{"id":2160,"date":"2024-02-22T15:00:46","date_gmt":"2024-02-22T15:00:46","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2160"},"modified":"2025-09-20T14:17:33","modified_gmt":"2025-09-20T14:17:33","slug":"bilimin-en-zor-problemi-muzigin-sesini-duyanlar-muharrem-ayar","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilimin-en-zor-problemi-muzigin-sesini-duyanlar-muharrem-ayar\/","title":{"rendered":"Bilimin En Zor Problemi: M\u00fczi\u011fin Sesini Duyanlar\u2014 Muharrem Ayar"},"content":{"rendered":"

\u201cBilimin En Zor Problemi\u201d serisinin t\u00fcm yaz\u0131lar\u0131na buradan<\/a> eri\u015febilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

Muharrem Ayar, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Dilbilim B\u00f6l\u00fcm\u00fc Mezunu. \u0130\u015faret dili dilbilimi, dil edinimi ve dil evrimi konular\u0131yla ilgileniyor. \u015eu anda Max Planck Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde asistanl\u0131k yap\u0131yor.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Selamlar! Protodilin hangi kanaldan ve nas\u0131l ilerledi\u011fi \u00fczerine olan yaz\u0131lar\u0131n sonuncusuna gelmi\u015f bulunmaktay\u0131z. Bu yaz\u0131da \u00f6ncelikle m\u00fczik ve dil aras\u0131ndaki benzerliklere odaklanaca\u011f\u0131z. Sonras\u0131nda ise m\u00fczi\u011fin protodil a\u00e7\u0131s\u0131ndan kataliz\u00f6r oldu\u011funu savunan bilim insanlar\u0131n\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 konu\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fczik Bir Dil midir?<\/h2>\n\n\n\n

M\u00fczik hem m\u00fczisyenler hem de m\u00fczik dinlemeyi seven insanlar taraf\u0131ndan olduk\u00e7a s\u0131kl\u0131kla dile benzetilir. Hatta, m\u00fczi\u011fin evrensel bir dil oldu\u011funu s\u00f6yleyen insan say\u0131s\u0131 da epey fazlad\u0131r. B\u00f6yle bir te\u015fbihte bulundu\u011fumuza g\u00f6re m\u00fczi\u011fin belli a\u00e7\u0131lardan dile benzedi\u011fini elbette ki kan\u0131tlamam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fczik ve dil aras\u0131ndaki benzerli\u011fe bariz olanlar\u0131 aradan \u00e7\u0131kararak ba\u015flayabiliriz. Jackendoff\u2019un (2009) da \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere m\u00fczikle dil aras\u0131nda hemen akl\u0131m\u0131za gelebilecek 4 adet benzerlik bulunmaktad\u0131r. Bunlar:<\/p>\n\n\n\n

– \u0130nsanlar d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir hayvanda m\u00fczik ya da dil gibi karma\u015f\u0131k bir sistem bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

– Hem m\u00fczik hem de dil sessel-i\u015fitsel kanal \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015febilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

– K\u00fclt\u00fcr, dilin ve m\u00fczi\u011fin \u015fekillenmesinde \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

– Her k\u00fclt\u00fcr m\u00fczik ve dili birle\u015ftirebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Akl\u0131m\u0131za hemen gelebilecek \u015feyleri ge\u00e7ti\u011fimize g\u00f6re, m\u00fczik ile dili s\u00f6zdizimsel bir ba\u011flamda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Patel\u2019in (2003) tan\u0131m\u0131na g\u00f6re s\u00f6zdizim birbiriyle ba\u011flant\u0131s\u0131 olmayan birimlerin birle\u015ftirilmesini kontrol eden kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Hem dil hem de m\u00fczikte anlams\u0131z \u00fcnitelerin ba\u015f\u0131bo\u015f bir \u015fekilde bir araya gelmedi\u011fi, aksine kurallar\u0131n olduk\u00e7a \u00f6nemli rol oynad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor. A\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekil ile bu benzerli\u011fi daha iyi a\u00e7\u0131klayabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u0130ngilizce bir c\u00fcmle ile m\u00fczik notalar\u0131n\u0131n s\u00f6zdizimsel a\u011fac\u0131 (Jackendoff, 2009, \u015eekil 1)<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere, herhangi bir c\u00fcmlenin ya da nota \u00f6beklerinin bir a\u011fac\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fimizde \u00fcniteler aras\u0131nda bir ili\u015fkinin oldu\u011funu g\u00f6rebiliyoruz. Bu a\u011fa\u00e7 dallar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ili\u015fkilerden yola \u00e7\u0131karak Lerdahl ve Jackendoff (1983) \u00dcretici Tonal M\u00fczik Teorisi (\u0130ng. Generative Theory of Tonal Music, buradan sonra \u00dcTMT) ad\u0131n\u0131 verdikleri bir teori ortaya atm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Lerdahl ve Jackendoff (1983) \u00dcTMT\u2019yi tan\u0131mlarken d\u00f6rt adet hiyerar\u015fik s\u00fcre\u00e7ten bahsetmektedir. Bu hiyerar\u015fik s\u00fcre\u00e7ler, dinleyicinin m\u00fczi\u011fi anlaml\u0131 \u00fcnitelere b\u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc grupland\u0131rma yap\u0131s\u0131<\/em>, dinleyicinin m\u00fczik vuru\u015flar\u0131na atfetti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fc yap\u0131s\u0131<\/em>, duyulan ritimler aras\u0131nda perdelerin ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funa karar veren zaman eksiltme <\/em>ve bir par\u00e7a i\u00e7inde gerilim ile \u00e7\u00f6z\u00fcnmeler aras\u0131ndaki perde dengesini koruyan uzat\u0131msal eksiltme<\/em>dir. Bu d\u00f6rt hiyerar\u015fi m\u00fczik grameri i\u00e7erisinde tek ba\u015f\u0131na bulunmuyor. Bu noktada hiyerar\u015filerin d\u00fczg\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fabilmesi i\u00e7in \u00fc\u00e7 adet kural bulunmakta. Bu kurallar, her bir eleman\u0131n \u015fartlar\u0131n\u0131 belirleyen iyi-bi\u00e7imlenme kurallar\u0131<\/em>, iyi bi\u00e7imlenmeyen \u00f6bekleri iyi bi\u00e7imlenmi\u015f gibi g\u00f6stermek i\u00e7in s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015ftiren d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm kurallar\u0131<\/em> ve son olarak dinleyicinin bir par\u00e7ay\u0131 nas\u0131l duydu\u011funu belirleyen tercih kurallar\u0131<\/em>d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Her ne kadar \u00dcTMT\u2019nin olu\u015fturdu\u011fu tablo \u015fu anl\u0131k m\u00fczik ile dil aras\u0131nda y\u00fcksek bir benzerlik oldu\u011funu g\u00f6sterse de aralar\u0131nda belli ba\u015fl\u0131 farkl\u0131l\u0131klar mevcut. Bu y\u00fczden k\u0131saca bu farkl\u0131l\u0131klardan da bahsedelim.<\/p>\n\n\n\n

Slevc\u2019e (2012) g\u00f6re m\u00fczik ile dil aras\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131k anlam alan\u0131nda yat\u0131yor. Her ne kadar m\u00fczik ve dil anlam aktar\u0131m\u0131 konusunda kendi i\u00e7lerinde bir y\u00f6nteme sahip olsalar da dilin anlam\u0131 kar\u015f\u0131ya iletme y\u00f6ntemi m\u00fczikten olduk\u00e7a farkl\u0131. M\u00fczik duygusal, k\u00fclt\u00fcrel ya da estetik anlamlar bar\u0131nd\u0131rabiliyor. \u00d6te yandan, dilin anlam verme y\u00f6ntemi \u00f6zellikle g\u00f6stergeci ve \u00f6nermeci bir yerden geliyor. Yani, dil i\u00e7erisinde bulunan \u00e7o\u011fu c\u00fcmleyi mant\u0131ksal g\u00f6sterimlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebiliyor. Benzer bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma Jackendoff (2009) taraf\u0131ndan da yap\u0131lmakta.<\/p>\n\n\n\n

Fitch (2006) de m\u00fczik ve dil aras\u0131nda belli ba\u015fl\u0131 yap\u0131sal farkl\u0131l\u0131klar\u0131n bulundu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bunlardan ilki m\u00fczi\u011fin ve dilin tonu nas\u0131l kulland\u0131\u011f\u0131. Ton, m\u00fczik \u00e7e\u015fitleri ve k\u00fclt\u00fcrler i\u00e7inde belli aral\u0131klar i\u00e7erisinde kullan\u0131labilirken, dilde ton olduk\u00e7a de\u011fi\u015fkendir. Benzer \u015fekilde, dilin tonlama ve \u201critim\u201d a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha \u00e7e\u015fitli oldu\u011funu da s\u00f6yleyebiliriz. Ama m\u00fczi\u011fin genel olarak tahmin edilebilir kal\u0131plar ve \u00f6r\u00fcnt\u00fcler i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu ba\u011flamda, m\u00fczik bir dildir diyemesek bile m\u00fczi\u011fin dile olduk\u00e7a yak\u0131n bir benzerlik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Zaten bu b\u00fcy\u00fck benzerlik sebebiyle dil evrimi tart\u0131\u015fmalar\u0131nda m\u00fczi\u011fin yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliyoruz. O zaman \u015fimdi m\u00fczi\u011fin dilin evrimini tetiklemek konusunda nas\u0131l bir rol oynam\u0131\u015f olabilece\u011fine de bir bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Bi\u2019 Kuple Protodil<\/h2>\n\n\n\n

Dil evriminin m\u00fczikle ili\u015fkisinin olabilece\u011fi teorisi evrimsel bir ba\u011flamda ilk olarak Charles Darwin taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir \u015fekilde ortaya konulmu\u015ftur (Darwin, 1871). Darwin (1871) insanlar ile \u00fcst seviye ve alt seviye hayvanlar\u0131n bili\u015fsel becerilerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rken dil konusuna da de\u011finmektedir. Dil gibi \u00fcst bili\u015fsel bir becerinin nas\u0131l evrimle\u015fmi\u015f olabilece\u011fi konusuna de\u011finirken, Darwin (1871) di\u011fer hayvanlar\u0131n sesleriyle ne kadar \u00fcretken olabildi\u011finden, insanlar\u0131n \u201ci\u00e7g\u00fcd\u00fcsel\u201d sesli tepkilerinden ve do\u011fadaki seslerden bahsediyor. Ayn\u0131 zamanda, insanlar\u0131n dil becerisinin sessel-i\u015fitsel kanal \u00fczerinden incelenmesinin dil evriminin merkezinde olmamas\u0131 gerekti\u011fi ve esas evrimsel s\u00fcrecin insanlar\u0131n beyninde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi de belirtiliyor. Son olarak da insan jestlerinin ve taklit becerilerinin insan dilinin geli\u015fmesine yard\u0131mc\u0131 bir konumda olabilece\u011fi belirtiliyor. Her ne kadar Darwin (1871) bu konuda \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u00f6tesinde bir i\u015f \u00e7\u0131karm\u0131\u015f olsa da biraz daha modern iterasyonlara bakmam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuda Fitch\u2019in (2013) Darwin\u2019in (1871) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc hipotezi ele alarak modern \u00e7al\u0131\u015fmalar ve veriler ile nas\u0131l g\u00fcncelledi\u011fine bakabiliriz. Fitch\u2019in (2013) ilk g\u00fcncellemesi ya da eksik buldu\u011fu diyebilece\u011fimiz yer Slevc\u2019in (2012) de bahsetti\u011fi \u00fczere anlamsal d\u00fczlemdir. Fakat Fitch\u2019in (2013) anlamsal d\u00fczleme bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 iki a\u015famadan olu\u015fuyor. \u0130lk a\u015fama \u00f6beksel anlam iken ikinci a\u015fama s\u00f6zc\u00fcksel anlam. Fitch\u2019e (2013) g\u00f6re Darwin (1871) s\u00f6zc\u00fcksel anlam konusunda yeterli bir i\u015f \u00e7\u0131kar\u0131yor fakat \u00f6beksel anlam konusuna (do\u011fal olarak) hi\u00e7 de\u011finmiyor. \u00d6beksel anlam konusunda sadece taklit seslerin ya da insanlar\u0131n i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel seslenmelerinin yeterli olmayaca\u011f\u0131n\u0131 savunan Fitch (2013) Jespersen\u2019in (1922) ortaya koydu\u011fu b\u00fct\u00fcnc\u00fcl protodil kavram\u0131n\u0131n bu konuda a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 oldu\u011funu savunuyor. Tallerman\u2019a (2007) g\u00f6re b\u00fct\u00fcnc\u00fcl protodil i\u00e7erisinde kullan\u0131lan \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131n herhangi bir analitik de\u011feri yoktur. Yani, bu b\u00fct\u00fcnc\u00fcl s\u00f6zceleri herhangi bir c\u00fcmleyi analiz etti\u011fimiz gibi daha k\u00fc\u00e7\u00fck birimlere ay\u0131ram\u0131yoruz. Bu a\u00e7\u0131dan b\u00fct\u00fcnc\u00fcl protodil di\u011fer hayvanlar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131lara olduk\u00e7a benziyor.<\/p>\n\n\n\n

Fitch (2013) de bu konuda b\u00fct\u00fcnc\u00fcl protodil gibi bir protodil teorisinin m\u00fcziksel protodil teorisiyle birle\u015ftirilerek \u00f6beksel anlam konusunda bizi \u00e7\u00f6z\u00fcme ula\u015ft\u0131rabilece\u011fini savunuyor. Fitch\u2019in (2013) mant\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re e\u011fer elimizde \u00f6nermeci bir anlam bak\u0131m\u0131ndan b\u00fct\u00fcnc\u00fcl s\u00f6zceler var ise dilin evrimi s\u00fcreci i\u00e7erisinde b\u00fct\u00fcnsel s\u00f6zceleri analiz ederek s\u00f6zc\u00fcklere (dolay\u0131s\u0131yla s\u00f6zc\u00fcksel anlama) ula\u015fmak daha kolay olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Fitch\u2019in (2013) g\u00fcncelledi\u011fi di\u011fer bir alan ise cinsel se\u00e7ilim noktas\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu noktada, e\u011fer bir \u00f6zellik cinsel se\u00e7ilimle alakal\u0131 ise, bu \u00f6zelli\u011fin bir biyolojik cinsiyette daha geli\u015fmi\u015f oldu\u011funu ve bu \u00f6zelli\u011fin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n yeti\u015fkinlikte ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Bu ba\u011flamda Fitch (2013), bu konuya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirebilmek i\u00e7in \u00fc\u00e7 adet a\u00e7\u0131klaman\u0131n oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. \u0130lk a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re dil evriminin ba\u015f\u0131nda dile sadece erkekler sahipti, fakat hayatta kalma ve yavrularla ileti\u015fime ge\u00e7menin hayatta kalma a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli olmas\u0131 sebebiyle di\u015filerde ve yavrularda da dil yetisini g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131k. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hayatta kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak d\u00fczeni sa\u011flayan bir akraba se\u00e7ilimi senaryosu hem di\u015filerde hem de yavrularda dili g\u00f6rmemizin sebebini a\u00e7\u0131klayabilir (Fitch, 2013).<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci a\u00e7\u0131klamada ise dil yetisinin ve erken a\u015famalarda m\u00fcziksel protodilin hala cinsel se\u00e7ilim \u00fczerinden devam edebilece\u011fi a\u00e7\u0131klamas\u0131d\u0131r. Bu noktada insan ili\u015fkilenmesinin di\u011fer hayvanlardan daha farkl\u0131 oldu\u011funu ve iki cinsiyetin de daha iyi partnerler i\u00e7in yar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen Fitch (2013), di\u015fi ku\u015flar\u0131n ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc Darwin\u2019in (1871) sand\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Fakat, bu a\u00e7\u0131klaman\u0131n ge\u00e7erli olmas\u0131 Fitch (2013) i\u00e7in daha d\u00fc\u015f\u00fck bir olas\u0131l\u0131\u011fa sahip. Son a\u00e7\u0131klama ise cinsel se\u00e7ilimin dil evriminde herhangi bir yeri olmad\u0131\u011f\u0131, fakat anne ve yavrunun ba\u011f kurma s\u0131ras\u0131nda m\u00fczik kullan\u0131m\u0131 sebebiyle yeti\u015fkinlerin birbirleriyle m\u00fcziksel protodili kullanarak anla\u015ft\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu noktada, m\u00fcziksel protodil dil evrimi s\u00fcrecinde bir yan \u00fcr\u00fcn olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Darwin\u2019in (1871) teorisini g\u00fcncelledi\u011fimize g\u00f6re, Fitch (2013) ile olduk\u00e7a ayn\u0131 fikirde olan Kirby\u2019nin (2012) m\u00fcziksel protodilin evrimsel s\u00fcrecini nas\u0131l zaman \u00e7izelgesine oturttu\u011funa bakal\u0131m. Kirby\u2019ye (2012) g\u00f6re bu evrimsel s\u00fcre\u00e7 be\u015f a\u015famadan olu\u015fuyor. Bu a\u015famalar:<\/p>\n\n\n\n

– \u0130nsanlar ilk ba\u015fta \u00e7ok basit bir d\u00fczeyde e\u015fzamanl\u0131 ileti\u015fim yoluna sahipti. Buna sahip olmam\u0131z\u0131n sebebi \u00f6zellikle topluluk \u00fcyelerini tan\u0131mak ve i\u015f birli\u011fi yapmak i\u00e7indi.<\/p>\n\n\n\n

– Bu, zaman i\u00e7erisinde bireylerin se\u00e7ilime ne kadar elveri\u015fli oldu\u011funu belirten bir sisteme evrildi. Sistem de bu ba\u011flamda daha karma\u015f\u0131k bir hal ald\u0131. Bunun sebebi Kirby (2012) i\u00e7in insanlar\u0131n kendilerini ehlile\u015ftirmesi. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye kan\u0131t olarak ehlile\u015ftirilen ku\u015flar\u0131n daha karma\u015f\u0131k \u00f6t\u00fc\u015fler ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi Kirby (2012) taraf\u0131ndan \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

– Bu s\u00fcre\u00e7ler sonucunda birbirimize karma\u015f\u0131k temalar\u0131 iletebilece\u011fimiz zengin bir sisteme sahip olduk. Kirby\u2019ye (2012) g\u00f6re \u00f6tmeyi \u00f6\u011frenen her t\u00fcr bunu yapabilir ama insanlar\u0131n birbirlerinin karma\u015f\u0131k ileti\u015fim niyetlerini anlama ve bunun gibi bir ileti\u015fimde bulunmaya y\u00f6nelik motivasyonu aradaki en b\u00fcy\u00fck fark oldu.<\/p>\n\n\n\n

– Sonras\u0131nda ise protodile benzer bir kavram edindik ve m\u00fcziksel \u00f6\u011feleri bir tarafa b\u0131rakt\u0131k. Bu protodil sisteminde ise \u00f6nemli olan hayatta kalma ya da se\u00e7ilim de\u011fil, insanlar\u0131n kendini ifade etmesi oldu.<\/p>\n\n\n\n

– En son olarak da k\u00fclt\u00fcrel s\u00fcre\u00e7ler dili m\u00fczikten iyice ay\u0131rd\u0131. B\u00f6ylelikle, dil \u00f6\u011frenilebilirlik ve s\u00f6zdizimsel \u00f6\u011feler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. S\u00f6zdizimsel \u00f6\u011feler kurulan anlamsal ba\u011flar\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Genel hatlar\u0131yla m\u00fcziksel protodilin tan\u0131m\u0131n\u0131 b\u00f6yle yapabiliriz. Fakat, bu yaz\u0131da kesinlikle bahsetmemiz gereken bir isim ve kendine ait bir protodil anlay\u0131\u015f\u0131 var. Yine m\u00fczikten ve seslerden olduk\u00e7a etkilenen bir protodil anlay\u0131\u015f\u0131 olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kendi i\u00e7erisinde sahip oldu\u011fu dinamikler de mevcut.<\/p>\n\n\n\n

\u015eark\u0131lar Seni S\u00f6yler<\/h2>\n\n\n\n

Protodil kavram\u0131n\u0131n yeni oturmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve pop\u00fclerlik kazand\u0131\u011f\u0131 zamanlarda Dunbar (1993) dil evriminin daha \u00e7ok sosyalle\u015fme ve sosyal ihtiya\u00e7lar\u0131 giderme konusu etraf\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Bu noktada Dunbar (1993), primatlar\u0131n ne kadar sosyal canl\u0131lar olduklar\u0131n\u0131 vurgularken beyin boyutunun ve primatlar\u0131n birbirlerini t\u0131marlamas\u0131n\u0131n toplulu\u011fun sosyal sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Dil evriminin de bu ba\u011flamda olduk\u00e7a \u00f6nemli oldu\u011funu, \u00e7\u00fcnk\u00fc giderek b\u00fcy\u00fcyen toplulu\u011fun her bir bireyinin t\u0131marlanmas\u0131 i\u00e7in gerekli g\u00fc\u00e7 ve zaman olamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in insanlar\u0131n dili bir sosyal g\u00fcvenlik arac\u0131 olarak kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sonras\u0131nda ise Dunbar (1996) bunun dedikoduya ba\u011fl\u0131 olabilece\u011fi ve insanlar\u0131n kendi aralar\u0131nda kurduklar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck gruplar sayesinde topluluk i\u00e7indeki yerlerini sa\u011flamla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir. Peki, m\u00fcziksel protodilin bu konuyla tam olarak alakas\u0131 ne? Bu soru ise Dunbar (2016) taraf\u0131ndan cevaplan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Dunbar\u2019a (2016) g\u00f6re insanlar\u0131n sosyal ili\u015fkileri devam ettirebilmesinin yolu sessel t\u0131marlamadan (vocal grooming) ge\u00e7iyor. Bu sessel t\u0131marlaman\u0131n ilk ad\u0131m\u0131 ise g\u00fclmek. G\u00fclmek insanlarda di\u011fer primatlarda oldu\u011fundan daha farkl\u0131 bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fiyor. \u0130nsanlar\u0131n g\u00fclmesi akci\u011ferlerde hava bo\u015falmas\u0131na yol a\u00e7an tek bir seferde ger\u00e7ekle\u015firken, di\u011fer primatlar\u0131n g\u00fclmesi daha \u00e7ok nefes al\u0131p vermeler aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fiyor. G\u00fclmenin neden \u00f6nemli oldu\u011funu da a\u00e7\u0131klayan Dunbar (2016) d\u00f6rt adet sebep say\u0131yor, bunlar g\u00fclmenin olduk\u00e7a sosyal bir davran\u0131\u015f olmas\u0131, istem d\u0131\u015f\u0131 olmas\u0131, dile ihtiya\u00e7 duymamas\u0131 ve g\u00fclmeyi di\u011fer primatlarla da payla\u015f\u0131yor olmam\u0131z. G\u00fclme \u00f6zellikle sosyal y\u00f6nden olduk\u00e7a \u00f6nemli \u00e7\u00fcnk\u00fc sessel t\u0131marlama gibi bir sosyal olguya yol a\u00e7\u0131yor ve bu sayede bir birey bir ba\u015fka bireyi t\u0131marlayaca\u011f\u0131na birden fazla bireyi t\u0131marlayabiliyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6te yandan, g\u00fclmek sadece bir noktaya kadar etkili bir ara\u00e7. Evrimle\u015fme s\u00fcrecinin i\u00e7erisinde gittik\u00e7e b\u00fcy\u00fcyen topluluklar\u0131n sessel t\u0131marlanmas\u0131 i\u00e7in ba\u015fka bir mekanizmaya ihtiya\u00e7 duyuyoruz. Bu da Dunbar\u2019a (2016) g\u00f6re \u015fark\u0131 s\u00f6ylemek ya da korolanmak. Bu ba\u011flamda \u015fark\u0131 s\u00f6ylemek ile g\u00fclmek nefes kontrol\u00fc ve b\u00f6l\u00fcmleme gibi iki \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi payla\u015f\u0131yor. Sessel \u00fcretim s\u0131ras\u0131nda uzun \u00f6beklerin s\u00f6zdizimsel olarak b\u00f6l\u00fcmlenmesi ve bunu ger\u00e7ekle\u015ftirirken nefesini kontrol edip \u00f6be\u011fi s\u00f6yleyebilmek \u015fark\u0131 s\u00f6ylemenin olduk\u00e7a \u00f6nemli k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. Bunun \u00fcst\u00fcne, insanlar\u0131n akci\u011fer ve \u00f6t\u00fcmleme konusunda geli\u015fmelerinin gerekti\u011fini savunan Dunbar (2016) konu\u015fman\u0131n da bu zamanlarda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olabilece\u011fini savunuyor.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fclmek ve \u015fark\u0131 s\u00f6ylemek aras\u0131ndaki bir di\u011fer \u00f6nemli benzerlik ise endorfini art\u0131rmas\u0131na ek olarak bireylerin kendilerini bir gruba ait hissetmesi ve sosyal ba\u011flar\u0131n kuvvetlenmesini sa\u011flamalar\u0131d\u0131r. Dunbar (2016) sosyalle\u015fmenin \u00f6nemine vurgu yaparak \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 devam ettiriyor fakat bu yaz\u0131n\u0131n ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda bu kadar\u0131n\u0131 bilmemiz bize yeterli olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada Dunbar\u2019\u0131 (1993, 1996, 2016) m\u00fcziksel protodili savunan di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan ay\u0131ran en \u00f6nemli etmen ortaya konulan sosyal yap\u0131 ve topluluk alg\u0131s\u0131. Di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar m\u00fcziksel protodilin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na daha rekabet\u00e7i bir yerden yakla\u015f\u0131rlarken, Dunbar\u2019\u0131 tam olarak farkl\u0131 k\u0131lan \u015fey insanlar\u0131n ve di\u011fer primatlar\u0131n sosyal canl\u0131lar olmas\u0131n\u0131 vurgulamas\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Ortaya Kar\u0131\u015f\u0131k<\/h2>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere, insan dilinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 keskin \u00e7izgilerden olu\u015fmuyor. Zaten bilimin en zor probleminden de ne beklenebilirdi ki? S\u00f6zc\u00fckler, jestler, \u015fark\u0131lar ve m\u00fczik aras\u0131nda gidip gelen protodilin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f ser\u00fcveninde de\u011finmemiz gereken son bir protodil anlay\u0131\u015f\u0131 kald\u0131, o da taklit\u00e7i protodil. Fitch\u2019in (2017) tan\u0131m\u0131yla taklit\u00e7i protodil daha \u00f6nceki protodil modellerinin \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcklerini i\u00e7eren bir protodil anlay\u0131\u015f\u0131. Temelinde \u00f6nermeci anlamdan yoksun grup rit\u00fcellerinin bulundu\u011fu taklit\u00e7i protodil hem seslenmelerin hem m\u00fczi\u011fin hem de jestlerin dilin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Benzer \u015fekilde, Bickerton (2007) da protodilin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f s\u00fcrecinde insanlar\u0131n elinde ara\u00e7 olarak ne varsa kulland\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nda. Donald (2016) da taklit\u00e7i protodili bilimsel bir \u00e7er\u00e7eveye oturtarak insanlar\u0131n hem bili\u015fsel becerilerinin hem de dil yetilerinin zaman i\u00e7erisinde nas\u0131l evrimle\u015fti\u011fini k\u00fclt\u00fcrel ve taklit\u00e7i bir ba\u011flama oturtuyor.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n

M\u00fcziksel protodil, daha \u00f6nce konu\u015ftu\u011fumuz protodil teorilerinden daha eski olsa da hala g\u00fcncelli\u011fini korumakta. Bunun en b\u00fcy\u00fck sebebi ise m\u00fczik ve dilin olduk\u00e7a benzer mekanizmalar olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Gerek insanlar\u0131n basit m\u00fczik yeteneklerinin varl\u0131\u011f\u0131 gerekse de m\u00fczik ile dil aras\u0131ndaki yap\u0131sal benzerliklerden \u00f6t\u00fcr\u00fc m\u00fczik hala dilin evrimi i\u00e7in \u00f6nemli bir yerde bulunuyor. Pek tabii ki m\u00fczik ve dil aras\u0131nda \u00f6zellikle anlam a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131l\u0131klar mevcut olsa da yetiler aras\u0131 aktar\u0131mlar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu konuda sosyalli\u011fi \u00f6n plana ta\u015f\u0131yan Dunbar gibi isimler olsa da esas kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma noktalar\u0131 genellikle ayn\u0131 kal\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Daha \u00f6nce bahsetmedi\u011fimiz taklit\u00e7i protodil ise dil evrimi s\u00fcrecinde insanlar\u0131n ellerinde ne varsa onu kulland\u0131\u011f\u0131na dair bir teori. Dunbar\u2019a benzer bir \u015fekilde sosyalli\u011fin ve topluluk olman\u0131n \u00f6nemine vurgu yapan Donald, bili\u015fsel evrimin ve k\u00fclt\u00fcr kavram\u0131n\u0131n dil evrimini nas\u0131l etkileyebilece\u011fini de hesaba kat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Evet, protodil konusunu burada bitiriyoruz. Fakat hen\u00fcz bilimin en zor probleminin en b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fma konular\u0131ndan bir tanesini inceleyebilmi\u015f de\u011filiz. \u015eu zamana kadar dilin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan genellikle ad\u0131m ad\u0131m evrimle\u015fen bir \u015fey gibi bahsettik. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki yaz\u0131larda s\u0131ras\u0131yla dilin ad\u0131m ad\u0131m evrimle\u015fen bir \u015fey oldu\u011funu savunan ve dilin asl\u0131nda bir anda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir \u015fey oldu\u011funu savunan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n iddialar\u0131na bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Referanslar<\/h2>\n\n\n\n

Asano, R., & Boeckx, C. (2015). Syntax in language and music: what is the right level of comparison? Frontiers in Psychology<\/em>, 6<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.3389\/fpsyg.2015.00942<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bickerton, D. (2007). Language evolution: A brief guide for linguists. Lingua<\/em>, 117<\/em>(3), 510\u2013526. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.lingua.2005.02.006<\/a><\/p>\n\n\n\n

Darwin, C. (1871). The Descent of man<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Donald, M. (2016). Key cognitive preconditions for the evolution of language. Psychonomic Bulletin & Review<\/em>, 24<\/em>(1), 204\u2013208. https:\/\/doi.org\/10.3758\/s13423-016-1102-x<\/a><\/p>\n\n\n\n

Dunbar, R. (2016). Group size, vocal grooming and the origins of language. Psychonomic Bulletin & Review<\/em>, 24<\/em>(1), 209\u2013212. https:\/\/doi.org\/10.3758\/s13423-016-1122-6<\/a><\/p>\n\n\n\n

Dunbar, R. I. M. (1993). Coevolution of neocortical size, group size and language in humans. Behavioral and Brain Sciences<\/em>, 16<\/em>(4), 681\u2013694. https:\/\/doi.org\/10.1017\/s0140525x00032325<\/a><\/p>\n\n\n\n

Dunbar, R. I. M. (1996). Grooming, gossip and the evolution of language<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Fitch, W. T. (2006). The biology and evolution of music: A comparative perspective. Cognition<\/em>, 100<\/em>(1), 173\u2013215. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.cognition.2005.11.009<\/a><\/p>\n\n\n\n

Fitch, W. T. (2013). Musical Protolanguage: Darwin\u2019s Theory of Language Evolution Revisited. In J. J. Bolhuis & M. Everaert (Eds.), Birdsong, Speech, and Language: Exploring the Evolution of Mind and Brain<\/em> (pp. 504\u2013519). The MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

Fitch, W. T. (2017). Empirical approaches to the study of language evolution. Psychonomic Bulletin & Review<\/em>, 24<\/em>(1), 3\u201333. https:\/\/doi.org\/10.3758\/s13423-017-1236-5<\/a><\/p>\n\n\n\n

Jackendoff, R. (2009). Parallels and Nonparallels between Language and Music. Music Perception<\/em>, 26<\/em>(3), 195\u2013204. https:\/\/doi.org\/10.1525\/mp.2009.26.3.195<\/a><\/p>\n\n\n\n

Jespersen, O. (1922). Language, its nature, development and origin<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Kirby, S. (2012). Darwin\u2019s musical protolanguage: an increasingly compelling picture. In P. Rebuschat, M. Rohrmeier, J. A. Hawkins, & I. Cross (Eds.), Language and Music as Cognitive Systems<\/em> (pp. 96\u2013102). Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Lerdahl, F., & Jackendoff, R. (1983). An overview of hierarchical structure in music. Music Perception<\/em>, 1<\/em>(2), 229\u2013252. https:\/\/doi.org\/10.2307\/40285257<\/a><\/p>\n\n\n\n

Patel, A. D. (2003). Language, music, syntax and the brain. Nature Neuroscience<\/em>, 6<\/em>(7), 674\u2013681. https:\/\/doi.org\/10.1038\/nn1082<\/a><\/p>\n\n\n\n

Slevc, L. R. (2012). Language and music: sound, structure, and meaning. WIREs Cognitive Science<\/em>, 3<\/em>(4), 483\u2013492. https:\/\/doi.org\/10.1002\/wcs.1186<\/a><\/p>\n\n\n\n

Tallerman, M. (2007). Did our ancestors speak a holistic protolanguage? Lingua<\/em>, 117<\/em>(3), 579\u2013604. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.lingua.2005.05.004<\/a><\/p>","protected":false},"featured_media":2161,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[568,102,94,1087,93,234,63,101,691,64,233,92,323,1090,838,87,1083,62,370,1086,371,1089,575,369,1088,577,1039,103,1084,1092,1091,88,89,167,168,106,164,1085],"kategori":[725],"class_list":["post-2160","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-animal","event_publishing_tags-animal-cognition","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilisin-evrimi","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-biology","event_publishing_tags-biyoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-comparative-biology","event_publishing_tags-comparative-cognition","event_publishing_tags-dil","event_publishing_tags-dil-evrimi","event_publishing_tags-dilbilim","event_publishing_tags-evolution","event_publishing_tags-evolution-of-cognition","event_publishing_tags-evolution-of-language","event_publishing_tags-evolutionary","event_publishing_tags-evolutionary-psychology","event_publishing_tags-evrim","event_publishing_tags-evrimsel","event_publishing_tags-evrimsel-psikoloji","event_publishing_tags-hayvan","event_publishing_tags-hayvan-bilisi","event_publishing_tags-hayvan-zihni","event_publishing_tags-karsilastirmali-bilis","event_publishing_tags-karsilastirmali-biyoloji","event_publishing_tags-language","event_publishing_tags-linguistics","event_publishing_tags-neurolinguistics","event_publishing_tags-norodilbilim","event_publishing_tags-psikodilbilim","event_publishing_tags-psycholinguistics","event_publishing_tags-vegan","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2160","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2160\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2161"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2160"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2160"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2160"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}