Muharrem Ayar, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Dilbilim B\u00f6l\u00fcm\u00fc Mezunu. \u0130\u015faret dili dilbilimi, dil edinimi ve dil evrimi konular\u0131yla ilgileniyor. \u015eu anda Max Planck Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde asistanl\u0131k yap\u0131yor.<\/em><\/p>\n\n\n\n Selamlar! Bir \u00f6nceki yaz\u0131da dilin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 hakk\u0131ndaki baz\u0131 hipotezleri ve en g\u00fcncel ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f iddialar\u0131ndan biri olan protodil kavram\u0131n\u0131 konu\u015fmu\u015ftuk. Genel olarak s\u00f6zc\u00fcksel protodil kavram\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re, \u015fimdi di\u011fer protodil t\u00fcrlerini tart\u0131\u015fmaya Jest Temelli Protodil ile devam edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n Yaz\u0131ya ba\u015flamadan \u00f6nce temel ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z kavram\u0131 bir a\u00e7\u0131klayal\u0131m. TDK jesti \u201cHerhangi bir \u015feyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in genellikle el, kol ve ba\u015f ile yap\u0131lan i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel veya iradeli hareket\u201d olarak a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Dilbilimsel terminolojide de neredeyse benzer bir a\u00e7\u0131klama mevcut. Kendon\u2019un (2004) tan\u0131m\u0131na g\u00f6re bilgi ileti\u015fimi i\u00e7in kullan\u0131lan ya da bilgi ileti\u015fimi eylemine e\u015flik eden g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hareketlere jest diyoruz. Bir di\u011fer yandan, hangi hareketlerin jest say\u0131l\u0131p say\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 da sormam\u0131z gerekiyor. Abner vd.\u2019nin (2015) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere insanlar ileti\u015fim halindeyken neyin jest olarak say\u0131l\u0131p say\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabiliyor. \u00d6rne\u011fin, biriyle konu\u015ftu\u011fumuzda elimizdeki herhangi bir \u015feyle oynamak jest olarak say\u0131lm\u0131yor. Bu noktada yapmam\u0131z gereken di\u011fer bir ayr\u0131m ise bilgi vermek ve ileti\u015fim aras\u0131nda olmak zorundad\u0131r. Yine Abner vd.\u2019nin (2015) iddias\u0131na bakacak olursak, bir \u015feye g\u00fclmek o \u015feyi komik buldu\u011fumuzun ya da bir insan\u0131n bardaktan su i\u00e7mesi o insan\u0131n susad\u0131\u011f\u0131 bilgisini verebilir. Fakat susad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ileti\u015fim yoluyla aktarmak i\u00e7in elimizle barda\u011f\u0131 temsil eden bir el \u015fekli ve su i\u00e7iyor gibi yapmay\u0131 tercih ediyoruz.<\/p>\n\n\n\n Dilbilimsel perspektiften bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bir hareketi jest olarak tan\u0131mlamak biraz rastgeleymi\u015f gibi gelebilir. O halde, bu rastgeleli\u011fin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilmek i\u00e7in belli parametreler i\u00e7erisinde jestleri tart\u0131\u015fabiliyor olmam\u0131z gerekmektedir. \u015eans\u0131m\u0131za, Poggi\u2019nin (2008) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma ihtiyac\u0131m\u0131z olan parametreleri bize sunuyor. Poggi (2008) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada jestleri 6 parametre i\u00e7erisinde tart\u0131\u015fabilece\u011fimizi s\u00f6yl\u00fcyor. Bu parametreleri a\u015fa\u011f\u0131daki gibi s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n – Anlamsal i\u00e7erik:<\/strong> Bir jestin verdi\u011fi anlamsal i\u00e7erik d\u0131\u015f d\u00fcnya, g\u00f6ndericinin fikri veya kimli\u011fi ile alakal\u0131 olabilir. Poggi (2008) ba\u015fparmak ve i\u015faret parma\u011f\u0131n\u0131 birbirine s\u00fcrtmenin para anlam\u0131na geldi\u011fini bu y\u00fczden de d\u0131\u015f d\u00fcnya ile alakal\u0131 bir jest oldu\u011funu s\u00f6ylerken, konu\u015fan bir insan\u0131n konu\u015fma s\u0131ras\u0131nda ellerini belli \u015fekillerde kullanmas\u0131n\u0131n s\u00f6yledi\u011fi \u015feyin do\u011fruluk gibi baz\u0131 \u00f6zellikleriyle alakal\u0131 olan jestler oldu\u011funu da belirtiyor. Benzer \u015fekilde, kendilerini belli bir gruba ya da fikre yak\u0131n hisseden insanlar\u0131n da jestleriyle o fikirle \u00f6zde\u015fle\u015fmi\u015f hareketleri yapabildi\u011fi g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n – Hedef<\/strong>: \u0130nsanlar\u0131n jestleri yapma hedefleri biyolojik, sosyal ya da ki\u015fisel olabilir. Poggi (2008) i\u00e7in birinin \u00f6ks\u00fcr\u00fcrken a\u011fz\u0131n\u0131 kapatmas\u0131 sosyal bir jest iken utan\u00e7tan suratlar\u0131n\u0131 kapatmas\u0131 biyolojik bir jesttir.<\/p>\n\n\n\n – Fark\u0131ndal\u0131k seviyesi<\/strong>: \u0130nsanlar jestlerini bilin\u00e7li, bilin\u00e7sizce ya da \u00f6rt\u00fck bir \u015fekilde yapabilir. \u00d6rne\u011fin, orta parma\u011f\u0131n\u0131z\u0131 kald\u0131r\u0131p birine hakaret etmek isterseniz bilin\u00e7li bir jest yapm\u0131\u015f olurken, konu\u015fman\u0131z\u0131n ritmini ve vurgulamak istedi\u011finiz yerleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131karan bir jest yaparsan\u0131z \u00f6rt\u00fck jest yapm\u0131\u015f olursunuz.<\/p>\n\n\n\n – Di\u011fer sinyaller ile ili\u015fki: <\/strong>Baz\u0131 jestler tek ba\u015flar\u0131na bir anlam ifade edebiliyorken di\u011ferleri ise bir s\u00f6zceye e\u015flik etmek zorundad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, elinizin tersine do\u011fru yukar\u0131 kald\u0131rman\u0131z tek ba\u015f\u0131na \u201chay\u0131r\u201d anlam\u0131na gelebilir ve bunun herhangi bir s\u00f6zceye e\u015flik etmesine gerek yoktur.<\/p>\n\n\n\n – Bili\u015fsel yap\u0131: <\/strong>Bir jestin bili\u015fsel yap\u0131s\u0131 incelendi\u011finde, o jest k\u00fclt\u00fcrel olarak kodlanm\u0131\u015f bir jest ya da yarat\u0131c\u0131 bir jest olabilir. Ba\u015f\u0131 geriye do\u011fru atmak \u00e7o\u011fu insan i\u00e7in hay\u0131r anlam\u0131na gelecektir, bu kodlanm\u0131\u015f bir jesttir. Yarat\u0131c\u0131 jestler ise kendi i\u00e7lerinde ikonik ve g\u00f6stergesel jest olarak ayr\u0131lmaktad\u0131r. G\u00f6stergesel jestler o s\u0131rada ba\u011flam i\u00e7erisinde bulunan bir nesneyi g\u00f6stermek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rlarken, ikonik jestler nesne ile jest aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcnt\u00fc benzerli\u011fiyle alakal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n – Jest-anlam ili\u015fkisi<\/strong>: Bir jestin anlamla olan ili\u015fkisi nedenlendirilmi\u015f ya da rastgele bir \u015fekilde olabilir. Nedenlendirilmi\u015f jestler, anlam ve form aras\u0131nda benzerlik \u00f6ne s\u00fcren ikonik jestleri ve mekanik determinizme ba\u011fl\u0131 do\u011fal jestleri kapsayabilir. Mesela, sevinen birisinin yumru\u011funu s\u0131karak b\u00fct\u00fcn kolunu a\u015fa\u011f\u0131ya indirmesi sevin\u00e7le benzerlik g\u00f6stermezken, insanlar bu jestin sevin\u00e7le alakal\u0131 oldu\u011funu anlamaktad\u0131rlar. Rastgele jestler ise al\u0131c\u0131n\u0131n daha \u00f6nceden herhangi bir bilgisinin olmad\u0131\u011f\u0131 ve ba\u011flamdan hareketle jestin anlam\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fc jestlere denilmektedir.<\/p>\n\n\n\n San\u0131yorum ki jestlerin g\u00fcndelik dil kullan\u0131m\u0131 i\u00e7erisinde olduk\u00e7a \u00f6nemli bir yer tuttu\u011funu s\u00f6ylemek bu noktada malumu ilam etmek olacakt\u0131r. Jestlerin ileti\u015fimle ve dille bu kadar i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 olmas\u0131 sebebiyle jestlerin protodili olu\u015fturan ana etmen oldu\u011funu savunan dil evrimi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. O zaman, bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n nelere dayanarak bunu s\u00f6yledi\u011fine bir bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n Protodil olgusunun jestlere dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcren ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ve bilim insanlar\u0131n\u0131n bu konudaki en \u00f6nemli delillerinden bir tanesi i\u015faret dillerinin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Daha \u00f6nce i\u015faret dillerinden primatlara dil \u00f6\u011fretimi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda biraz konu\u015fmu\u015ftuk. \u015eimdi ise i\u015faret dilini daha detayl\u0131 konu\u015farak protodilin jest temelli oldu\u011fu konusunda nas\u0131l bir kan\u0131t sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n\n\n\n Do\u011fal i\u015faret dillerini[1]<\/a> en iyi \u015fekilde a\u00e7\u0131klayan \u00e7al\u0131\u015fmalardan bir tanesi Sandler ve Lillo-Martin\u2019in (2003) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmadan bahsetmeden \u00f6nce, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na kadar i\u015faret dillerinin bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan herhangi bir \u015fekilde dil stat\u00fcs\u00fcnde g\u00f6r\u00fclmedi\u011fini ve i\u015faret dillerinin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck farkl\u0131l\u0131klar d\u0131\u015f\u0131nda konu\u015fma dilleriyle benzer \u00e7e\u015fitlilik ve k\u00fclt\u00fcrel \u00f6\u011feleri ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirtmeliyiz.[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n Sandler ve Lillo-Martin\u2019e (2003) d\u00f6necek olursak, dilbilimsel olarak inceledi\u011fimizde daha \u00f6nce konu\u015ftu\u011fumuz \u00f6zyinelemenin i\u015faret dillerinde mevcut oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Fazla teknik detaylara inmeden, i\u015faret dillerinde \u00f6zyineleme ve hangi c\u00fcmlenin yan c\u00fcmlecik oldu\u011fu o \u00f6be\u011fe ya da c\u00fcmleye e\u015flik eden y\u00fcz ifadeleriyle belirtilmektedir. Sandler ve Lillo-Martin\u2019in (2003) verdi\u011fi \u00f6rne\u011fi T\u00fcrk\u00e7eye uyarlayacak olursak a\u015fa\u011f\u0131daki gibi bir c\u00fcmleyi \u00f6rnek verebiliriz:<\/p>\n\n\n\n [D\u00dcN K\u00d6PEK KED\u0130 KOVALAMAK]<\/em>, EVE GELMEK<\/em><\/p>\n\n\n\n Yukar\u0131daki c\u00fcmlede k\u00f6\u015feli parantez i\u00e7erisinde bulunan \u00f6be\u011fe y\u00fcz ifadeleri ile yap\u0131lan yan c\u00fcmlecik belirteci e\u015flik ediyor. Ana c\u00fcmleye ge\u00e7ti\u011fimizde ise bu y\u00fcz ifadesinin art\u0131k kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve art\u0131k ana c\u00fcmleye ge\u00e7ti\u011fimizi anl\u0131yoruz. Buradan hareketle bu c\u00fcmlenin T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisinin \u201cD\u00fcn kediyi kovalayan k\u00f6pek eve geldi.\u201d oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015faret dillerinin ba\u015fka bir \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi ise birle\u015fimsel \u00f6zellikleri ve sesbilimdir. \u0130\u015faret dilleri \u00fc\u00e7 boyutlu bir d\u00fczlemde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi i\u00e7in, herhangi bir el \u015fekli \u00e7e\u015fitli hareketler ve y\u00f6nlenmeler ile birle\u015ftirilerek kullan\u0131labilir. \u0130\u015faret dillerinin birle\u015fimsel \u00f6zelli\u011finin en \u00e7ok g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yer ise bile\u015fik kelimelerdir. Ta\u015f\u00e7\u0131 ve G\u00f6ksel\u2019in (2018) T\u00fcrk \u0130\u015faret Dili (T\u0130D) bile\u015fik kelimeleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada bile\u015fik kelimelerin iki ya da daha fazla i\u015faretin birbirlerini yer, hareket ve el \u015fekli a\u00e7\u0131s\u0131ndan etkileyip tek bir kelime olu\u015fturmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir. Bu bile\u015fik kelimelere en iyi \u00f6rneklerden bir tanesi hafta i\u015fareti ile olu\u015fturulan bile\u015fik kelimelerdir.<\/p>\n\n\n\n \u00dcstte g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere T\u0130D\u2019de \u201chafta\u201d i\u015fareti bask\u0131n olmayan elin \u00fczerinde i\u015faret parma\u011f\u0131 ile yap\u0131l\u0131yor. Bu i\u015faret, i\u00e7erisinde bulunan ba\u011flama g\u00f6re \u201cbir hafta sonra\u201d anlam\u0131na gelebildi\u011fi gibi, e\u011fer i\u015faret parma\u011f\u0131yla beraber orta ve y\u00fcz\u00fck parma\u011f\u0131 da i\u015faretin i\u00e7erisine dahil edilirse bu \u201c\u00fc\u00e7 hafta\u201d anlam\u0131na geliyor. Benzer \u015fekilde, e\u011fer i\u015faretin ba\u015flang\u0131\u00e7 ve biti\u015f yerleri de\u011fi\u015ftirilirse, yani yumru\u011fun alt\u0131ndan \u00fcst\u00fcne do\u011fru bir hareket yap\u0131l\u0131rsa, bu \u201cbir hafta \u00f6nce, \u00fc\u00e7 hafta \u00f6nce\u201d gibi anlamlara da gelebiliyor.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015faret dilinin g\u00fcc\u00fcnden bahsetmi\u015fken ev i\u015faretinden de bahsetmemiz gerekiyor. \u00d6zy\u00fcrek vd\u2019nin (2014) tan\u0131mlamas\u0131na g\u00f6re, ev i\u015fareti (\u0130ng. home sign) i\u015fiten anne babalar\u0131n herhangi bir dil girdisine maruz kalmam\u0131\u015f sa\u011f\u0131r[3]<\/a> \u00e7ocuklar\u0131 taraf\u0131ndan olu\u015fturulur. Her ne kadar do\u011fal diller kadar geli\u015fmi\u015f sistemler olmasalar da s\u00f6z da\u011farc\u0131klar\u0131, c\u00fcmleler, soru-c\u00fcmleleri, \u00f6zne vs. gibi yap\u0131lar\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015faret dillerinin bu kadar etkili bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131 ve kendi i\u00e7lerinde de konu\u015fma dillerinde bulunmayan kurallara sahip olmalar\u0131 sebebiyle \u00f6ncelikle Hewes (1973) sonras\u0131nda Arbib vd. (2008) ve Corballis (2009) taraf\u0131ndan i\u015faret dilleri, <\/em>protodilin jest temelli olabilece\u011fi konusunda olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc bir delil olarak sunulmu\u015ftur. \u0130\u015faret dili insan beden hareketlerinin ve jestlerin \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu g\u00f6steriyor olsa da yine de jestlere geri d\u00f6nmemiz gerekiyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc insanlar\u0131n jestleri nas\u0131l alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 ve bunun primatlardan ne a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 oldu\u011fu da \u00e7ok \u00f6nemli bir nokta.<\/p>\n\n\n\n Kuzenlerimizin ileti\u015fim becerilerinden bahsetti\u011fimiz yaz\u0131da kuzenlerimizin jestleri nas\u0131l kulland\u0131\u011f\u0131ndan ve nispeten kendi ileti\u015fim becerileri i\u00e7erisinde nas\u0131l bir yeri oldu\u011fundan olduk\u00e7a bahsetmi\u015ftik. O yaz\u0131da bahsetmeyip bu yaz\u0131da konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok \u00f6nemli bir \u015fey var, o da jestlerin beyinde nas\u0131l i\u015flendi\u011fi. \u0130nsanlar\u0131n jest kullan\u0131m\u0131nda kuzenlerimize kocaman bir fark att\u0131\u011f\u0131 alan da tam olarak buras\u0131 oluyor.<\/p>\n\n\n\n Rizzolatti vd\u2019nin (2007) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada insanlarda ve kuzenlerimizde bulunan ayna n\u00f6ronlar\u0131 incelenmi\u015ftir. Ayna n\u00f6ronlar\u0131 genel olarak tan\u0131tmam\u0131z gerekirse, Acharya ve Shukla\u2019n\u0131n (2012) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya bakabiliriz. Ayna n\u00f6ronlar\u0131, 90\u2019lar\u0131n sonunda ke\u015ffedilen ve en temel haliyle primatlar\u0131n hareketleri anlamas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan n\u00f6ron sistemidir. \u0130nsanlarda niyet anlama ve duygular ile ili\u015fkilendirilen ayna n\u00f6ronlar, insan beyninde alg\u0131lama ve dili \u00fcretme ile ili\u015fkilendirilen Broca b\u00f6lgesinin (Brodmann 44 ve 45) yak\u0131n\u0131nda bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Rizolatti vd\u2019nin (2007) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada ise ayna n\u00f6ronlar\u0131n insanlarda ve di\u011fer primatlarda neye tepki verdi\u011fi aras\u0131ndaki farktan bahsedilmi\u015ftir. Ayna n\u00f6ron sistemleri incelenen primatlarda ayna n\u00f6ronlar\u0131 bir objenin bulundu\u011fu durumlarda tepki vermektedir fakat obje o ba\u011flamda mevcut de\u011filse ayna n\u00f6ronlar\u0131 tepkisiz kalmaktad\u0131r. Bu c\u00fcmle biraz kar\u0131\u015f\u0131k olabilir, o y\u00fczden bir \u00f6rnek \u00fczerinden gidelim. Diyelim ki bir hint \u015febe\u011finin kar\u015f\u0131s\u0131nda bir muz soyuyorsunuz, bu muz soyma eyleminizi izleyen hint \u015febe\u011finin ayna n\u00f6ronlar\u0131 ate\u015fleme yaparak hareketi ve amac\u0131 anlamaktad\u0131r. \u00d6te yandan, e\u011fer elinizde muz bulunmadan muz soyuyormu\u015f gibi yaparsan\u0131z hint \u015febe\u011finin ayna n\u00f6ronlar\u0131 bu eylem \u00fcst\u00fcne herhangi bir ate\u015fleme yapmamaktad\u0131r. Fakat insan beynindeki ayna n\u00f6ron sistemi her iki durumda da ate\u015fleme yapmaktad\u0131r. Corballis\u2019in (2010) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, maymunlardaki ayna n\u00f6ron sisteminin nesnelerle etkile\u015fime ge\u00e7ildi\u011fi zaman \u00e7\u0131kan seslere de tepki vermesi ayna n\u00f6ronlar\u0131n ba\u011flant\u0131l\u0131 \u00f6\u011frenme a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n Ayna n\u00f6ronlar\u0131n insanlarda bu a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 olmas\u0131 neden bu kadar \u00f6nemli? Corballis (2017) i\u00e7in jestlerimizle bu tarz bir yetene\u011fe sahip olmam\u0131z asl\u0131nda insan dilinin en temel \u00f6zelliklerinden biri olan mevcut ba\u011flamda bulunmayan nesneler hakk\u0131nda konu\u015fabilmeyi bize g\u00f6steriyor. Hem ileti\u015fim hem de n\u00f6rolojik bir fark olan yerde\u011fi\u015ftirme (\u0130ng. <\/em>displacement) insan dilinin en tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00f6zelliklerinden bir tanesi.[4]<\/a><\/p>\n\n\n\n \u201cG\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcme mi inanay\u0131m sana m\u0131 inanay\u0131m?\u201d c\u00fcmlesini illaki hepimiz duymu\u015fuzdur, ama duymayanlar\u0131 buradan tebrik ediyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6zler de yalan s\u00f6yleyebilir. Hatta g\u00f6zler duyduklar\u0131n\u0131z\u0131 bile de\u011fi\u015ftirebilir, bunun i\u00e7in McGurk etkisine bakabiliriz. McGurk ve Macdonald (1976) taraf\u0131ndan bulunmu\u015f olan McGurk etkisi, g\u00f6rsel girdi ile i\u015fitsel girdi aras\u0131nda bir tutars\u0131zl\u0131k oldu\u011fu durumda insanlar\u0131n ortalama bir girdi ya da g\u00f6rsel girdiyi alg\u0131lamas\u0131na yol a\u00e7ar. Bu tarz bir g\u00f6rsel ve i\u015fitsel girdi aras\u0131ndaki tutars\u0131zl\u0131k da insanlar konu\u015furken ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Daha iyi anlatmak i\u00e7in birka\u00e7 \u00f6rnek verelim.<\/p>\n\n\n\n Tiippana (2014) McGurk etkisini anlat\u0131rken yukar\u0131daki g\u00f6rselde bulunan \u00f6rnekleri s\u0131ralam\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6rnekleri daha iyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in video izledi\u011finiz bir senaryo \u00fczerinden gidelim. Videoda bir ki\u015fi a\u011fz\u0131yla [ga] sesini \u00e7\u0131kars\u0131n, ama videodaki ses montajlanarak [ba] sesini \u00e7\u0131kar\u0131yor olsun. Siz videoyu izledi\u011finiz s\u00fcre zarf\u0131nca \u00e7\u0131kan sesi [da] olarak duyacaks\u0131n\u0131z. \u0130nsan beyni burada eline gelen iki girdiyi ayn\u0131 anda i\u015flemledi\u011fi i\u00e7in [b] sesi kadar dudaks\u0131l olmayan ama [g] sesi kadar g\u0131rtlaksal olmayan bir ses olan [d] sesini alg\u0131lamam\u0131za yol a\u00e7ar. G\u00f6rselin [ba] ve sesin [ga] oldu\u011fu durumda ise ortada herhangi bir \u015fey bulamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in iki girdiyi de birle\u015ftirerek [bga] sesini alg\u0131lamam\u0131za yol a\u00e7ar. Ama birbirine daha yak\u0131n [da] g\u00f6rseli ile [ba] sesini birle\u015ftirdi\u011fimiz zaman alg\u0131lanacak olan \u015fey [da] sesi olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu noktada ise beynin kendi i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 karma\u015fa ile dil evrimi aras\u0131nda bir ba\u011f kurmam\u0131z gerekiyor. Bunun i\u00e7in tekrar Corballis\u2019e (2009) bakmam\u0131z gerekiyor. Temel olarak Corballis (2009) McGurk etkisiyle beraber insan y\u00fcz\u00fcn\u00fcn insan beyni i\u00e7in \u00f6nemli oldu\u011funu s\u00f6ylerken, insan beyninin konu\u015fmay\u0131 nas\u0131l alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulamam\u0131z gerekti\u011fi do\u011frultusunda bir yola \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu noktada insanlar\u0131n dudak ve a\u011f\u0131z hareketlerini izlerken yap\u0131lan fMRI incelemelerinde, insan beynindeki ayna n\u00f6ronlar\u0131n sadece insanlar\u0131n dudak hareketlerine tepki verdi\u011fi Corballis (2009) taraf\u0131ndan belirtilmi\u015ftir. Benzer \u015fekilde, bu hareketlerin sabit foto\u011fraf kareleri olmas\u0131 da insanlardaki ayna n\u00f6ronlar\u0131 harekete ge\u00e7irmeye yeterli.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer bir deyi\u015fle, Corballis\u2019in (2009) iddias\u0131 insan beyninin insan konu\u015fmas\u0131n\u0131 alg\u0131lamas\u0131 insan jest ve mimiklerini alg\u0131lamas\u0131yla olduk\u00e7a benzer. Bu sebeple, McGurk etkisi gibi bir etkiyi insan beyninde g\u00f6rmek Jest Temelli Protodilin ge\u00e7erli bir kan\u0131t\u0131 say\u0131labilir. Ama Jest Temelli Protodil her \u015feyi a\u00e7\u0131kl\u0131yor mu?<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan dili ve ileti\u015fiminde jestler bir yerden sonra g\u00fcndelik konu\u015fmalar\u0131m\u0131za e\u015flik eden bir yere \u00e7ekildi ve insan dili genel olarak sessel-i\u015fitsel kanal \u00fczerinden devam etti. Peki g\u00f6rsel-uzamsal kanal dil ve ileti\u015fim a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ise, neden b\u00f6yle bir de\u011fi\u015fim ya\u015fand\u0131 ve bu ya\u015fanan de\u011fi\u015fim nas\u0131l ya\u015fand\u0131?<\/p>\n\n\n\n Dilin kanallar aras\u0131 yapm\u0131\u015f oldu\u011fu bu ge\u00e7i\u015fin Corballis\u2019e (2009) g\u00f6re olduk\u00e7a kolay oldu\u011funu s\u00f6yleyerek ba\u015flayal\u0131m. Halihaz\u0131rda, Corballis\u2019in (2009) ayna n\u00f6ronlar\u0131 temel alarak s\u00f6yledi\u011fi \u015fey, konu\u015fman\u0131n da insan beyni taraf\u0131ndan jest ve mimikler gibi alg\u0131land\u0131\u011f\u0131. Bu sebeple, insan dili bir jest sisteminden di\u011fer bir jest sistemine ge\u00e7mek kadar basit bir \u015fey yapm\u0131\u015f oluyor. Corballis\u2019in (2009) iddias\u0131na g\u00f6re bu kadar basit g\u00f6z\u00fcken bir ge\u00e7i\u015f asl\u0131nda erken insanlar\u0131n hayatta kalmalar\u0131 i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemliydi. Konu\u015fman\u0131n insanlara kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ilk \u015fey gece vakti ya da iki ki\u015finin birbirini g\u00f6remedi\u011fi anlarda bile ileti\u015fimin ve bilgi al\u0131\u015fveri\u015finin devam edebilmesini sa\u011flamak. Ba\u015fka bir avantaj ise konu\u015fman\u0131n jestlerden daha az enerji gerektirmesi. \u00d6rne\u011fin, i\u015faret diliyle anla\u015fan iki insan el ve kol hareketleri sebebiyle daha fazla enerji kullanmak zorunda olacakken, konu\u015farak anla\u015fan iki insan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde dillerini kullanacaklar\u0131 i\u00e7in ileti\u015fim i\u00e7in daha az enerji harcayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Corballis\u2019in (2009) bahsetti\u011fi son avantaj ise ellerin ba\u015fka i\u015fler i\u00e7in kullan\u0131labilir olmas\u0131d\u0131r. Bu nokta biraz daha evrimsel s\u00fcrece dayan\u0131yor. Halihaz\u0131rda iki ayak \u00fczerinde durabilmeyi ba\u015faran insanlar ellerini ilk ba\u015fta dil i\u00e7in kullanmaya ba\u015flad\u0131. Dilin sessel-i\u015fitsel kanala ge\u00e7mesiyle beraber ise insanlar\u0131n ileti\u015fim kurarken bir i\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirmeleri m\u00fcmk\u00fcn oldu. Bu noktada Corballis (2009), daha karma\u015f\u0131k aletlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n sebebinin genel iddia olan dil de\u011fil konu\u015fma oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Ve bu karma\u015f\u0131k aletleri elimizle kullanmak insanlar\u0131n birbirlerine ve yavrular\u0131na bir \u015fey \u00f6\u011fretmelerini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n Konu\u015fman\u0131n temelde faydalar\u0131 Corballis\u2019e g\u00f6re bu \u015fekilde. Peki bu s\u00fcre\u00e7 nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti? Corballis\u2019e (2010) g\u00f6re bunun cevab\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde FOXP2 geninde yat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n FOXP2 geninin ismini ku\u015flar\u0131 inceledi\u011fimiz ilk metinde anm\u0131\u015ft\u0131k. Burada ise daha detayl\u0131 bir a\u00e7\u0131klama yapal\u0131m. Nudel ve Newbury\u2019nin (2013) a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00f6re FOXP2 geni 90\u2019larda bir dizi ara\u015ft\u0131rmayla g\u00fcndem olmu\u015f KE ailesi sayesinde bulunmu\u015ftur. Britanya\u2019da bulunan ve kimlikleri gizli tutulan KE ailesi, 4 ku\u015faktan olu\u015fmaktad\u0131r. Bu ku\u015faklara mensup bireyler aras\u0131nda de\u011fi\u015fen derecelerde dilsel bozulmalar g\u00f6r\u00fclmekte olup, bu tarz dilsel bozulmalar ya\u015famayan bireyler de mevcuttur. Vargha-Khadem vd\u2019nin (1995) g\u00f6sterdi\u011fine g\u00f6re bu ya\u015fanan dilsel bozulmalar dil \u00fcretimi ve alg\u0131lamas\u0131n\u0131 etkiledikleri gibi okuma-yazma becerilerinde de s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Vargha-Khadem vd\u2019nin (1995) bahsetti\u011fi birka\u00e7 testi \u00f6rnek vererek FOXP2 geninin jestler ve dil i\u00e7in ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu anlayabiliriz.<\/p>\n\n\n\n Vargha-Khadem vd\u2019nin (1995) jest ve mimiklerle alakal\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 testlerin ilkinde FOXP2 geninde mutasyon olu\u015fan bireylere makine ve hayvan seslerini \u00e7\u0131karmalar\u0131, dil \u015faklatmas\u0131 gibi anlams\u0131z sesler \u00e7\u0131karmalar\u0131, bir \u015fark\u0131 m\u0131r\u0131ldanmalar\u0131, dudak \u0131s\u0131rmak gibi ses \u00e7\u0131karmayan hareketler yapmalar\u0131, g\u00f6z hareketleri ve bunlar\u0131n s\u0131raland\u0131\u011f\u0131 durumlar\u0131 yapmalar\u0131 s\u00f6ylenmi\u015ftir. FOXP2 geninde mutasyon bulunmayan bireylerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, mutasyon bulunan bireylerin bu y\u00f6nergelere uyma konusunda anlaml\u0131 bir \u015fekilde daha az ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Bu noktada, bu fark\u0131n sebebinin y\u00f6nergeler ile ya\u015fanabilecek s\u0131k\u0131nt\u0131lar oldu\u011fu ihtimalini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduran Vargha-Khadem vd. (1995) ikinci bir test ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Bu testte kar\u015f\u0131lar\u0131nda bulunan ekrandaki jestleri taklit etmeleri istenen kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, jestler ve jest kombinasyonu karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a giderek daha fazla hata yapmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu arada, FOXP2 geninin sadece insanlara \u00f6zg\u00fc bir gen olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmakta kesinlikle fayda var. Scharff ve Petri (2011) taraf\u0131ndan da \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, FOXP2 geni omurgal\u0131 canl\u0131lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131nda bulunan ve \u00f6rne\u011fin, farelerin normal geli\u015fimi ile hint b\u00fclb\u00fcllerinin ku\u015f \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli bir gendir.<\/p>\n\n\n\n Bu yaz\u0131da atalar\u0131m\u0131z\u0131n el yordam\u0131yla dili bulmu\u015f olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcren jest temelli protodili inceledik. Jestler g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131zda hem kendi kendimize d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken hem de birileriyle konu\u015furken s\u0131kl\u0131kla kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u00e7lardan bir tanesi. Jestler sadece konu\u015fma diline e\u015flik etmek yerine, i\u015faret dilleri ya da ev i\u015fareti gibi kendi ba\u015flar\u0131na dil veya dile benzer sistemler de olu\u015fturabiliyorlar. Benzer \u015fekilde, kuzenlerimiz de i\u015faret dili \u00f6\u011frenebiliyor ve jestlerini \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131ndan daha esnek \u015fekilde kullanabiliyorlar. Fakat, aram\u0131zdaki en \u00f6nemli fark bizim jestleri nas\u0131l anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z. \u0130nsanlar jestleri daha soyut kavramlarda bile anlayabiliyorken, kuzenlerimizin jest anlay\u0131\u015flar\u0131 genel olarak daha somut bir durumda. Bunun en b\u00fcy\u00fck sebebi kuzenlerimizin ayna n\u00f6ronlar\u0131 ile bizim ayna n\u00f6ronlar\u0131m\u0131z\u0131n neye tepki verebildi\u011fi. McGurk etkisi de bizim ayna n\u00f6ronlar\u0131m\u0131z\u0131n konu\u015fmay\u0131 bile jest olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 konusunda en \u00f6nemli kan\u0131tlardan biri.<\/p>\n\n\n\n Jest temelli protodil iddias\u0131na g\u00f6re dilin ellerden a\u011fza ge\u00e7i\u015finin evrimsel olarak avantajlar\u0131n\u0131n yan\u0131nda en \u00f6nemli sebebi FOXP2 geni. Omurgal\u0131 canl\u0131larda \u00e7e\u015fitli g\u00f6revlerde bulunan FOXP2 geni insanlarda dil ve jestlerle alakal\u0131 \u00f6\u011frenme becerilerinde olduk\u00e7a \u00f6nemli bir rol oynuyor. Hem FOXP2 geni hem de McGurk etkisi sebebiyle Corballis (2010) gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar dilin g\u00f6rsel-uzamsal kanaldan sessel-i\u015fitsel kanala ge\u00e7mesinin asl\u0131nda bir jest sisteminden di\u011fer jest sistemine ge\u00e7i\u015f yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n\n\n\n Evet! Jest temelli protodil teorisi bu iddialar\u0131 kullanarak kendini kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Fakat, protodil konusunu hen\u00fcz bitirmi\u015f de\u011filiz. Gelecek yaz\u0131da dile \u00e7ok benzer ba\u015fka bir sistem olan m\u00fczi\u011fin dil evrimi i\u00e7in bir kataliz\u00f6r olup olmad\u0131\u011f\u0131na bakacak ve m\u00fczik temelli protodil iddias\u0131n\u0131 inceleyece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> \u0130\u015faret dilleri do\u011fal ya da yapay olabilir. T\u00fcrk \u0130\u015faret Dili (T\u0130D) ve Amerikan \u0130\u015faret Dili (ASL) gibi i\u015faret dilleri sa\u011f\u0131r insanlar\u0131n bir araya gelerek olu\u015fturduklar\u0131 do\u011fal i\u015faret dili iken, Amerikan \u0130\u015faret Dili ve \u0130ngilizceyi birle\u015ftiren Signed English ya da Ape Sign Language gibi primatlara \u00f6\u011fretilen i\u015faret dilleri yapay i\u015faret dilleridir. Bu yaz\u0131 kapsam\u0131nda sadece do\u011fal i\u015faret dillerini inceleyece\u011fiz, fakat baz\u0131 konularda yapay i\u015faret dilleri de bahsedece\u011fimiz kan\u0131tlar aras\u0131nda say\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar i\u015faret diline bir dil gibi davranmayarak do\u011fru bilinen yanl\u0131\u015flar\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesine yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> \u0130\u015faret dili konu\u015fan topluluklardaki insanlar kendilerini sa\u011f\u0131r olarak tan\u0131mlarlar. Sa\u011f\u0131rl\u0131k hem k\u00fclt\u00fcrel hem de medikal anlamda kullan\u0131lmas\u0131nda sak\u0131nca bulunmayan bir kelimedir. A\u011f\u0131r i\u015fiten ya da i\u015fitme g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc ya\u015fayan insanlarla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> Hatta \u00f6yle ki, Corballis baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda genel olarak insanlar\u0131n ba\u011flam i\u00e7erisinde bulunmayan nesnelere ve olas\u0131 durumlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilme ve planlayabilme yetene\u011finden yola \u00e7\u0131karak \u201cZihinsel Zaman Yolculu\u011fu\u201d (\u0130ng. Mental Time Travel) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir teoriden de bahsetmektedir.<\/p>\n\n\n\n Abner, N., Cooperrider, K., & Goldin-Meadow, S. (2015). Gesture for Linguists: a handy primer. Language and Linguistics Compass<\/em>, 9<\/em>(11), 437\u2013451. https:\/\/doi.org\/10.1111\/lnc3.12168<\/a><\/p>\n\n\n\n Acharya, S., & Shukla, S. (2012). Mirror neurons: Enigma of the metaphysical modular brain. Journal of Natural Science, Biology, and Medicine<\/em>, 3<\/em>(2), 118. https:\/\/doi.org\/10.4103\/0976-9668.101878<\/a><\/p>\n\n\n\n Arbib, M. A., Liebal, K., & Pika, S. (2008). Primate vocalization, gesture, and the evolution of human language. Current Anthropology<\/em>, 49<\/em>(6), 1053\u20131076. https:\/\/doi.org\/10.1086\/593015<\/a><\/p>\n\n\n\n Corballis, M. C. (2009). The evolution of language. Annals of the New York Academy of Sciences<\/em>, 1156<\/em>(1), 19\u201343. https:\/\/doi.org\/10.1111\/j.1749-6632.2009.04423.x<\/a><\/p>\n\n\n\n Corballis, M. C. (2017). The Truth about Language<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.7208\/chicago\/9780226287225.001.0001<\/a><\/p>\n\n\n\n Kendon, A. (2004). Gesture visible action as utterance<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.1017\/cbo9780511807572<\/a><\/p>\n\n\n\n McGurk, H., & Macdonald, J. B. (1976). Hearing lips and seeing voices. Nature<\/em>, 264<\/em>(5588), 746\u2013748. https:\/\/doi.org\/10.1038\/264746a0<\/a><\/p>\n\n\n\n Nudel, R., & Newbury, D. F. (2013). FOXP2. Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science<\/em>, 4<\/em>(5), 547\u2013560. https:\/\/doi.org\/10.1002\/wcs.1247<\/a><\/p>\n\n\n\n \u00d6zy\u00fcrek, A., Furman, R., & Goldin\u2010Meadow, S. (2014). On the way to language: event segmentation in homesign and gesture. Journal of Child Language<\/em>, 42<\/em>(1), 64\u201394. https:\/\/doi.org\/10.1017\/s0305000913000512<\/a><\/p>\n\n\n\n Poggi, I. (2008). Iconicity in different types of gestures. Gesture<\/em>, 8<\/em>(1), 45\u201361. https:\/\/doi.org\/10.1075\/gest.8.1.05pog<\/a><\/p>\n\n\n\n Rizzolatti, G., Sinigaglia, C., & Anderson, F. S. (2007). Mirrors in the brain: how our minds share actions and emotions<\/em>. http:\/\/ci.nii.ac.jp\/ncid\/BA83990322<\/a><\/p>\n\n\n\n Scharff, C., & Petri, J. (2011). Evo-devo, deep homology and FoxP2: implications for the evolution of speech and language. Philosophical Transactions of the Royal Society B<\/em>, 366<\/em>(1574), 2124\u20132140. https:\/\/doi.org\/10.1098\/rstb.2011.0001<\/a><\/p>\n\n\n\n Ta\u015f\u00e7\u0131, S. S., & G\u00f6ksel, A. (2018). Native compounds in T\u0130D: A classification based on headedness. Dilbilim Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131<\/em>, 29<\/em>(1), 1\u201328. https:\/\/doi.org\/10.18492\/dad.378853<\/a><\/p>\n\n\n\n Tiippana, K. (2014). What is the McGurk effect? Frontiers in Psychology<\/em>, 5<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.3389\/fpsyg.2014.00725<\/a><\/p>\n\n\n\n Vargha-Khadem, F., Watkins, K. E., Alcock, K., Fletcher, P., & Passingham, R. E. (1995). Praxic and nonverbal cognitive deficits in a large family with a genetically transmitted speech and language disorder. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America<\/em>, 92<\/em>(3), 930\u2013933. https:\/\/doi.org\/10.1073\/pnas.92.3.930<\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":2143,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[568,102,94,1087,93,234,63,101,691,64,233,92,323,1090,838,87,1083,62,370,1086,371,1089,575,369,1088,577,1039,103,1084,1092,1091,88,89,167,168,106,164,1085],"kategori":[725],"class_list":["post-2142","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-animal","event_publishing_tags-animal-cognition","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilisin-evrimi","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-biology","event_publishing_tags-biyoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-comparative-biology","event_publishing_tags-comparative-cognition","event_publishing_tags-dil","event_publishing_tags-dil-evrimi","event_publishing_tags-dilbilim","event_publishing_tags-evolution","event_publishing_tags-evolution-of-cognition","event_publishing_tags-evolution-of-language","event_publishing_tags-evolutionary","event_publishing_tags-evolutionary-psychology","event_publishing_tags-evrim","event_publishing_tags-evrimsel","event_publishing_tags-evrimsel-psikoloji","event_publishing_tags-hayvan","event_publishing_tags-hayvan-bilisi","event_publishing_tags-hayvan-zihni","event_publishing_tags-karsilastirmali-bilis","event_publishing_tags-karsilastirmali-biyoloji","event_publishing_tags-language","event_publishing_tags-linguistics","event_publishing_tags-neurolinguistics","event_publishing_tags-norodilbilim","event_publishing_tags-psikodilbilim","event_publishing_tags-psycholinguistics","event_publishing_tags-vegan","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2142","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2142\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2143"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2142"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2142"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2142"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}G\u00fcndelik \u201cPandomim\u201d<\/h2>\n\n\n\n
Elden Ne Gelir?<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"\/](\"https:\/\/miro.medium.com\/v2\/resize:fit:1400\/1*zdIfT_RzzwdRvX_EXLDD_w.png\")
Kocaman Bir Fark Var<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"\/](\"https:\/\/miro.medium.com\/v2\/resize:fit:1400\/1*NI1tjmsMEY3t-UQN7mfXhQ.png\")
G\u00f6zler de Yalan S\u00f6yler<\/h2>\n\n\n\n
![\"\"\/](\"https:\/\/miro.medium.com\/v2\/resize:fit:1382\/1*CzXC8LFBnxtfS6bWqQNgZw.png\")
Sesi Takip Et<\/h2>\n\n\n\n
Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n
Notlar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Referanslar<\/h2>\n\n\n\n