\u00f6r\u00fc\u015f haline gelmi\u015ftir. Dahas\u0131 n\u00f6robilimsel bir fenomeni a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ba\u015fvurulan bask\u0131n strateji, o fenomenden sorumlu mekanizmay\u0131 tan\u0131mlamak ve a\u00e7\u0131klamakt\u0131r (Craver, 2007). Temsillerin tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131, onlar\u0131 manip\u00fcle eden mekanizmalar\u0131n tan\u0131mlanmas\u0131yla birle\u015ftirmek, asl\u0131nda pek \u00e7ok n\u00f6robilimcinin n\u00f6ral i\u015flemleme sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 raporlarken zaten ba\u015fvurdu\u011fu bir y\u00f6ntemdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u015eimdi basit ama klasikle\u015fmi\u015f bir \u00f6rne\u011fe bakal\u0131m. Roeder (1966-1998), Noctiuade ailesindeki g\u00fcvelerin kendilerini avlayan ve ekolokasyon yapan yarasalardan ka\u00e7ma giri\u015fimlerinde rol oynayan n\u00f6ral i\u015flemlemeyi b\u00fcy\u00fcleyeci detaylar\u0131yla anlat\u0131r. \u00d6zet ge\u00e7mek gerekirse, g\u00fcvenin timpanik organ\u0131 ses dalgalar\u0131n\u0131 alg\u0131lar ve ses \u015fiddeti artt\u0131k\u00e7a frekans\u0131 artan n\u00f6ral at\u0131mlar (spike) \u00fcretir. Ses \u015fiddeti d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funda, sesin kayna\u011f\u0131ndan uzakla\u015f\u0131rlar. Ses yeterince y\u00fcksek oldu\u011funda ise kanatlar\u0131n\u0131 tamamen kapatmak gibi ani ve d\u00fczensiz davran\u0131\u015flar sergilerler. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, e\u011fer yarasalar uzaktaysa, g\u00fcveler onlardan kolayca uzakla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fabilir. Fakat bu y\u0131rt\u0131c\u0131lar \u00e7ok yak\u0131ndaysa, h\u0131zl\u0131ca ka\u00e7\u0131nma manevralar\u0131 yapmak durumunda kal\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n Bu \u00f6rnekte, n\u00f6ral at\u0131mlar\u0131n frekans\u0131, g\u00fcvenin yarasaya olan yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (veya sesin yo\u011funlu\u011funu) temsil eder. N\u00f6ral devreler daha sonra bu enformasyonu -spesifik olarak n\u00f6ral at\u0131m frekans\u0131n\u0131- kullanarak bir karar verip kanat kaslar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irir[8]<\/a>. B\u00f6ylece elimizde hem bir temsil hem de bu temsili i\u015fleyen ve ard\u0131ndan adaptif davran\u0131\u015flar \u00fcreten bir n\u00f6ral mekanizma vard\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Daha \u00f6nce ba\u015fka yerlerde savundu\u011fum bu durum (Maley 2011, 2018), analog temsilinin paradigmatik bir \u00f6rne\u011fidir. Zira bir b\u00fcy\u00fckl\u00fck (n\u00f6ral at\u0131mlar\u0131n frekans\u0131), bir di\u011fer b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn (ses \u015fiddeti d\u00fczeyi) do\u011frudan temsilidir. Her h\u00e2l\u00fck\u00e2rda bu ili\u015fki a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde temsilseldir. Bu temsili manip\u00fcle eden bir mekanizma ile birle\u015fti\u011finde ise n\u00f6ral i\u015flemleme ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sunulan empirik \u00f6l\u00e7\u00fctleri benimsemenin avantaj\u0131 \u015fudur: Bir n\u00f6ral sistemin i\u015flemleme yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131, yaln\u0131zca bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 veya yorum[9]<\/a> meselesi de\u011fildir. E\u011fer sistem temsiller i\u00e7eriyor ve temsiller do\u011fru \u015fekilde manip\u00fcle ediliyorsa o zaman i\u015flemleme yap\u0131yor demektir.<\/strong> Elbette farkl\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar aras\u0131nda neyin temsil say\u0131labilece\u011fine dair anla\u015fmazl\u0131klar ortaya \u00e7\u0131kabilir. Temsil terimi her ne kadar n\u00f6robilim alan\u0131nda yayg\u0131n olsa da h\u00e2l\u00e2 farkl\u0131 n\u00f6robilimcilerin bu terimle neyi kastetti\u011fi konusunda daha fazla netli\u011fe ihtiya\u00e7 vard\u0131r (Baker vd., 2021; Cao, 2022). <\/strong>Di\u011fer bir yandan, n\u00f6ral i\u015flevin temsille ilgili olmayan pek \u00e7ok y\u00f6n\u00fc vard\u0131r. T\u0131pk\u0131 di\u011fer t\u00fcm canl\u0131 h\u00fccreler gibi, n\u00f6ronlar da enformasyon i\u015flemeyle hi\u00e7bir ilgisi olmayan say\u0131s\u0131z \u015fey yapar. Burada savunulan \u00f6l\u00e7\u00fctler, \u00e7o\u011fu n\u00f6robilimcinin \u00e7oktan kabul etti\u011fi bir ger\u00e7e\u011fi, yani beynin yapt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyin i\u015flemleme olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Son olarak, fiziksel i\u015flemlemeye dair bu a\u00e7\u0131klama, farkl\u0131 i\u015flemleme t\u00fcrleri aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 da netle\u015ftirir. Dijital i\u015flemlemenin dijital olmas\u0131n\u0131n nedeni dijital temsiller kullanmas\u0131d\u0131r. Analog da ayn\u0131 \u015fekilde analog temsiller kulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in analogdur. Burada yine de bu terimlerle ne kastetti\u011fimizi a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmal\u0131y\u0131z.<\/strong> Daha \u00f6nce de bahsetti\u011fim gibi analog bilgisayarlar hem kavramsal hem de tarihsel olarak bilgisayarlar de\u011fi\u015fkenlerin b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerini, fiziksel niceliklerin b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri ile ifade ederken, dijital bilgisayarlar, de\u011fi\u015fkenlerin basamaklar\u0131n\u0131 fiziksel niceliklerdeki farkl\u0131l\u0131klar ile (b\u00fcy\u00fckl\u00fck olmas\u0131 gerekmez) temsil eder (Maley, yak\u0131nda (a, b)). Farkl\u0131 i\u015flemleme t\u00fcrlerini birbirinden ay\u0131ran \u015fey, kullan\u0131lan temsilin t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Bu y\u00fczden de kullan\u0131lan temsilleri manip\u00fcle edebilecek mekanizma t\u00fcrleri k\u0131s\u0131tl\u0131 hale gelir. Belki n\u00f6ral temsiller analog oldu\u011fu i\u00e7in n\u00f6ral i\u015flemlemeler da analogdur (ba\u015fka yerlerde savundu\u011fum gibi), belki de bamba\u015fka bir \u015feydir. Her hal\u00fckarda, bu t\u00fcr i\u015flemlemeleri i\u015flemleme yapan \u015fey, hepsinin do\u011fru t\u00fcrden mekanizmalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla temsilleri manip\u00fcle etmesidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n “Fiziksel i\u015flemlemeye dair bu a\u00e7\u0131klama, farkl\u0131 i\u015flemleme t\u00fcrleri aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 da netle\u015ftirir. Dijital i\u015flemlemenin dijital olmas\u0131n\u0131n nedeni dijital temsiller kullanmas\u0131d\u0131r. Analog da ayn\u0131 \u015fekilde analog temsiller kulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in analogdur. Burada yine de bu terimlerle ne kastetti\u011fimizi a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmal\u0131y\u0131z.”<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n 5. Tart\u0131\u015fma<\/strong><\/p>\n\n\n\n Fiziksel i\u015flemlemeye dair yukar\u0131da bahsedilen empirik \u00f6l\u00e7\u00fctleri \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, beynin bir bilgisayar oldu\u011fu iddias\u0131 yaln\u0131zca bir spek\u00fclasyon de\u011fil,<\/a> hem anlaml\u0131 hem de yanl\u0131\u015flanabilir bir iddiad\u0131r. <\/strong>E\u011fer beyin temsiller kullanm\u0131yorsa, ya da kullan\u0131yor ancak bu temsiller yaln\u0131zca temsil i\u015flevini \u00fcstlenen niteliklere duyarl\u0131 mekanizmalar taraf\u0131ndan manip\u00fcle edilmiyorsa, o zaman beyin (veya ilgili k\u0131sm\u0131) i\u015flemleme yapm\u0131yor demektir. \u0130\u015flemlemenin ilkesel bir karakterizasyonunu kullanarak, beynin i\u015flemleme yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131na dair empirik bir \u00f6l\u00e7\u00fct edinmek, son d\u00f6nemlerdeki tart\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7o\u011fundan daha kayda de\u011fer bir geli\u015fmedir.<\/strong> \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck bu a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re, beynin i\u015flemleme yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de do\u011fru g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015flemleme kavram\u0131n\u0131 ve n\u00f6ronlar\u0131n dijital olmayan (\u00f6rne\u011fin analog) i\u015flemleme faaliyetlerini daha iyi anlamam\u0131z, bir dizi ba\u015fka fikri de beraberinde getirir. Baz\u0131lar\u0131 i\u015flemlemenin yaz\u0131l\u0131m gerektirdi\u011fini veya programlanabilmesi gerekti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrerken (Brette, 2022), di\u011ferleri ise i\u015flemlemenin bir t\u00fcr evrensellik gerektirdi\u011fini iddia etmi\u015ftir (Richards ve Lillicrap, 2022). Fakat analog i\u015flemleme \u00f6rne\u011fi, bu her iki gereksinimi de kar\u015f\u0131lamamas\u0131na ra\u011fmen bir i\u015flemleme t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. <\/strong>Hatta Marr\u2019\u0131n (1982), algoritmik\/temsil d\u00fczeyi (algorithmic\/representation level) ile implementasyon d\u00fczeyi (implementational level) (Maley, 2021) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131m\u0131 bile kabul etmeyebilir. Sadece<\/em> dijital i\u015flemleme i\u00e7in veya sadece<\/em> Turing makinesi (ve benzerleri) implemetasyonuna dayal\u0131 i\u015flemleme i\u00e7in ge\u00e7erli olan\u0131, t\u00fcm<\/em> i\u015flemleme t\u00fcrlerine atfetmi\u015f olabiliriz. Ve genele bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, analog i\u015flemlemeye d\u00f6nmeyi savunmak mant\u0131ks\u0131z olsa da do\u011fal sistemlerin i\u015flemleme mekanizmalar\u0131n\u0131 anlamland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken t\u00fcm i\u015flemleme t\u00fcrlerini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmam\u0131z gerekir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Dipnotlar<\/strong><\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> \u201cImplementation\u201d kelimesi T\u00fcrk\u00e7e\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirme ve uygulama gibi kavramlarla kar\u015f\u0131lan\u0131yor. Fakat Bu ba\u011flamda ger\u00e7ekle\u015ftirme kavram\u0131 yine teknik bir kavram olan \u201crealization\u201d ile kar\u0131\u015fabilece\u011finden ve \u201cuygulama\u201d kelimesi buradaki anlam\u0131 kar\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131ndan orijinalini koruduk. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> Kolayl\u0131k olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, bundan sonra \u0130\u015flemleme Teorisi\u2019ni \u0130T olarak k\u0131saltaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> Bu terimler aras\u0131nda baz\u0131 teknik farkl\u0131l\u0131klar vard\u0131r fakat bizim i\u00e7in bunlar \u00f6nemli de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> Konunun tam anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in Church ve G\u00f6del\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da tart\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r fakat bu ba\u015fka ve daha uzun bir yaz\u0131n\u0131n konusu.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Elbette dijital bilgisayarlar analog i\u015flemlemelere yak\u0131nsayabilir. Fakat tam da yak\u0131nsak (approximate) bir i\u015flemleme yapmalar\u0131, y\u00f6ntemlerinin temelde farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterir.<\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> Say\u0131lar her ne olursa olsunlar uzay-zamansal nesneler olmad\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Matematik\u00e7ilerin matematiksel nesnelerin nitelilerini ke\u015ffetmek i\u00e7in empirik \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmas\u0131 gerekmez.<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> \u015e\u00fcphesiz, t\u00fcm evreni devasa bir i\u015flemleme mekanizmas\u0131 olarak g\u00f6renler de vard\u0131r. Ancak bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc burada tart\u0131\u015fma d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131yorum: E\u011fer her \u015fey tam anlam\u0131yla bir bilgisayarsa, beynin veya ba\u015fka herhangi bir \u015feyin bilgisayar oldu\u011fu fikri \u00f6nemsizle\u015fir.<\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> Elbette daha fazla detay var fakat bu detaylar ana fikri daha da g\u00fc\u00e7lendiriyor.<\/p>\n\n\n\n Referanslar<\/strong><\/p>\n\n\n\n Baker, B., Lansdell, B., & Kording, K. (2021). A philosophical understanding of representation for neuroscience. arXiv:2102.06592. https:\/\/doi.org\/10.48550\/arXiv.2102.06592<\/a><\/p>\n\n\n\n Brette, R. (2022). Brains as computers: Metaphor, analogy, theory or fact? PhilSci Archive. http:\/\/philsci-archive.pitt.edu\/20232\/<\/a><\/p>\n\n\n\n Cao, R. (2022). Putting representations to use. Synthese, 200, 151. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s11229-022-03522-3<\/a><\/p>\n\n\n\n Ceruzzi, P. E. (1991). When computers were human. IEEE Annals of the History of Computing, 13, 237\u2013244. https:\/\/doi.org\/10.1109\/MAHC.1991.10025<\/a><\/p>\n\n\n\n Craver, C. F. (2007). Explaining the brain. Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n Gomez-Marin, A. (2022). Commentary: Metaphors we live by. Frontiers in Computational Science, 4, 890531. https:\/\/doi.org\/10.3389\/fcomp.2022.890531<\/a><\/p>\n\n\n\n Kelty-Stephen, D. G., Cisek, P. E., De Bari, B., Dixon, J., Favela, L. H., Hasselman, F., et al. (2022). In search for an alternative to the computer metaphor of the mind and brain. arXiv:2206.04603. https:\/\/doi.org\/10.48550\/arXiv.2206.04603<\/a><\/p>\n\n\n\n Light, J. S. (1999). When computers were women. Technology and Culture, 40, 455\u2013483. https:\/\/doi.org\/10.2307\/25147356<\/a><\/p>\n\n\n\n Maley, C. J. (2011). Analog and digital, continuous and discrete. Philosophical Studies, 155, 117\u2013131. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s11098-010-9562-8<\/a><\/p>\n\n\n\n Maley, C. J. (2018). Toward analog neural computation. Minds and Machines, 28, 77\u201391. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s11023-017-9442-5<\/a><\/p>\n\n\n\n Maley, C. J. (2021). The physicality of representation. Synthese, 199, 14725\u201314750. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s11229-021-03441-9<\/a><\/p>\n\n\n\n Maley, C. J. (forthcoming a). The analog alternative. In J. Haugeland, C. F. Craver, & C. Klein (Eds.), Mind design III. MIT Press.<\/p>\n\n\n\n Maley, C. J. (forthcoming b). Analog computation and representation. British Journal for the Philosophy of Science. https:\/\/doi.org\/10.1086\/715031<\/a><\/p>\n\n\n\n Marr, D. (1982). Vision: A computational investigation into the human representation and processing of visual information. W. H. Freeman.<\/p>\n\n\n\n Piccinini, G. (2007). Computing mechanisms. Philosophy of Science, 74, 501\u2013526. https:\/\/doi.org\/10.1086\/522851<\/a><\/p>\n\n\n\n Piccinini, G. (2015). Physical computation: A mechanistic account. Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n Richards, B. A., & Lillicrap, T. P. (2022). The brain\u2013computer metaphor debate is useless: A matter of semantics. Frontiers in Computational Science, 4, 810358. https:\/\/doi.org\/10.3389\/fcomp.2022.810358<\/a><\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/cog-ist.com\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/ulusal-havacilik.jpg\")
<\/a><\/figure>\n\n\n\n<\/code><\/pre>\n\n\n\n