{"id":2091,"date":"2023-04-19T15:00:23","date_gmt":"2023-04-19T15:00:23","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2091"},"modified":"2025-09-19T19:41:33","modified_gmt":"2025-09-19T19:41:33","slug":"algimiz-nasil-gerceklesir-yukaridan-asagiya-asagidan-yukariya-isleme-rabia-kursun","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/algimiz-nasil-gerceklesir-yukaridan-asagiya-asagidan-yukariya-isleme-rabia-kursun\/","title":{"rendered":"Alg\u0131m\u0131z Nas\u0131l Ger\u00e7ekle\u015fir: Yukar\u0131dan A\u015fa\u011f\u0131ya-A\u015fa\u011f\u0131dan Yukar\u0131ya \u0130\u015fleme \u2014 Rabia Kur\u015fun"},"content":{"rendered":"

Rabia Kur\u015fun, \u0130stanbul \u00dcniversitesi psikoloji \u00f6\u011frencisi, akademik hayat\u0131n\u0131 bili\u1e63sel n\u00f6robilim alan\u0131nda ilerletmek istiyor.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Daha \u00f6nce hi\u00e7 yerde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz\u00fc zannetti\u011finiz y\u0131lan\u0131n yaln\u0131zca bir ip oldu\u011fu yan\u0131lg\u0131s\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f m\u00fcyd\u00fcn\u00fcz? Elbette buna benzer alg\u0131 yan\u0131lsamalar\u0131 her birimizin hayat\u0131nda s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 durumlard\u0131r. Alg\u0131, eylemlerimize e\u015flik eden ve onlar\u0131 destekleyen \u00e7ok temel bir kavram. Ya\u015fam\u0131n her an\u0131nda bir \u015feyleri alg\u0131lar ve ona g\u00f6re bilgi edinimi, bellekte depolama, problem \u00e7\u00f6zme, d\u00fcn yedi\u011fimiz yeme\u011fi hat\u0131rlama ve ba\u015fkalar\u0131yla ileti\u015fim kurabilme gibi \u00e7e\u015fitli temel veya karma\u015f\u0131k bili\u015fsel i\u015flemleri ger\u00e7ekle\u015ftiririz. Bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bili\u015fe ta\u015f\u0131yabilmemizin ilk ad\u0131m\u0131n\u0131n alg\u0131lama oldu\u011funu biliyoruz. Alg\u0131laman\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in, uyaran\u0131n al\u0131c\u0131ya g\u00f6nderdi\u011fi sinyallerin al\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan bir potansiyele d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi gerekir, uyar\u0131lma ger\u00e7ekle\u015fmezse alg\u0131lama olay\u0131 da ger\u00e7ekle\u015femez. E\u011fer alg\u0131lama yetisi olmasayd\u0131 muhtemelen zihnin pek \u00e7ok i\u015flevi de bununla birlikte olmam\u0131\u015f olurdu. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir \u00f6tekiyle etkile\u015fimde alg\u0131lama olmazsa kar\u015f\u0131dakinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mama, fark etmeme durumu g\u00f6zleniyor (buna ihmal sendromu \u00f6rnek verilebilir). Buna g\u00f6re alg\u0131m\u0131z\u0131n olmamas\u0131 zihinsel bir fel\u00e7 durumu gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Nas\u0131l ki fel\u00e7li bir uzvun dokunmaya tepkisi olmuyorsa, alg\u0131n\u0131n olmamas\u0131 da direkt olarak d\u00fcnyaya tepkimizin olmamas\u0131 demek oluyor.<\/p>\n\n\n\n

Alg\u0131, \u00e7evreden gelen uyar\u0131c\u0131lar\u0131n al\u0131c\u0131y\u0131 uyarmas\u0131yla ba\u015flay\u0131p bu uyar\u0131n\u0131n al\u0131c\u0131da bir tepkiye d\u00f6n\u00fc\u015fmesiyle sonlanan bir s\u00fcre\u00e7tir. Bunu g\u00f6rsel uyar\u0131c\u0131lardan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z sinyallerle \u00f6rnekleyebiliriz. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta bahsetti\u011fim y\u0131lan \u00f6rne\u011fi bizi uyaran bir nesne olmu\u015ftur, y\u0131lan \u015fekli burada al\u0131c\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 harekete ge\u00e7iren- belki savunma i\u00e7g\u00fcd\u00fclerinden kaynakl\u0131 belki de \u00e7evrede g\u00f6ze \u00e7arpan bir detay olmas\u0131ndan kaynakl\u0131- bir uyaran olmu\u015ftur. Y\u0131lan\u0131 g\u00f6rd\u00fckten sonra uyar\u0131l\u0131p, ka\u00e7ma ya da dikkatli olma tepkisi g\u00f6steririz. Burada alg\u0131 s\u00fcrecinin ger\u00e7ekle\u015fmesinde iki temel i\u015flemeden s\u00f6z ediyoruz: A\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya ve yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya i\u015fleme. Al\u0131c\u0131lar\u0131n uyar\u0131lmas\u0131yla ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7 a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya i\u015fleme (bottom-up processing) <\/em>olarak isimlendirilir. Elektrik sinyalleri \u00f6nce basit \u00f6zelliklere (\u00e7izgi, dal, p\u00fcsk\u00fcl) tepki veren \u00f6znitelik saptay\u0131c\u0131lar\u0131na (feature detector) iletilir ve kuyru\u011fa benzeyen yap\u0131y\u0131 g\u00f6r\u00fcnce tepki olarak ate\u015fleme yapar. Irving Biederman (1987), davran\u0131\u015fsal bir yakla\u015f\u0131ma sahip olan Bile\u015fenlerden Tan\u0131ma Kuram\u0131\u2019nda (BTK) alg\u0131n\u0131n farkl\u0131 niteliklere \u00f6zelle\u015fmi\u015f \u00f6znitelik saptay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ate\u015flemelerinin toplam\u0131 sonucu olu\u015ftu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Biederman\u2019a g\u00f6re geon <\/em>ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi nesnelerin karakteristik yap\u0131 ta\u015flar\u0131, nesneleri alg\u0131lamada b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Bu \u015fekilde bir fincan\u0131n kulp geonu g\u00f6sterildi\u011finde tan\u0131mlamam\u0131z olduk\u00e7a y\u00fcksek olur, yan\u0131na bir de bardak altl\u0131\u011f\u0131 gibi bir \u015fekil koydu\u011fumuzda bu geon da fincan tan\u0131mlamam\u0131z\u0131 daha da y\u00fckseltecektir. Geonlar\u0131 birer ipucu olarak da d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz, ne kadar \u00e7ok ipucu o kadar do\u011fru bir cevap. Bu basit ve karakteristik \u015fekilleri alg\u0131lama, retinadaki uyar\u0131m \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ile de ili\u015fkilendirilebildi\u011finden a\u015fa\u011f\u0131dan-yukar\u0131ya i\u015flemeye \u00f6rnek olarak verilebilir.<\/p>\n\n\n\n

Geonlar ayn\u0131 olsa da farkl\u0131 dizilimlerle birlikte nesnelerdeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ve i\u015flevi farkl\u0131la\u015fabilmektedir. Bardak altl\u0131\u011f\u0131 \u00f6rne\u011finde diziliminin nerede oldu\u011fu olduk\u00e7a m\u00fchim olabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc daire \u00e7ok spesifikle\u015fmi\u015f bir detay de\u011fildir, i\u00e7 k\u0131sm\u0131na koyulan ikinci bir daire bize bu detay\u0131 verebildi\u011fi gibi fincan\u0131n kendisi olmadan altl\u0131\u011f\u0131 ve kulpu yerli yerinde oldu\u011funda fincan\u0131 alg\u0131lamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r. \u00d6teki taraftan bu daire bir tekerlek de olabilir, bir kavanoz kapa\u011f\u0131 da. Dizilimi ve yan\u0131nda bulunan geonlar, nesneyi alg\u0131larken tan\u0131mlamada olduk\u00e7a i\u015fimize yaramaktad\u0131r. Geonlar\u0131n dizili\u015fine bakarak \u00f6nceden edinilen bilgiler ve deneyimler dolay\u0131s\u0131yla alg\u0131laman\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi i\u015fleme ise yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya i\u015fleme (top-down processing) <\/em>denir. Bu i\u015flemeye ba\u011flam\u0131n \u00fczerimizde olu\u015fturdu\u011fu beklentileri de dahil edebiliriz. \u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz durum-ortam nesnenin ne oldu\u011funa y\u00f6nelik alg\u0131m\u0131z\u0131 \u015fekillendirebilmektedir. Ba\u015fta verilen \u00f6rnekteki ipi y\u0131lan g\u00f6rme meselesi, otluk bir alanda ya da amfide olup olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc amfide y\u0131lan\u0131n bulunma ihtimali olduk\u00e7a azd\u0131r fakat otluk alanda bu ihtimal y\u00fckselmektedir. Ba\u015fka bir \u00f6rnek vermek gerekirse, kendi anadilimizden farkl\u0131, bilmedi\u011fimiz bir dilden, mesela \u0130talyanca bir c\u00fcmlenin kelimelerini tekil, anlaml\u0131 s\u00f6zc\u00fckler olarak alg\u0131lamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r. Ancak dili bilen biri s\u00f6zc\u00fcklerin nerede bitti\u011fini ve c\u00fcmlenin anlaml\u0131 hale nas\u0131l geldi\u011fini anlayabilmektedir. Alg\u0131n\u0131n \u00e7evreden gelen bilgilere ve deneyimlere dayand\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini Hermann von Helmholtz (1867), Bilin\u00e7siz \u00c7\u0131karsama Kuram\u0131 (Unconscious Inference) ile a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r ve yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya i\u015fleme \u00fczerinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kurama g\u00f6re daha \u00f6nce de bahsetti\u011fim gibi nesneyi alg\u0131larken en olas\u0131 tahmin (yan\u0131nda kulp var alt\u0131nda tabak, bu fincan olabilir gibi) g\u00f6ze al\u0131narak alg\u0131lama ger\u00e7ekle\u015fir. Bilin\u00e7siz \u00e7\u0131karsama kavram\u0131 ise tam olarak nesneyi tan\u0131mlama ve alg\u0131lamada \u00e7evreden ve deneyimlerden edinilen bilgilerin bilin\u00e7 hali d\u0131\u015f\u0131nda olu\u015fmas\u0131d\u0131r. Burada problem \u00e7\u00f6zmedekine benzer bir \u00e7\u0131kar\u0131msal s\u00fcre\u00e7ten s\u00f6z edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetlemek gerekirse, alg\u0131 s\u00fcreci uyar\u0131lmayla ba\u015flar ve bu uyar\u0131lma iki t\u00fcr i\u015fleme ile bizi tepkiye g\u00f6t\u00fcrebilir. A\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya dedi\u011fimiz i\u015flemede uyar\u0131c\u0131n\u0131n basit \u00f6zelliklerinden yola \u00e7\u0131karak bilin\u00e7li bir alg\u0131lama ger\u00e7ekle\u015ftirilirken, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya i\u015flemede \u00f6nceden edindi\u011fimiz deneyimler ve bu basit \u00f6zelliklerin nesneyi ne y\u00f6nde de\u011fi\u015ftirdi\u011fi \u00fczerine daha bilin\u00e7li olmayan varsay\u0131msal bir alg\u0131lama ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Her iki i\u015fleme sonucunda da alg\u0131lama ger\u00e7ekle\u015fir ve uyar\u0131lma sonunda ate\u015fleme (firing) olu\u015fur. En ba\u015fta verdi\u011fim y\u0131lan \u00f6rne\u011fine gelecek olursak, bu iki i\u015flemeden her ikisiyle de ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olabilir. Dikkatlice bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda uyaran\u0131n \u015fekli, kuyru\u011fu bizi uyaran\u0131n y\u0131lan oldu\u011fu kan\u0131s\u0131na vard\u0131rm\u0131\u015f olabilirken, y\u0131lan\u0131n hareketi, daha \u00f6nceden ya\u015fanm\u0131\u015f y\u0131lana dair deneyimlerimiz, orada y\u0131lan \u00e7\u0131kabilece\u011fine dair hali haz\u0131rda olan korkumuz da bizi uyaran\u0131n y\u0131lan oldu\u011funa ikna etmi\u015f olabilir. Bu y\u0131lan\u0131n ger\u00e7ekte ip olmas\u0131 ise bu iki s\u00fcre\u00e7te de bulunan hata paylar\u0131 kaynakl\u0131 olabilmektedir. Alg\u0131m\u0131z yan\u0131labilir, varsay\u0131msal ilerler ve ancak uyarana dair ba\u015fka ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 da ele alarak daha do\u011fru bir sonuca varabilir. Tabii bir se\u00e7enek de uyarana yakla\u015fmak, ama bu y\u0131lan \u00f6rne\u011fi i\u00e7in pek de g\u00fcvenilir bir \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fil gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/h2>\n\n\n\n

Biederman, I. (1987). Recognition-by-components: A theory of human image understanding. Psychological Review, 94(2), 115\u2013147. https:\/\/doi.org\/10.1037\/0033-295X.94.2.115<\/a><\/p>\n\n\n\n

Goldstein, E. B. (2011). Bili\u015fsel Psikoloji <\/em>(O. G\u00fcnd\u00fcz, \u00c7ev.). \u0130stanbul: Kakn\u00fcs Yay\u0131nlar\u0131. (Orijinal \u00e7al\u0131\u015fma bas\u0131m tarihi 1980). Syf 104\u2013155.<\/p>\n\n\n\n

von Helmholtz, Hermann (1867). Handbuch der physiologischen Optik. Vol. 3. Leipzig: Voss.<\/p>","protected":false},"featured_media":2092,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[245,83,94,93,234,82,691,64,233,92,323,111,76,244,80,81,110,96],"kategori":[725],"class_list":["post-2091","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-algi","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-gorme","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-perception","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-vision","event_publishing_tags-zihin","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2091","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2091\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2091"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2091"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}