{"id":2118,"date":"2023-08-16T15:00:10","date_gmt":"2023-08-16T15:00:10","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2118"},"modified":"2025-09-20T13:43:42","modified_gmt":"2025-09-20T13:43:42","slug":"bilimin-en-zor-problemi-kuzenlerimizi-anlamak-muharrem-ayar","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilimin-en-zor-problemi-kuzenlerimizi-anlamak-muharrem-ayar\/","title":{"rendered":"Bilimin En Zor Problemi: Kuzenlerimizi Anlamak \u2014 Muharrem Ayar"},"content":{"rendered":"\n

\u201cBilimin En Zor Problemi\u201d serisinin t\u00fcm yaz\u0131lar\u0131na buradan<\/a> eri\u015febilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

Muharrem Ayar, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Dilbilim B\u00f6l\u00fcm\u00fc Mezunu. \u0130\u015faret dili dilbilimi, dil edinimi ve dil evrimi konular\u0131yla ilgileniyor. \u015eu anda Max Planck Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde asistanl\u0131k yap\u0131yor.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Merhaba! Bir \u00f6nceki yaz\u0131da dil evrimi \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalara g\u00f6z atmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131k. Ku\u015flar ve ar\u0131lar ile yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmadan sonra, s\u0131rada bize daha yak\u0131n olan t\u00fcrler var. Bu yaz\u0131da evrimsel kuzenlerimiz olan primatlara odaklanacak, onlara dil \u00f6\u011fretme \u00e7abalar\u0131n\u0131 ve di\u011fer insan t\u00fcrlerinin dil yetilerinin ne durumda olabilece\u011fini inceleyece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Primat \u0130leti\u015fimi<\/h2>\n\n\n\n

Yakla\u015f\u0131k 55 milyon y\u0131ld\u0131r primatlar kendi i\u00e7erisinde t\u00fcrle\u015fmeye devam etmektedir (Wood, 2005). Evrimsel \u00e7al\u0131\u015fmalarda bulunan bilim insanlar\u0131, bu t\u00fcrle\u015fme sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan Homo t\u00fcr\u00fcn\u00fcn baz\u0131 yeteneklerinin temellerini anlamak i\u00e7in insanlar ile di\u011fer primatlar\u0131 s\u0131kl\u0131kla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaktad\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u0130nsanlar\u0131n ve di\u011fer primatlar\u0131n evrim s\u00fcre\u00e7lerinin zaman \u00e7izelgesi (Wood, 2005, syf. 2\u2019den uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Bu yaz\u0131y\u0131 okudu\u011funuza g\u00f6re, pek tabii ki insanlardaki dil becerisinin k\u00f6kenlerini anlamak i\u00e7in de primatlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 hemen fark edeceksinizdir. Bu yaz\u0131da konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere, primatlar\u0131n ileti\u015fim becerileri ile insan diliyle olan farklar\u0131 ve benzerlikleri uzun s\u00fcredir incelenen bir konudur. Ancak en az\u0131ndan bu b\u00f6l\u00fcmde, tarihe pek de\u011finmeyece\u011fiz. Bunun yerine, primat ileti\u015fimini anlamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Primat ileti\u015fimini incelerken ilk olarak yapmam\u0131z gereken \u015fey, primat ileti\u015fiminin kanallar\u0131n\u0131 ay\u0131rmak olacak. Primatlar da t\u0131pk\u0131 insanlar gibi, i\u015fitsel kanal ve g\u00f6rsel-uzamsal kanallar\u0131 kullanarak ileti\u015fim kurar (Meguerditchian ve Vauclair, 2008). O h\u00e2lde, bunlar\u0131 s\u0131ras\u0131yla incelemeye ba\u015flayal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fitsel kanal, primatlar\u0131n seslenme yoluyla s\u0131k\u00e7a faydaland\u0131klar\u0131 bir kanald\u0131r. Cheney ve Seyfarth\u2019\u0131n (2018) i\u015fitsel kanal \u00fczerine yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada, primatlar\u0131n hem rakipleriyle hem de grup \u00fcyeleriyle aralar\u0131ndaki sosyal ba\u011flar\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in genel olarak i\u015fitsel kanal\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131 ortaya konulmu\u015ftur. Bu seslenmeler t\u00fcrler ve ba\u011flamlar aras\u0131nda de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterse de seslenmelerin genel ama\u00e7lar\u0131 \u00e7iftle\u015fme, bireyler aras\u0131 belirsizli\u011fi giderme ve tehlikeyi haber verme olarak s\u0131ralanabilir.<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer bu seslenmeleri insan ileti\u015fimi ve diliyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak olursak, i\u00e7eriklerine de dikkat etmemiz gerekiyor. Bu noktada en \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde durulan konu ise primat seslenmelerinin esnekli\u011fidir. Peki, esneklik dedi\u011fimiz \u015fey nedir? Bu ba\u011flamda esneklik, bir primat\u0131n yeni seslenmeler olu\u015fturabilme yetene\u011fi ve h\u00e2lihaz\u0131rda bulunan seslenmelerinin i\u00e7eri\u011fini ne kadar de\u011fi\u015ftirebildi\u011fi anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n\n\n\n

Meguerditchian ve Vauclair\u2019in (2008) primat seslenmeleri konusunda yapt\u0131\u011f\u0131 analize g\u00f6re, primat seslenmelerinin esnekli\u011fi insanlar\u0131nkine k\u0131yasla olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bununla birlikte, primatlar\u0131n seslenmeleri genellikle bulunduklar\u0131 stat\u00fcye ya da kiminle ileti\u015fim kurduklar\u0131na g\u00f6re de de\u011fi\u015fim g\u00f6sterebiliyor. \u00d6rne\u011fin, erkek babunlar\u0131n seslenmeleri stat\u00fc olarak daha a\u015fa\u011f\u0131 basamaklarda bulunduklar\u0131 durumlarda daha k\u0131sa oluyor. Di\u015fi Campbell maymunlar\u0131n\u0131n da grup i\u00e7erisindeki stat\u00fc de\u011fi\u015fimlerine ba\u011fl\u0131 olarak seslenmelerini daha iyi ayarlayabilmesi buna ba\u015fka bir \u00f6rnek olarak verilebilir. Yeni \u00e7a\u011fr\u0131lar \u00fcretme konusunda da primatlar\u0131n kimlerle ileti\u015fime ge\u00e7tikleri ve i\u00e7erisinde bulunduklar\u0131 ekolojik durumlar s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 bir etkiye sahiptir. Mesela, g\u00f6zetim alt\u0131nda yeti\u015fen \u015fempanzeler, insanlarla ileti\u015fime ge\u00e7tiklerinde do\u011fada yeti\u015fen \u015fempanzelerde olmayan ve \u201cahududu\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan birtak\u0131m seslenmeler kullanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu seslenmelerin \u00f6\u011frenme s\u00fcre\u00e7leri de primatlar\u0131n ileti\u015fim becerisi ile insan dili aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ve benzerlikleri ortaya koyan parametrelerden biridir. Egnor ve Hauser\u2019in (2004) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada primatlar\u0131n seslenmelerinin hangi edinim s\u00fcre\u00e7lerinde de\u011fi\u015febilece\u011fi incelenmi\u015ftir. Normal geli\u015fim s\u00fcre\u00e7leri incelendi\u011fi zaman, primatlar\u0131n do\u011fum sonras\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 seslerin \u00e7o\u011funun yeti\u015fkinlerin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 seslere olduk\u00e7a benzer oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Baz\u0131 seslenmeler ise zamanla tamamen yeti\u015fkin formunu al\u0131r. \u00d6te yandan, Egnor ve Hauser\u2019in (2004) iddias\u0131na g\u00f6re, bu durum primatlar\u0131n ses yolunun olgunla\u015fma s\u00fcrecinde daha uzun bir h\u00e2le gelmesinden de kaynaklan\u0131yor olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Benzer \u015fekilde, sosyal izolasyonda yeti\u015fen primatlar\u0131n seslenmelerinde kayda de\u011fer bir farkl\u0131l\u0131k bulunmamaktad\u0131r. Bulunan farkl\u0131l\u0131klar\u0131n da asl\u0131nda \u00f6\u011frenme s\u00fcre\u00e7leriyle ilgili olmad\u0131\u011f\u0131, bunun yerine primatlar\u0131n sosyal olarak nas\u0131l davranmalar\u0131 gerekti\u011fini bilmemesinden kaynakl\u0131 olabilece\u011fi Egnor ve Hauser (2004) taraf\u0131ndan iddia edilmektedir. Herhangi bir ses girdisinin olmad\u0131\u011f\u0131 ortamlarda ise ses \u00f6\u011freniminin etkilenmedi\u011fi, s\u00fcrekli ses ve sosyal etkile\u015fimin primat seslenmelerinin normal bir seviyede s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi de, di\u011fer kanal olan g\u00f6rsel-uzamsal kanalda primatlar\u0131n nas\u0131l ileti\u015fim kurduklar\u0131na bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Liebal ve Call (2012), yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada primatlar\u0131n ileti\u015fim i\u00e7in iki t\u00fcr jest kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir. Bunlardan ilki dokunsal jestler iken, di\u011feri ses \u00fcretmek amac\u0131yla kullan\u0131lan jestlerdir. Bu jestler primat t\u00fcrleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli oldu\u011fu gibi, say\u0131lar\u0131 da bir hayli fazlad\u0131r. Liebal vd.\u2019nin (2013) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re ise insans\u0131lar\u0131n jest da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131n maymunlara g\u00f6re daha geni\u015f oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r[i]<\/a>. Ayn\u0131 zamanda, primatlar jestler a\u00e7\u0131s\u0131ndan seslere nazaran daha esnek bir yap\u0131 g\u00f6stermektedir (Meguerditchian ve Vauclair, 2008).<\/p>\n\n\n\n

Bu jestlerin i\u015flevlerine ve ileti\u015fimdeki yerlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, Liebal ve Call (2012) jestlerin insans\u0131lar taraf\u0131ndan genellikle temizlik, \u00fcreme ya da oyun gibi eylemlerin ger\u00e7ekle\u015fmesini istedikleri zaman kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. Bu istekler kar\u015f\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131 durumda ise \u015fempanzeler ve orangutanlar ayn\u0131 jesti tekrar ederken, goriller bir noktada jestlerini manip\u00fcle edebiliyor. \u00d6te yandan, \u015fempanzelerin ve orangutanlar\u0131n insanlarla olan etkile\u015fiminde jestlerini manip\u00fcle etti\u011fi ve hatta daha a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 jestler yapt\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6zlemlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Jestlerin kullan\u0131m\u0131yla ilgili tart\u0131\u015f\u0131lan en \u00f6nemli konulardan bir tanesi de i\u015faret etmedir. \u0130nsan bebekleri dil edinim s\u00fcre\u00e7lerinde i\u015faret etmeyi \u00f6nc\u00fcl-bildirimsel ve \u00f6nc\u00fcl-buyruk olmak \u00fczere iki sebeple kullan\u0131rlar (Cochet ve Vauclair, 2010). Bildirimsel olarak kullan\u0131lan i\u015faret etme bebe\u011fin ve ebeveyninin g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131nda bir nesne oldu\u011funu belirtirken, buyruk i\u00e7in kullan\u0131lan i\u015faret etme ise bebe\u011fin o nesneyi istedi\u011fi anlam\u0131na gelmektedir. \u0130kincisine benzer bir bi\u00e7imde i\u015faret etmeyi insans\u0131lar da kullanmaktad\u0131r. Yine, Liebal ve Call\u2019a (2012) g\u00f6re ortada herhangi bir alet olmas\u0131 durumunda bile, insans\u0131lar\u0131n amac\u0131 g\u00f6zlemcinin o aleti kullanarak kendisine yemek getirmesini istemektir.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada primatlar\u0131n geli\u015fim s\u00fcre\u00e7lerinde jestlerin ne t\u00fcr a\u015famalardan ge\u00e7ti\u011finden Pika\u2019n\u0131n (2008) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya k\u0131saca g\u00f6z atarak bahsedebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Pika\u2019n\u0131n (2008) ara\u015ft\u0131rmas\u0131na g\u00f6re, \u015fempanze yavrular\u0131 9 ila 12,5 ay aras\u0131nda anneleriyle jest ileti\u015fimini ba\u015flatan bir a\u015famaya gelir ve bu ya\u015flarda sosyal dinamikleri ve annelerini anlamaya ba\u015flar. Bu jestlerin say\u0131s\u0131na ve geli\u015fim h\u0131z\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, 1 ya\u015f\u0131nda 12 adet jest da\u011farc\u0131\u011f\u0131 olan \u015fempanzelerin 3 ya\u015f\u0131nda 19 jeste sahip oldu\u011fu g\u00f6zlemlenmekte; jestlerin genel uzunlu\u011funa bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise, gen\u00e7 \u015fempanzeler daha uzun jestler kullan\u0131rken ya\u015fl\u0131 \u015fempanzelerin daha k\u0131sa jestler kulland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer primatlarda jest say\u0131s\u0131n\u0131n incelendi\u011fi durumlarda, gorillerde jest da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131n 3 ya\u015f\u0131ndan 5\u20136 ya\u015f\u0131na kadar y\u00fckseldi\u011fi ve daha sonra azald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenirken, b\u00fcy\u00fck kara \u015febeklerde jest da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131n 4\u20135 ya\u015f\u0131nda 11 jest ile tepe noktas\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve genel olarak sabit kald\u0131\u011f\u0131, bu noktada da baz\u0131 jestlerin yerine yenilerinin geldi\u011fi belirtilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere, primatlar\u0131n ileti\u015fim i\u00e7in hem i\u015fitsel hem de g\u00f6rsel-uzamsal kanallar\u0131 olduk\u00e7a etkili bir \u015fekilde kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Pek tabii ki bize en yak\u0131n t\u00fcrleri i\u00e7erisinde bar\u0131nd\u0131ran bu s\u0131n\u0131f\u0131n ileti\u015fim becerileri konusunda insanlar kadar iyi olmasalar da di\u011fer t\u00fcrlere nazaran olduk\u00e7a etkili bir performans g\u00f6sterebilece\u011fini bekleyebilirdik. O h\u00e2lde bu ileti\u015fimin biraz daha derinine inelim ve k\u0131sa bir tart\u0131\u015fmay\u0131 inceleyelim. Dil evrimi, tart\u0131\u015fmalar\u0131n her zaman oldu\u011fu bir alan sonu\u00e7ta.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sa Bir Tart\u0131\u015fma<\/h2>\n\n\n\n

Primatlar\u0131n nas\u0131l ileti\u015fim kurduklar\u0131n\u0131 biraz da olsa anlam\u0131\u015f bulunmaktay\u0131z. \u0130ki kanal\u0131 da iyi bir \u015fekilde kullanan primatlar\u0131n ileti\u015fimlerinin hangi zihinsel seviyede ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ise bu noktada tart\u0131\u015f\u0131lan bir konu. Bu ileti\u015fimin zihinsel seviyeleri primatlarla ili\u015fkili olarak genellikle Ama\u00e7l\u0131 \u0130leti\u015fim ve G\u00f6stergeci \u0130leti\u015fim kavramlar\u0131n\u0131n etraf\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. O h\u00e2lde bu kavramlar\u0131 biraz a\u00e7\u0131klayarak tart\u0131\u015fmaya giri\u015f yapal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Warren ve Call (2022) ama\u00e7l\u0131 ileti\u015fimin \u00fc\u00e7 kriter etraf\u0131nda a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmektedir:<\/p>\n\n\n\n

– G\u00f6nderici, al\u0131c\u0131ya g\u00f6nderdi\u011fi sinyal sonucunda bilgi ge\u00e7i\u015finin ger\u00e7ekle\u015fece\u011finin fark\u0131nda olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

– G\u00f6nderici, al\u0131c\u0131n\u0131n da benzer bir \u015fekilde bilgi aktar\u0131m\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmas\u0131n\u0131 beklemektedir.<\/p>\n\n\n\n

– G\u00f6nderici, do\u011fru bilginin aktar\u0131m\u0131ndan emin olabilmek i\u00e7in kendi sinyallerini \u00f6zenle se\u00e7melidir.<\/p>\n\n\n\n

Bunu bir ba\u011flam i\u00e7erisinde \u00f6rneklendirmemiz gerekirse, yemek masas\u0131nda arkada\u015f\u0131n\u0131zdan tuz isteyece\u011finiz bir senaryoyu hayal edebiliriz. Tuz istemeden \u00f6nce arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n size bakt\u0131\u011f\u0131ndan emin olmal\u0131, gerekirse dikkatini \u00e7ekerek aran\u0131zda ileti\u015fim kurabilece\u011finiz bir ortam yaratmal\u0131s\u0131n\u0131z. Sonras\u0131nda ise niyetinizi arkada\u015f\u0131n\u0131za s\u00f6ylemelisiniz, yani \u201cTuzu uzat\u0131r m\u0131s\u0131n?\u201d c\u00fcmlesini kurmal\u0131s\u0131n\u0131z. Arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n sizi do\u011fru anlad\u0131\u011f\u0131ndan emin oldu\u011funuzda, onun size tuzu uzat\u0131p uzatmayaca\u011f\u0131n\u0131 izleyebilirsiniz. E\u011fer arkada\u015f\u0131n\u0131z size tuzu uzat\u0131rsa, ileti\u015fim amac\u0131n\u0131z ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yine, Warren ve Call\u2019\u0131n (2022) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na bakacak olursak g\u00f6stergeci ileti\u015fim, g\u00f6nderici ve al\u0131c\u0131 aras\u0131nda ileti\u015fimsel niyetin anla\u015f\u0131lmas\u0131na dayanmaktad\u0131r. Tuz \u00f6rne\u011fi \u00fczerinden a\u00e7\u0131klayacak olursak, arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n \u201cBu benden ne yapmam\u0131 istiyor?\u201d sorusunu sorabilece\u011fi durumlar g\u00f6stergeci ileti\u015fime d\u00e2hil oluyor. Bu noktada ileti\u015fimin amac\u0131 arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n sizin ondan bir \u015fey isteyece\u011finizin bir \u015fekilde fark\u0131nda olmas\u0131yken sizin de bu fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in bir harekette bulunman\u0131zd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada, primat ileti\u015fiminin ama\u00e7l\u0131 m\u0131 yoksa g\u00f6stergeci mi oldu\u011fu tart\u0131\u015fmas\u0131na d\u00f6necek olursak, ilk \u00f6nce Scott-Phillips\u2019in (2015) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na bakmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Scott-Phillips (2015) g\u00f6stergesel ileti\u015fim i\u00e7in \u00f6ncelikli olarak d\u00f6rt adet kriter s\u0131ral\u0131yor. Bu kriterler; ileti\u015fimsel niyetlerin ifade edilmesi, ileti\u015fimsel niyetlerin anla\u015f\u0131lmas\u0131, bilgilendirici niyetlerin ifade edilmesi ve bilgilendirici niyetlerin anla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Scott-Phillips\u2019in (2015) analizine g\u00f6re, primatlar\u0131n g\u00f6stergesel ileti\u015fimin kriterlerine uygun bir \u015fekilde ileti\u015fim kurdu\u011fu net olarak ara\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f ya da kan\u0131tlanamam\u0131\u015f durumdad\u0131r. Bu noktada \u00f6rnek g\u00f6stermek i\u00e7in ileti\u015fimsel niyetlerin ifade edilmesi ve bilgilendirici niyetlerin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 se\u00e7ebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130leti\u015fimsel niyetler ifade edilirken, g\u00f6ndericinin amac\u0131 al\u0131c\u0131n\u0131n mental durumunu de\u011fi\u015ftirmek ya da ba\u015fka bir deyi\u015fle istedi\u011fi gibi davranmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u00e7ocuklar\u0131n kendilerine bir oyunca\u011f\u0131n uzat\u0131l\u0131p verilmesini istedikleri durumlarda oyuncak at\u0131l\u0131p verilirse, \u00e7ocuklar istediklerini elde etmi\u015f olmalar\u0131na ra\u011fmen oyunca\u011f\u0131n uzat\u0131lmas\u0131n\u0131 da istediklerini vurgulayacaklard\u0131r. Di\u011fer bir kriter olan ileti\u015fimsel niyetlerin anla\u015f\u0131lmas\u0131 konusunda da \u00e7ocuklar, \u00e7e\u015fitli yollar \u00fczerinden yeti\u015fkinlerin kendileriyle ileti\u015fim kurmak istediklerini anlarken, primatlar\u0131n bunu yapamamas\u0131n\u0131n sebebi ba\u015fkalar\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 takip edememelerinden kaynaklan\u0131yor olabilir. Bu noktada Scott-Phillips (2015), her iki kanalda da primat ileti\u015fiminin g\u00f6stergesel olamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131ndan sonra Moore (2015), primat ileti\u015fiminin g\u00f6rsel-uzamsal kanal \u00fczerinde g\u00f6stergesel oldu\u011funu savundu\u011fu bir \u00e7al\u0131\u015fma yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Moore\u2019un (2015) yapt\u0131\u011f\u0131 analizde Scott-Phillips\u2019in (2015) teorik zemininin bir \u00f6l\u00e7\u00fcde kan\u0131tlanamad\u0131\u011f\u0131 ve bili\u015fsel olarak da zor bir yerde durdu\u011fu iddia edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Moore\u2019un (2015) primat jestlerinin g\u00f6stergesel oldu\u011funa dair ilk dayana\u011f\u0131 g\u00f6z temas\u0131d\u0131r. Her ne kadar Scott-Phillips (2015) bundan bahsetmese de Moore (2015) g\u00f6z temas\u0131n\u0131n g\u00f6stergesel ileti\u015fim i\u00e7in \u00f6nemli bir belirti oldu\u011funu iddia ediyor. Bu ba\u011flamda Moore\u2019un (2015) iddias\u0131n\u0131 \u015fu \u015fekilde \u00f6zetleyebiliriz: E\u011fer insanlar\u0131n g\u00f6z temas\u0131 insan ileti\u015fiminin g\u00f6stergesel olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011finin \u00f6nemli bir belirteci ise, jestlerini yaparken g\u00f6z temas\u0131n\u0131 kullanan primatlar\u0131n ileti\u015fimini de g\u00f6stergesel olarak kabul edebilmeliyiz.<\/p>\n\n\n\n

Moore (2015) g\u00f6z temas\u0131yla ba\u015flayan analizine kar\u015f\u0131 taraf\u0131n dikkatini yap\u0131lan jestlere \u00e7ekmeyi ekleyerek devam ediyor. Bu noktada, \u015fempanzelerin jestlerini kullanarak ileti\u015fimi ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi durumda, di\u011fer \u015fempanzelerin ya da insanlar\u0131n dikkatlerini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011funu s\u00f6yleyen Moore (2015), bu bulgunun Scott-Phillips\u2019in (2015) g\u00f6stergeci ileti\u015fim i\u00e7in \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc teorik temellere de uygun oldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n

Moore\u2019un (2015) Scott-Phillips\u2019e (2015) kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ba\u015fka bir nokta ise i\u015faret etme ile alakal\u0131d\u0131r. \u0130\u015faret etme, insan bebeklerin g\u00f6stergesel ileti\u015fim i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 tekniklerden bir tanesidir. Primatlar bu teknikte nispeten daha k\u00f6t\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen i\u015faret etmeyi daha basit bir anlamda kullan\u0131yor. Bu noktada Moore\u2019un (2015) arg\u00fcman\u0131, primat jestlerinin \u00fcretiminin g\u00f6stergesel olabilece\u011fi fakat primatlar\u0131n her jesti alg\u0131layacak kapasiteye sahip olamama ihtimali \u00fczerine yo\u011funla\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Bu tart\u0131\u015fman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, primat ileti\u015fiminin ne ama\u00e7la ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine dair alternatif g\u00f6r\u00fc\u015fler de mevcuttur, bunlardan bir tanesi \u00e7\u0131kar\u0131msal ileti\u015fim (Warren ve Call, 2022) iken di\u011feri ise hedef odakl\u0131 ileti\u015fimdir (Fischer ve Price, 2017). \u00d6rne\u011fin, ikincisinin olabilece\u011fini destekleyen Melis ve Rossano\u2019nun (2022) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda primatlar\u0131n i\u015f birli\u011fi amac\u0131yla yapt\u0131klar\u0131 ileti\u015fimin ger\u00e7ekle\u015febilmesi i\u00e7in ileti\u015fimin kendi hedeflerine y\u00f6nelik olmas\u0131 \u015fart\u0131n\u0131n oldu\u011fu da belirtiliyor.<\/p>\n\n\n\n

Primat ileti\u015fimin nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini ve primatlar\u0131n ileti\u015fimlerini ger\u00e7ekle\u015ftirirken hangi mental becerileri kullanabildi\u011fini konu\u015ftu\u011fumuza ve inceledi\u011fimize g\u00f6re, biraz da primatlara insan dilini \u00f6\u011fretme \u00e7abalar\u0131na g\u00f6z atabiliriz. Bu \u00e7abalar\u0131n nas\u0131l sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelerken insanlarla primatlar aras\u0131ndaki baz\u0131 farklara da bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Anla\u015fabiliyor muyuz?<\/h2>\n\n\n\n

Primatlar evrimsel olarak insanlar\u0131n kuzenleri olduklar\u0131ndan, di\u011fer t\u00fcrlere nazaran daha b\u00fcy\u00fck bir evrimsel y\u00fck\u00fcn alt\u0131ndad\u0131rlar. Dil evrimi ba\u011flam\u0131nda bu bilimsel y\u00fcke baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n insan konu\u015fma dilini ve i\u015faret dilini primatlara \u00f6\u011fretmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da d\u00e2hildir.[ii]<\/a> \u00d6ncelikle, konu\u015fma dilinin primatlara \u00f6\u011fretilmesiyle alakal\u0131 \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalara k\u0131saca bir bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Gillespie-Lynch vd.\u2019nin (2014) y\u0131l\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma \u00e7er\u00e7evesinde, konu\u015fma dilinin primatlara \u00f6\u011fretilmesi konusunda yap\u0131lan birka\u00e7 \u00f6nemli deneme tarihsel olarak s\u0131ralan\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n

– 1890\u20131910 aras\u0131: Gardner, Witmer ve Furness gibi bilim insanlar\u0131 \u00e7e\u015fitli \u015fartlar alt\u0131nda bulunan \u015fempanze ve orangutanlara insan konu\u015fma dilini \u00f6\u011fretmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bu denemelerin bir\u00e7o\u011funda insans\u0131lar bir ya da iki kelime konu\u015fabildiler. Bu bilim insanlar\u0131n\u0131n notlar\u0131na g\u00f6re, insans\u0131lar\u0131n dili anlama g\u00fcc\u00fc \u00fcretim g\u00fcc\u00fcnden daha fazlayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

– 1913: Nadezhda Kohts 1,5 ya\u015f\u0131nda bir \u015fempanze olan Joni\u2019ye 4 ya\u015f\u0131na kadar bakt\u0131. O\u011fluyla beraber b\u00fcy\u00fcyen \u015fempanzenin dil edinememesinin sebebinin ise dil \u00f6\u011fretme \u00e7abas\u0131 i\u00e7erisinde bulunulmamas\u0131 oldu\u011funu iddia etti.<\/p>\n\n\n\n

– 1933: Luella ve Winthrop Kellog \u00e7ifti, 7,5 ayl\u0131k bir orangutan olan Gua\u2019ya 9 ay boyunca bakt\u0131. 9 ay\u0131n sonunda kendi o\u011fullar\u0131 Donald, Gua\u2019y\u0131 anlama becerisinde geride b\u0131rakm\u0131\u015f olsa da Gua da 100\u2019den fazla kelime \u00f6\u011frenmeyi ba\u015fard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

– 1951: Keith ve Catherine Hayes \u00e7ifti, 3 ya\u015f\u0131ndaki \u015fempanze Viki\u2019yi sahiplenip 7 ya\u015f\u0131nda \u00f6lene kadar ona bakt\u0131lar. Viki, bu d\u00f6rt y\u0131l i\u00e7erisinde 4 kelime s\u00f6ylemeyi \u00f6\u011frendi, bu kelimeler; anne (\u0130ng. mama), baba (\u0130ng. papa), kupa (\u0130ng. cup) ve yukar\u0131yd\u0131 (\u0130ng. up).<\/p>\n\n\n\n

– 1978: Keith Laidler, 2 ya\u015f\u0131ndaki bir orangutan olan Cody\u2019ye 9 ay\u0131n sonunda 4 tane ses \u00fcretmeyi \u00f6\u011fretti. Bu sesler \/k\/, \/p\/, \/f\/ ve \/tb\/ sesleriydi.<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere, insans\u0131lara konu\u015fma dilini \u00fcretimsel a\u00e7\u0131dan \u00f6\u011fretmek neredeyse imk\u00e2ns\u0131z. Bu kapsamda, insans\u0131lar \u00e7ok az say\u0131da kelimeyi konu\u015fmay\u0131 \u00f6\u011frenebiliyorlar. \u00d6\u011frendikleri durumda bile bunu insanlar gibi yapam\u0131yorlar. Aralar\u0131ndaki en ba\u015far\u0131l\u0131 \u00f6rnek oldu\u011fu i\u00e7in bu noktada Viki\u2019nin ses \u00fcretimini inceleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Ekstr\u00f6m\u2019\u00fcn (2023) yapt\u0131\u011f\u0131 analizde, Viki\u2019nin agulamalar\u0131 ile \u201cbaba\u201d ve \u201ckupa\u201d derken al\u0131nan ses kay\u0131tlar\u0131 incelenmi\u015f ve Viki\u2019nin agulamalar\u0131n\u0131n \u00fcst \u00fcste ger\u00e7ekle\u015fen g\u0131rtlak \u00fcns\u00fczlerinden[iii]<\/a> olu\u015ftu\u011fu bulunmu\u015ftur. Baba kelimesinde ise \u00fcnl\u00fc seslerin herhangi bir \u00fcnl\u00fcl\u00fck de\u011feri ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilirken, kupa kelimesindeki \/k\/ sesinin daha \u00e7ok \/h\/ sesine benzedi\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada, primat ses yolunun insanlar\u0131nkinden olduk\u00e7a farkl\u0131 oldu\u011fu ve bu y\u00fczden insan dilinin seslerini \u00fcretemedikleri olduk\u00e7a yayg\u0131n bir inan\u0131\u015f olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Ancak, Fitch vd\u2019nin (2016) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re Makak gibi maymunlar\u0131n g\u0131rtlaklar\u0131 ses \u00fcretimine olduk\u00e7a elveri\u015fli olmas\u0131na ra\u011fmen, esas nokta g\u0131rtla\u011f\u0131n beyinsel y\u00f6netimindeki farkl\u0131l\u0131klard\u0131r. Zaten bu tarz beyinsel farkl\u0131l\u0131klara birazdan de\u011finece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsans\u0131lara konu\u015fma dili \u00f6\u011fretme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 belli bir noktadan sonra \u201cba\u015far\u0131s\u0131z\u201d olduktan sonra, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ba\u015fka bir yol denemek i\u00e7in insans\u0131lara i\u015faret dili \u00f6\u011fretmeye ba\u015flad\u0131lar. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan en \u00fcnl\u00fcleri Washoe (Gardner ve Gardner, 1969), Koko (Patterson, 1978) ve Nim Chimpsky\u2019dir (Terrace vd., 1979). Bu insans\u0131lar\u0131 ve i\u015faret dili becerilerini k\u0131saca \u00f6zetleyelim.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lk olarak Washoe\u2019den ba\u015flayacak olursak, Washoe, Gardner \u00e7iftinin 1965 y\u0131l\u0131nda bak\u0131ma ald\u0131klar\u0131 ve Amerikan \u0130\u015faret Dili (ASL) \u00f6\u011frettikleri bir di\u015fi \u015fempanzedir. Gardner ve Gardner (1969), 1970 y\u0131l\u0131na kadar bakt\u0131klar\u0131 \u015fempanzenin 22 ayl\u0131kken 30 i\u015fareti d\u00fczg\u00fcn bir bi\u00e7imde kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtirken daha sonralar\u0131 bu say\u0131 133\u2019e kadar \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (Krause ve Beran, 2020).<\/p>\n\n\n\n

Patterson (1978) ise Koko adl\u0131 goril ile i\u015faret dili e\u011fitimi \u00fczerine bir \u00e7al\u0131\u015fma ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Patterson\u2019un (1978) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1972\u2019de 1 ya\u015f\u0131nda olan Koko, 4 ya\u015f\u0131na geldi\u011finde g\u00fcnde 150 i\u015faret kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015faretler aras\u0131nda eylemler, ba\u011fla\u00e7lar ve isimler bulunurken soru i\u015faretleri ve zaman hakk\u0131ndaki i\u015faretler bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Son olarak Nim Chimpsky\u2019yi inceleyece\u011fiz. 2 haftal\u0131kken insanlarla beraber b\u00fcy\u00fct\u00fclmeye ba\u015flayan Nim, bir erkek \u015fempanzedir. Ad\u0131n\u0131n bu kadar uzun olmas\u0131n\u0131n sebebi ise \u00fcnl\u00fc dilbilimci ve filozof Noam Chomsky\u2019ye g\u00f6nderme yapmak<\/a> i\u00e7indir. Terrace vd\u2019nin (1979) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re, Nim yakla\u015f\u0131k 4 ya\u015f\u0131na geldi\u011finde 125 adet i\u015fareti d\u00fczg\u00fcn bir bi\u00e7imde kullanabilmekteydi.<\/p>\n\n\n\n

Terrace vd\u2019nin (1979) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada en ilgi \u00e7ekici detay, Nim\u2019in i\u015faretleri birbiriyle ne uzunlukta ve ne s\u0131kl\u0131kla birle\u015ftirdi\u011fiydi. Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmada en \u00e7ok 2 i\u015faretlik birle\u015fimlerin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6zlenirken, i\u015faret birle\u015fimlerinin say\u0131s\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 i\u015faret say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a azalm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer bir deyi\u015fle, 3 i\u015faretlik birle\u015fimler 4 i\u015faretlik birle\u015fimlerden daha fazla kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Nim\u2019in olu\u015fturabildi\u011fi en uzun \u201cc\u00fcmle\u201d ise 16 kelimeden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cGive orange me give eat orange me eat orange give me eat orange give me you.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

(Tr. \u201cVer portakal ben ver yemek portakal ben yemek portakal ver ben yemek portakal ver ben sen.\u201d)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ne kadar da duygusal bir c\u00fcmle, de\u011fil mi?<\/p>\n\n\n\n

Bunun yan\u0131 s\u0131ra, \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7erisinde Nim Chimpsky\u2019nin dilsel geli\u015fimi \u00e7ocuklarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve ortalama s\u00f6zce uzunlu\u011fu gibi noktalarda \u00e7ocuklarla benzer bir geli\u015fim h\u0131z\u0131 g\u00f6stermesine ra\u011fmen, Nim Chimpsky\u2019nin dilsel geli\u015fiminin belli bir yerde durdu\u011fu g\u00f6zlemlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131ktan ve sonu\u00e7lar\u0131 payla\u015f\u0131ld\u0131ktan sonra, konuya \u015f\u00fcpheci yakla\u015fan birtak\u0131m ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ele\u015ftirilerini \u00e7al\u0131\u015fma olarak payla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Patterson\u2019un (1978) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma, Petitto ve Seidenberg (1979) taraf\u0131ndan ele\u015ftirilmi\u015ftir. Petitto ve Seidenberg\u2019in (1979) Koko \u00f6zelinde yapt\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftiriler genel olarak Patterson\u2019un verilerini a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde payla\u015fmamas\u0131, neyin i\u015faret olarak say\u0131l\u0131p say\u0131lmad\u0131\u011f\u0131, kurdu\u011fu i\u015faret birle\u015fimlerinin \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve Koko\u2019nun ne \u00f6l\u00e7\u00fcde i\u015faretleri anlay\u0131p yorumlayabildi\u011fi \u00fczerine yo\u011funla\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ristau ve Robin (1982) de insans\u0131lar\u0131n dil edinimi konusunda genel bir ele\u015ftirel yakla\u015f\u0131m benimseyip, insans\u0131lar\u0131n dil kullan\u0131m\u0131 ve bu dil kullan\u0131m\u0131yla ili\u015fkilendirilebilecek bili\u015fsel becerilerin ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ger\u00e7ekle\u015febildi\u011fine dair bir analiz yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Son olarak, Krause ve Beran (2020) da b\u00fct\u00fcn insans\u0131 ve dil \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 inceleyen bir analiz yapm\u0131\u015flard\u0131r. Bu analiz i\u00e7erisinde, insans\u0131lar\u0131n kelimeleri d\u00fczg\u00fcn bir bi\u00e7imde anlamad\u0131\u011f\u0131, \u00f6d\u00fcl sisteminin dil e\u011fitimini k\u00f6t\u00fc etkiledi\u011fi ve bu y\u00fczden insans\u0131lar\u0131n dili \u00f6\u011frenemedi\u011fi, ortak dikkat ve konu\u015fma ba\u015flatma gibi konular ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yani \u00f6zetleyecek olursak, insans\u0131lar insan dilini bir \u015fekilde taklit etme ya da \u00f6\u011frenme yetisine \u00e7ok az ve tart\u0131\u015fmal\u0131 bir \u015fekilde olsa da sahiplerdir. \u00d6te yandan, bu durumda insanlar taraf\u0131ndan yeti\u015ftirilen insans\u0131lar\u0131n hi\u00e7biri, dili insanlar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde kullanamaz. O zaman, Fitch vd\u2019nin (2016) dedi\u011fi gibi, \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fclmesi gereken en \u00f6nemli nokta asl\u0131nda bedensel olmaktan ziyade zihinseldir. Bu ba\u011flamda, insanlar\u0131n beynini di\u011fer insans\u0131lardan ay\u0131ran etmenlere bakmak bize esas farkl\u0131l\u0131klar\u0131 sunacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu Kafaya Ula\u015fmak<\/h2>\n\n\n\n

\u0130nsan dili ve beyni \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bir\u00e7o\u011funda \u201c\u0130nsan beyni dil i\u00e7in haz\u0131rd\u0131r.\u201d gibi bir c\u00fcmle kullan\u0131l\u0131r. Bu c\u00fcmlenin kullan\u0131lmas\u0131, insan beyninin dile nas\u0131l haz\u0131r oldu\u011funun da g\u00f6sterilmesi gerekti\u011fi anlam\u0131na gelmektedir. Bu sebeple, insan beyninin dile haz\u0131r oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131 test etmek i\u00e7in baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar primat beyni ile insan beynini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Berwick vd\u2019nin (2013) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmayla ba\u015flayacak olursak, insan beyninin dili belli konseptler ve hiyerar\u015fik s\u0131n\u0131rlar \u00e7er\u00e7evesinde i\u015flemledi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Bu hiyerar\u015fik yap\u0131lar\u0131n kontrol edilmesi konusunda en \u00f6nemli beyin b\u00f6lgesinin Broca b\u00f6lgesi oldu\u011fu Berwick vd.\u2019nin (2013) en \u00f6nemli iddialar\u0131ndand\u0131r. Broca b\u00f6lgesi ve ona ba\u011fl\u0131 olan n\u00f6ral devrelerin \u00f6nemi konusunda Friederici vd.\u2019nin (2006) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na bir g\u00f6z atabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fma s\u00fcresince makak maymunlar\u0131 ve insanlar\u0131n sonlu dilbilgisi (finite state grammar) ve \u00f6bek yap\u0131s\u0131 dilbilgisi (phrase structure grammar) kurallar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan olu\u015fturulan dizileri nas\u0131l alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 n\u00f6ro-g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme teknikleri ile incelenmi\u015ftir. Sonlu dilbilgisi ve \u00f6bek yap\u0131s\u0131 dilbilgisini k\u0131saca tan\u0131mlamak i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki g\u00f6rseli kullanabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Sonlu Dilbilgisi (solda) ve \u00d6bek Yap\u0131s\u0131 Dilbilgisi (sa\u011fda) (Friederici vd., 2006, syf 2459\u2019den uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u00dcstteki g\u00f6rselde solda bulunan sonlu dilbilgisi A ve B elementlerinin beraber al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve AB elementinin beraber tekrar edilerek c\u00fcmlenin kuruldu\u011fu dilbilgisi yap\u0131s\u0131d\u0131r. \u00d6te yandan, \u00f6bek yap\u0131s\u0131 dilbilgisi A ve B elementlerinin ayr\u0131 al\u0131n\u0131p A elementi kadar B elementi olmas\u0131n\u0131 ve bu elementlerin say\u0131s\u0131n\u0131n e\u015fitlenmesiyle kurulan c\u00fcmlelerin oldu\u011fu dilbilgisi yap\u0131s\u0131d\u0131r. Sonlu dilbilgisi, \u00f6bek yap\u0131s\u0131 dilbilgisine g\u00f6re daha basit olarak g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu noktada, Friederici vd.\u2019nin (2006) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada insanlar\u0131n daha karma\u015f\u0131k yap\u0131da bulunan \u00f6bek yap\u0131s\u0131 dilbilgisini evrimsel olarak daha gen\u00e7 olan Broca b\u00f6lgesi ile i\u015flemledi\u011fi ortaya konulmu\u015ftur. Fakat daha basit olan sonlu dilbilgisiyle olu\u015fturulan yap\u0131lar\u0131n evrimsel olarak daha eski bir yap\u0131yla i\u015flendi\u011fi g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Friederici vd. (2017), bu noktada sonlu dilbilgisine uygun yap\u0131lar\u0131n makak maymunlar\u0131nda insanlarda Broca\u2019ya tekab\u00fcl eden b\u00f6lge sayesinde i\u015flemlendi\u011fini ve herhangi bir insans\u0131n\u0131n ya da maymunun \u00f6bek yap\u0131s\u0131 dilbilgisi kurallar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde olu\u015fan yap\u0131y\u0131 karma\u015f\u0131k d\u00fczeylerde i\u015flemleyemedi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Berwick vd.\u2019nin (2013) beynin dili nas\u0131l i\u015flemledi\u011fi konusunda de\u011findi\u011fi di\u011fer bir alan ise anlam\u0131 i\u015flemlemedir. \u00c7ok fazla teknik detaya girmeden anlatacak olursak, insan beyninin Broadman B\u00f6lgesi 45 ve 47\u2019nin anlam\u0131 i\u015flemek i\u00e7in beraber \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 ve bu b\u00f6lgelerin \u201cne\u201d bilgisini iletmekle g\u00f6revli olan devrelerle birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan beyni ile di\u011fer primatlar\u0131n beyinlerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran bir di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fma da Becker ve Meguerditchian (2022) taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, teknik detaylar\u0131yla beraber insan dil yetisinde g\u00f6revli olan beyin b\u00f6lgelerini tek tek incelerken bunlar\u0131 di\u011fer primatlarla da kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada en \u00e7ok g\u00f6ze \u00e7arpan nokta ise dil ile ili\u015fkilendirilen beyin b\u00f6lgelerinin aktivasyonunun sol beyinde daha fazla oldu\u011fudur (asimetri).[iv]<\/a> Bu b\u00f6lgelerden birka\u00e7 \u00f6rnek ile bahsedelim.<\/p>\n\n\n\n

Bu b\u00f6lgelerden ilki Planum Temporale\u2019dir (PT). Temporal lobun \u00fcst k\u0131sm\u0131nda bulunan PT\u2019nin ba\u015fl\u0131ca dahil oldu\u011fu i\u015flevler ses ve i\u015fitsel dilin alg\u0131lanmas\u0131d\u0131r. PT\u2019nin do\u011fumdan itibaren sol asimetriye sahip olmas\u0131, yani sol lobda daha fazla i\u015flev g\u00f6rmesi ve bu asimetrinin geli\u015fim s\u00fcrecinde giderek artmas\u0131, insan beyninin dil i\u00e7in haz\u0131r olmas\u0131 konusunda \u00f6nemli g\u00f6r\u00fclse de benzer bir asimetri hen\u00fcz tam olarak anla\u015f\u0131lamayan sebeplerle di\u011fer primatlarda da g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsula da \u00e7al\u0131\u015fmada bahsedilen ve insan beyninin dile olan uyumlulu\u011fu a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli olan bir b\u00f6lgedir. Beynin daha i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131nda bulunan insula, dil ile alakal\u0131 \u00e7e\u015fitli i\u015flemleme becerilerinde g\u00f6rev al\u0131rken ses olu\u015fturman\u0131n planlanmas\u0131nda da g\u00f6rev almaktad\u0131r. Di\u011fer primatlarda daha k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlarda ve benzer i\u015flevler i\u00e7in bulunan insulan\u0131n insanlara \u00f6zg\u00fc \u00f6zelli\u011fi ise i\u00e7erisinde bulunan n\u00f6ronlar\u0131n sol asimetri g\u00f6stermesidir.<\/p>\n\n\n\n

Bu b\u00f6l\u00fcmden anlayabilece\u011fimiz \u00fczere, dil a\u00e7\u0131s\u0131ndan insan ve primat beyninde hem hiyerar\u015fik hem de b\u00f6lgelerin kullan\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r. Bu farkl\u0131l\u0131klara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, di\u011fer primatlar\u0131n beyin yap\u0131lar\u0131 sebebiyle dil \u00f6\u011fretme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve daha az geli\u015fmi\u015f bir ileti\u015fim sistemi kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz. Yani, ilk ba\u015fta de\u011findi\u011fimiz \u201c\u0130nsan beyni dil i\u00e7in haz\u0131rd\u0131r.\u201d c\u00fcmlesini kurabilmemiz i\u00e7in \u00f6ne s\u00fcrebilece\u011fimiz kan\u0131tlar listesinde primatlar ile olan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalardan ba\u015far\u0131yla s\u0131yr\u0131lm\u0131\u015f olduk. Peki insan beyni dil i\u00e7in hep haz\u0131rl\u0131kl\u0131 m\u0131yd\u0131?<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan \u0130nsan<\/h2>\n\n\n\n

Homo Sapienslerden \u00f6nceki Homo t\u00fcrlerinin dil yetileri hakk\u0131nda konu\u015fmak olduk\u00e7a zor bir konu. Bu ba\u011flamda, Wood ve Bauernfeind\u2019in (2011) Homo s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n t\u00fcm \u00fcyeleri \u00fczerine yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonucunda, modern insanlar\u0131n atalar\u0131n\u0131n konu\u015fma kabiliyetini kan\u0131tlayabilmek i\u00e7in yok denecek kadar az bir veri oldu\u011fu belirtiliyor.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Homo s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ve olas\u0131 atalar\u0131n grupland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f hali (Wood ve Bauernfeind, 2011, Tablo 25.1, syf. 260\u2019tan uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r.)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Yukar\u0131daki listeye bakt\u0131ktan sonra durumun h\u00e2l\u00e2 bu \u015fekilde olmas\u0131, dil evriminin neden \u201cbilimin en zor problemi\u201d olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 konusunda iyi bir fikir verebilir. Her ne kadar elimizde direkt olarak dil ile ba\u011flant\u0131l\u0131 kan\u0131tlar bulunmasa da insan dilinin Homo s\u0131n\u0131f\u0131 i\u00e7erisindeki geli\u015fimi ve modern insan\u0131n atalar\u0131n\u0131n dili nas\u0131l kulland\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda ancak \u00e7\u0131kar\u0131mlar yapabiliyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7\u0131kar\u0131mlar, genellikle protodil ad\u0131 verilen bir terim etraf\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fiyor. Sonraki yaz\u0131larda hakk\u0131nda daha detayl\u0131 bilgi verece\u011fimiz protodil, Tallerman (2011) taraf\u0131ndan anlaml\u0131 kelimeler bar\u0131nd\u0131ran fakat bu kelimelerin birbirine s\u00f6zdizimsel olarak ba\u011flanmad\u0131\u011f\u0131 dil olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 2 milyon y\u0131l \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bu protodile sahip olma konusunda en \u00e7ok incelenen insan atalar\u0131ndan bir tanesi ise Homo Neandertaller olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Neandertallerin dile ne \u00f6l\u00e7\u00fcde sahip oldu\u011fu hakk\u0131nda en \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri Dediu ve Levinson (2018) taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Neandertal bili\u015fini arkeolojik kaz\u0131lar \u00e7er\u00e7evesinde inceleyen \u00e7al\u0131\u015fmada Neandertallerin dil becerilerine dair \u00e7\u0131kar\u0131mlar bulunmaktad\u0131r. Bu \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131n ba\u015f\u0131nda k\u00fclt\u00fcr gelmektedir. Dediu ve Levinson (2018) arkeolojik buluntulardan yola \u00e7\u0131karak Neandertallerin kompleks bir k\u00fclt\u00fcre sahip oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn uzun vadede aktar\u0131m\u0131n\u0131n sa\u011flanabilmesi i\u00e7in de dil gibi kompleks bir yap\u0131ya belirli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde sahip olman\u0131n gerekti\u011fi Dediu ve Levinson (2018) taraf\u0131ndan iddia edilmektedir. Di\u011fer bir iddia ise, Neandertallerin ses yolunun asl\u0131nda modern insanlara \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde benzedi\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n

Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 dil evrimi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ikinci aya\u011f\u0131 olan homolojiyi burada bitiriyoruz. Kuzenlerimiz t\u0131pk\u0131 biz insanlar gibi, hem g\u00f6rsel-uzamsal hem de i\u015fitsel kanal \u00fczerinden ileti\u015fim sa\u011flayabiliyor. Bu ileti\u015fimin ama\u00e7lar\u0131 ve i\u00e7eri\u011fi tam olarak \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f olmasa da iki kanal \u00fczerinden kurulan ileti\u015fim \u00e7e\u015fitli ba\u011flamlarda olduk\u00e7a etkili olabiliyor. Her ne kadar g\u00f6rsel-uzamsal kanal ve i\u015fitsel kanal aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar bulunsa da bu etkili ileti\u015fimi baz alarak kuzenlerimize insan dilini \u00f6\u011fretmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ba\u015far\u0131s\u0131z oluyoruz. Bu y\u00fczden, dil evrimi konusunda yap\u0131lan homolojik kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalarda odaklan\u0131lmas\u0131 gerekilenin asl\u0131nda insan ve primat beyni aras\u0131ndaki farklar oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn. Burada ise insan beyninin asl\u0131nda primatlara \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oranda benzedi\u011fi, genellikle farklar\u0131n beyin b\u00f6lgelerinde olu\u015fan sol asimetri ile n\u00f6ral devreler sebebi ile ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuda \u201c\u0130nsan beyni dil i\u00e7in haz\u0131rd\u0131r.\u201d gibi bir c\u00fcmle kuruldu\u011fu zaman, bu haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n ne kadar s\u00fcredir var oldu\u011funu test etmek de istiyoruz. \u00d6te yandan, dil evriminin bilimin en zor problemi olmas\u0131n\u0131n sebeplerinden biri olan beyinlerin fosille\u015fmemesi y\u00fcz\u00fcnden bizden \u00f6nceki Homo t\u00fcrlerinin beyin yap\u0131lar\u0131n\u0131 net olarak incelemek imk\u00e2ns\u0131z. Bunun neticesinde, insan beyninin haz\u0131rl\u0131k s\u00fcreci hakk\u0131nda bizden \u00f6nceki Homo t\u00fcrlerinin b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 kal\u0131nt\u0131lara bakarak dil yetilerinin ne d\u00fczeyde oldu\u011fu hakk\u0131nda sadece \u00e7\u0131kar\u0131m yapmakla yetinebiliyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Notlar<\/h1>\n\n\n\n

[i]<\/a> \u0130ngilizce terminolojide ape ve monkey olarak yap\u0131lan ayr\u0131m T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye insans\u0131lar ve maymunlar olarak ge\u00e7mi\u015ftir. \u0130nsans\u0131lar\u0131n i\u00e7erisinde orangutanlar, \u015fempanzeler, goriller, bonobolar ve insanlar bulunur.<\/p>\n\n\n\n

[ii]<\/a> Bu noktada sadece i\u015faret ve konu\u015fma dilini konu\u015fmak yaz\u0131n\u0131n genel amac\u0131na uygun olaca\u011f\u0131ndan yaz\u0131l\u0131 dilin \u00f6\u011fretilmesi konusuna pek de\u011finmeyece\u011fim. Bu konuya ilgisi olanlar Ann James Premack ve David Premack\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya buradan<\/a> ula\u015fabilirler.<\/p>\n\n\n\n

[iii]<\/a> T\u00fcrk\u00e7e\u2019de g\u0131rtlak \u00fcns\u00fcz\u00fc sonu \u00fcnl\u00fc bir ses ile biten kelimeleri k\u0131sa tutmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u201csu\u201d kelimesinin sonunda \/u\/ sesini uzatmamak i\u00e7in g\u0131rtlak \u00fcns\u00fcz\u00fc kullan\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

[iv]<\/a> Bu noktada genel inan\u0131\u015f olan \u201csol beyin matematik i\u00e7in sa\u011f beyin yarat\u0131c\u0131l\u0131k i\u00e7in\u201d gibi bir olgudan bahsetmiyorum. Sa\u011f ve sol beyin herhangi bir i\u015flevde ortak olarak kullan\u0131l\u0131r sadece belli ba\u015fl\u0131 i\u015flevlerde herhangi bir taraf\u0131n aktif olmas\u0131 konusunda bir orans\u0131zl\u0131k olabilir. Bu konu hakk\u0131nda daha fazla bilgi i\u00e7in buraya t\u0131klay\u0131n<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Referanslar<\/h2>\n\n\n\n

Becker, Y., & Meguerditchian, A. (2022). Structural Brain Asymmetries for Language: A Comparative Approach across Primates. Symmetry<\/em>, 14<\/em>(5), 876. https:\/\/doi.org\/10.3390\/sym14050876<\/a><\/p>\n\n\n\n

Berwick, R. C., Friederici, A. D., Chomsky, N., & Bolhuis, J. J. (2013). Evolution, brain, and the nature of language. Trends in Cognitive Sciences<\/em>, 17<\/em>(2), 89\u201398. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.tics.2012.12.002<\/a><\/p>\n\n\n\n

Cheney, D. L., & Seyfarth, R. M. (2018). Flexible usage and social function in primate vocalizations. Proceedings of the National Academy of Sciences<\/em>, 115<\/em>(9), 1974\u20131979. https:\/\/doi.org\/10.1073\/pnas.1717572115<\/a><\/p>\n\n\n\n

Cochet, H., & Vauclair, J. (2010). Pointing gestures produced by toddlers from 15 to 30 months: Different functions, hand shapes and laterality patterns. Infant Behavior & Development<\/em>, 33<\/em>(4), 431\u2013441. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.infbeh.2010.04.009<\/a><\/p>\n\n\n\n

Dediu, D., & Levinson, S. C. (2018). Neanderthal language revisited: not only us. Current Opinion in Behavioral Sciences<\/em>, 21<\/em>, 49\u201355. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.cobeha.2018.01.001<\/a><\/p>\n\n\n\n

Egnor, S. R., & Hauser, M. D. (2004). A paradox in the evolution of primate vocal learning. Trends in Neurosciences<\/em>, 27<\/em>(11), 649\u2013654. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.tins.2004.08.009<\/a><\/p>\n\n\n\n

Ekstr\u00f6m, A. G. (2023). Viki\u2019s First Words: A Comparative Phonetics Case Study. International Journal of Primatology<\/em>, 44<\/em>(2), 249\u2013253. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s10764-023-00350-1<\/a><\/p>\n\n\n\n

Fischer, J., & Price, T. (2017). Meaning, intention, and inference in primate vocal communication. Neuroscience & Biobehavioral Reviews<\/em>, 82<\/em>, 22\u201331. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.neubiorev.2016.10.014<\/a><\/p>\n\n\n\n

Fitch, W. T., De Boer, B., Mathur, N. D., & Ghazanfar, A. A. (2016). Monkey vocal tracts are speech-ready. Science Advances<\/em>, 2<\/em>(12). https:\/\/doi.org\/10.1126\/sciadv.1600723<\/a><\/p>\n\n\n\n

Friederici, A. D., Bahlmann, J., Heim, S., Schubotz, R. I., & Anwander, A. (2006). The brain differentiates human and non-human grammars: Functional localization and structural connectivity. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America<\/em>, 103<\/em>(7), 2458\u20132463. https:\/\/doi.org\/10.1073\/pnas.0509389103<\/a><\/p>\n\n\n\n

Friederici, A. D., Chomsky, N., Berwick, R. C., Moro, A., & Bolhuis, J. J. (2017). Language, mind and brain. Nature Human Behaviour<\/em>, 1<\/em>(10), 713\u2013722. https:\/\/doi.org\/10.1038\/s41562-017-0184-4<\/a><\/p>\n\n\n\n

Gardner, R. A., & Gardner, B. T. (1969). Teaching Sign Language to a Chimpanzee. Science<\/em>, 165<\/em>(3894), 664\u2013672. https:\/\/doi.org\/10.1126\/science.165.3894.664<\/a><\/p>\n\n\n\n

Gillespie-Lynch, K., Rumbaugh, E., & Lyn, H. (2014). Language Learning in Non-human Primates. ResearchGate<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.13140\/2.1.3105.3122<\/a><\/p>\n\n\n\n

Krause, M. A., & Beran, M. J. (2020). Words matter: Reflections on language projects with chimpanzees and their implications. American Journal of Primatology<\/em>, 82<\/em>(10). https:\/\/doi.org\/10.1002\/ajp.23187<\/a><\/p>\n\n\n\n

Liebal, K., & Call, J. (2012). The origins of non-human primates\u2019 manual gestures. Philosophical Transactions of the Royal Society B<\/em>, 367<\/em>(1585), 118\u2013128. https:\/\/doi.org\/10.1098\/rstb.2011.0044<\/a><\/p>\n\n\n\n

Liebal, K., Waller, B. M., Burrows, A. M., & Slocombe, K. E. (2013). Primate Communication: A Multimodal Approach<\/em>. Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n

Meguerditchian, A., & Vauclair, J. (2008). Vocal and gestural communication in nonhuman primates and the question of the origin of language. ResearchGate<\/em>. https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/292084499<\/a><\/p>\n\n\n\n

Melis, A. P., & Rossano, F. (2022). When and how do non-human great apes communicate to support cooperation? Phil. Trans. R. Soc.<\/em>, 377<\/em>(1859). https:\/\/doi.org\/10.1098\/rstb.2021.0109<\/a><\/p>\n\n\n\n

Moore, R. (2015). Meaning and ostension in great ape gestural communication. Animal Cognition<\/em>, 19<\/em>(1), 223\u2013231. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s10071-015-0905-x<\/a><\/p>\n\n\n\n

Patterson, F. G. P. (1978). The gestures of a gorilla: Language acquisition in another pongid. Brain and Language<\/em>, 5<\/em>(1), 72\u201397. https:\/\/doi.org\/10.1016\/0093-934x(78)90008-1<\/a><\/p>\n\n\n\n

Petitto, L. A., & Seidenberg, M. S. (1979). On the evidence for linguistic abilities in signing apes. Brain and Language<\/em>, 8<\/em>(2), 162\u2013183. https:\/\/doi.org\/10.1016\/0093-934x(79)90047-6<\/a><\/p>\n\n\n\n

Pika, S. (2008). Gestures of apes and pre-linguistic human children: Similar or different? First Language<\/em>, 28<\/em>(2), 116\u2013140. https:\/\/doi.org\/10.1177\/0142723707080966<\/a><\/p>\n\n\n\n

Ristau, C. A., & Robbins, D. (1982). Language in the Great Apes: A Critical Review. In Elsevier eBooks<\/em> (pp. 141\u2013255). https:\/\/doi.org\/10.1016\/s0065-3454(08)60048-0<\/a><\/p>\n\n\n\n

Scott-Phillips, T. C. (2015). Nonhuman Primate Communication, Pragmatics, and the Origins of Language. Current Anthropology<\/em>, 56<\/em>(1), 56\u201380. https:\/\/doi.org\/10.1086\/679674<\/a><\/p>\n\n\n\n

Tallerman, M. (2011). Protolanguage. In Oxford University Press eBooks<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.1093\/oxfordhb\/9780199541119.013.0051<\/a><\/p>\n\n\n\n

Terrace, H. S., Petitto, L., Sanders, R., & Bever, T. G. (1979). Can an Ape Create a Sentence? Science<\/em>, 206<\/em>(4421), 891\u2013902. https:\/\/doi.org\/10.1126\/science.504995<\/a><\/p>\n\n\n\n

Warren, E., & Call, J. (2022). Inferential Communication: Bridging the Gap Between Intentional and Ostensive Communication in Non-human Primates. Frontiers in Psychology<\/em>, 12<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.3389\/fpsyg.2021.718251<\/a><\/p>\n\n\n\n

Wood, B. (2005). Human Evolution: A Very Short Introduction. In Oxford University Press eBooks<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.1093\/actrade\/9780198831747.001.0001<\/a><\/p>\n\n\n\n

Wood, B., & Bauernfeind, A. L. (2011). The fossil record: evidence for speech in early hominins<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.1093\/oxfordhb\/9780199541119.013.0025<\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":2119,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[568,102,94,1087,93,234,63,101,691,64,233,92,323,1090,838,87,1083,62,370,1086,371,1089,575,369,1088,577,1039,103,1084,1092,1091,88,89,167,168,106,164,1085],"kategori":[725],"class_list":["post-2118","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-animal","event_publishing_tags-animal-cognition","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilisin-evrimi","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-biology","event_publishing_tags-biyoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-comparative-biology","event_publishing_tags-comparative-cognition","event_publishing_tags-dil","event_publishing_tags-dil-evrimi","event_publishing_tags-dilbilim","event_publishing_tags-evolution","event_publishing_tags-evolution-of-cognition","event_publishing_tags-evolution-of-language","event_publishing_tags-evolutionary","event_publishing_tags-evolutionary-psychology","event_publishing_tags-evrim","event_publishing_tags-evrimsel","event_publishing_tags-evrimsel-psikoloji","event_publishing_tags-hayvan","event_publishing_tags-hayvan-bilisi","event_publishing_tags-hayvan-zihni","event_publishing_tags-karsilastirmali-bilis","event_publishing_tags-karsilastirmali-biyoloji","event_publishing_tags-language","event_publishing_tags-linguistics","event_publishing_tags-neurolinguistics","event_publishing_tags-norodilbilim","event_publishing_tags-psikodilbilim","event_publishing_tags-psycholinguistics","event_publishing_tags-vegan","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2118","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2118\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2119"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2118"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2118"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2118"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}