{"id":2087,"date":"2023-01-18T15:00:52","date_gmt":"2023-01-18T15:00:52","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&#038;p=2087"},"modified":"2025-09-19T19:39:40","modified_gmt":"2025-09-19T19:39:40","slug":"bilissel-norobilim-perspektifinden-travma-feyzanur-polat","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilissel-norobilim-perspektifinden-travma-feyzanur-polat\/","title":{"rendered":"Bili\u015fsel N\u00f6robilim Perspektifinden Travma \u2014 Feyzanur Polat"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"60c7\"><em>Feyzanur Polat, Marmara \u00dcniversitesi Psikoloji son s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencisi, y\u00fcksek lisans\u0131n\u0131 n\u00f6ropsikoloji veya bili\u015fsel n\u00f6robilim \u00fczerine yapmak istiyor.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"dd45\">Travman\u0131n ki\u015finin beden reaksiyonlar\u0131, zihinsel s\u00fcre\u00e7leri ve alg\u0131s\u0131 \u00fczerinde de\u011fi\u015fimlere neden oldu\u011fu bilinmektedir ve beden, zihin ve beyin olmak \u00fczere t\u00fcm insan organizmas\u0131n\u0131 etkiledi\u011fini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Bili\u015fsel n\u00f6robilim perspektifinden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme tekniklerinin geli\u015fmesiyle bilim insanlar\u0131 travma psikolojisine yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f ve insanlar belirli g\u00f6revleri yerine getirirken ya da ge\u00e7mi\u015fe dair bir an\u0131lar\u0131n\u0131 hat\u0131rlarken beynin hangi alanlar\u0131n\u0131n aktif oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemi\u015flerdir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar travman\u0131n insan organizmas\u0131 \u00fczerindeki etkisine \u0131\u015f\u0131k tutma konusunda k\u0131ymetli bulgular sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Literat\u00fcrde, travma hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerin n\u00f6robilim teknolojisinin geli\u015fmesiyle farkl\u0131 bir boyut kazand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f3aa\">Tarih boyunca travman\u0131n belirtileri bir\u00e7ok edebi metinde, sanat eserinde ya da arkeolojik kal\u0131nt\u0131da g\u00f6r\u00fclmektedir. Ne var ki, ya\u015fam boyunca, insanlarda uyku sorunlar\u0131na, sinir krizlerine ya da del\u00fczyonlara sebep olacak travmatik olaylar\u0131n meydana gelmesi son derece olas\u0131 bir durumdur. Fakat Travma psikolojisinin literat\u00fcre girmesi bir hayli ge\u00e7 olmu\u015ftur. Travma sonras\u0131 stres bozuklu\u011funun tan\u0131 olarak kabul edilmesi 1980 y\u0131l\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur (American Psychiatric Association, [APA], 1980). N\u00f6robilimin h\u0131zl\u0131 geli\u015fimi ve teknolojilerinin travma alan\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131, travma psikolojisine somut bir perspektiften bak\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. N\u00f6rog\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme ya da beyin aktivasyonunu \u00f6l\u00e7en cihazlar\u0131n travmatik semptomlar g\u00f6steren bireyler \u00fczerinde kullan\u0131m\u0131yla, travma psikolojisi yeni bir boyut kazanm\u0131\u015ft\u0131r. \u201c1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan bu yana beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme ara\u00e7lar\u0131, travma ya\u015fayan bireylerin beyninde ger\u00e7ekten neler oldu\u011funu g\u00f6stermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar, travmadan kaynaklanan hasar\u0131 anlamada gerekli kan\u0131tlar\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f ve bilim insanlar\u0131n\u0131 tamamen yeni onarma yollar\u0131 form\u00fcle etmeye y\u00f6nlendirmi\u015ftir\u201d (Van der Kolk, 2022, s 21). Bili\u015fsel n\u00f6robilimin, bir\u00e7ok alana oldu\u011fu gibi travma psikolojisine de yeni bir anlay\u0131\u015f getirdi\u011fini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9586\">Geli\u015fen fizik ve bilgisayar teknolojilerine dayanan cihazlar\u0131n, n\u00f6robilimin pop\u00fcler ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131ndan biri haline gelmesinde \u00f6nemli etkisi bulunmaktad\u0131r. Bu cihazlar, beyin kimyasallar\u0131n\u0131 ya da elektriksel aktivasyonu \u00f6l\u00e7erek beyin dalga modellerini g\u00f6steren \u00e7izgiler halinde ya da direkt olarak g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme olana\u011f\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Bilim insanlar\u0131 bu cihazlar\u0131 kullanarak, insanlar bir g\u00f6revi yerine getirirken ya da ge\u00e7mi\u015fe dair bir an\u0131lar\u0131n\u0131 hat\u0131rlad\u0131klar\u0131nda beyinlerinin hangi k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n aktif oldu\u011funu anlama ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme olana\u011f\u0131 bulmu\u015flard\u0131r. Bu teknolojik cihazlar\u0131n travmatik semptomlardan olan flashback yani ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fc\u015f ya\u015fayan insanlar\u0131n beyninde neler oldu\u011funu anlamak i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131 fikriyle bili\u015fsel n\u00f6robilim travma psikolojisine \u0131\u015f\u0131k olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rma travmatik bir olaya maruz kalm\u0131\u015f ve bu semptomdan muzdarip olan ki\u015filer \u00fczerinde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Van Der Kolk, 2022, s 40). Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n travmalar\u0131 detayl\u0131 bir \u015fekilde \u00f6\u011frenilmi\u015f ve her bir kat\u0131l\u0131mc\u0131ya \u00f6zel travmatik semptomlar\u0131 tetikleyebilecek metinler haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonras\u0131nda bu ki\u015filer beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme taray\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n i\u00e7erisindeyken bu metinler okunarak semptomlar ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve beyindeki hangi b\u00f6lgelerin aktif veya inaktif oldu\u011fu g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Ayr\u0131ca daha sonras\u0131nda kontrol i\u00e7in tamamen n\u00f6tr ge\u00e7mi\u015fteki travmalar\u0131na dair herhangi bir unsur i\u00e7ermeyen ba\u015fka bir metin de okunmu\u015ftur. Taramalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131, travman\u0131n beyinde nas\u0131l de\u011fi\u015fimlere ya da hasarlara neden oldu\u011funa kan\u0131t niteli\u011finde g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b382\">Taramalar, travma ya\u015fayan beynin bedene nas\u0131l komutlar verdi\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir. Duygusal b\u00f6lge olarak bilinen limbik alanda, \u00f6zellikle de yakla\u015fan tehlikelerde uyaran ve stres tepkisini harekete ge\u00e7iren amigdalada yo\u011fun bir aktivasyon g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, olay\u0131n \u00fczerinden ne kadar zaman ge\u00e7se de \u201ctravma ya\u015fayan insanlara, belirli deneyimleriyle ilgili g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, sesler ya da d\u00fc\u015f\u00fcnceler sunuldu\u011funda, amigdalalar\u0131n\u0131n alarm tepkisi verdi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a\u201d g\u00f6stermi\u015ftir (s 42). Ba\u015fka bir deyi\u015fle, beyin travmatik an\u0131msamalarda da olay esnas\u0131nda salg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 hormonlar\u0131 ya da verdi\u011fi tepkileri bedene tekrar ya\u015fatmaktad\u0131r. Bununla birlikte, Brodmann\u2019\u0131n 19. alan\u0131 olarak bilinen, beyne girdi\u011fi anda g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin kaydedildi\u011fi g\u00f6rsel korteks taramalarda son derece aktif g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Normal \u015fartlarda, 19. alana gelen g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin yorumlanabilmesi i\u00e7in alakal\u0131 b\u00f6lgelere mesaj\u0131n iletildi\u011fi bilinmektedir. Fakat bu durum \u201cbeynin bir alan\u0131n\u0131n travma ger\u00e7ekten ya\u015fan\u0131yormu\u015f gibi yeniden harekete ge\u00e7ti\u011fine\u201d delil niteli\u011findedir (s 44). Taramalardaki ba\u015fka bir bulgu ise, beynin konu\u015fmay\u0131 \u00fcreten alan\u0131 olarak bilinen Broca b\u00f6lgesindeki kan ak\u0131\u015f\u0131nda belirgin bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Travmatik olaya maruz kalm\u0131\u015f ki\u015filer genellikle olay ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 esnada konu\u015famad\u0131klar\u0131n\u0131, seslerinin \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmektedir ve taramalarda g\u00f6r\u00fclen bu aktivasyon d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc bu durumun sebebini a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e4f2\">Travma esnas\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen beyindeki somut de\u011fi\u015fikliklerin, travma sonras\u0131nda da devam etti\u011fine bili\u015fsel n\u00f6robilim alan\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmi\u015ftir. Beyindeki bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131n, d\u00fc\u015f\u00fcnme \u015fekli, duyusal mesajlar ya da alg\u0131 \u00fczerinde farkl\u0131 deformasyonlara ya da travmatik semptomlara neden oldu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Bununla birlikte, travmatik belirtilerin ki\u015finin savunma mekanizmas\u0131, psikolojik sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 ya da aile ge\u00e7mi\u015fine dayanarak \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6sterebilece\u011fi s\u00f6ylenebilir. \u00d6rne\u011fin, travmaya maruz kalan ki\u015filerin, flashback durumunda dahi farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebildi\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Baz\u0131 insanlar, a\u015f\u0131r\u0131 terleme, heyecanlanma ve titreme gibi t\u00fcm fizyolojik reaksiyonlar\u0131 canl\u0131 bir \u015fekilde ya\u015farken, baz\u0131 insanlarda depersonalizasyon olarak bilinen hissizle\u015fme durumu g\u00f6r\u00fclebilir. Van der Kolk, a\u011f\u0131r bir trafik kazas\u0131 ge\u00e7irmi\u015f ve travmatik semptomlar\u0131 olan bir \u00e7iftle \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve laboratuvarda ayn\u0131 prosed\u00fcrleri yerine getirerek \u00e7iftin ayr\u0131 ayr\u0131 beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 olaya maruz kalmalar\u0131na ra\u011fmen sonu\u00e7lar bir hayli farkl\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Sonu\u00e7lardan, birinin disosiyasyon yani \u00e7\u00f6z\u00fclmeler g\u00f6sterdi\u011fi ve travmay\u0131 yeniden ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131rken (daha \u00f6nce bahsetti\u011fim tarama sonu\u00e7lar\u0131na benzer sonu\u00e7lar), di\u011fer ki\u015fide ise \u201cd\u00fc\u015f\u00fcnme, odaklanma, y\u00f6nelim gibi beynin neredeyse her alan\u0131ndaki aktivite azalm\u0131\u015f\u201d yani depersonalizasyon g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (s 71). Bu \u00f6rnekten de anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, beynin travmatik olay\u0131 alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131 ve verdi\u011fi komutlar insanlar\u0131n ge\u00e7mi\u015f deneyimleri ya da savunma mekanizmalar\u0131 gibi bir\u00e7ok fakt\u00f6re ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131 \u015fekillenebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b9ae\">Sonu\u00e7 olarak, bili\u015fsel n\u00f6robilimin travman\u0131n beyin ve bedendeki tezah\u00fcr\u00fcn\u00fc anlama ve yorumlamada \u00f6nemli bir ara\u00e7 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u201cBili\u015fsel psikolojide son zamanlarda en heyecan verici \u015fey, n\u00f6robilim ve bili\u015fsel psikolojinin birle\u015fimiyle olu\u015fan ve bili\u015fsel n\u00f6robilim olarak adland\u0131r\u0131lan disiplinde yeni geli\u015fmelerin olmas\u0131d\u0131r\u201d (Solso, 2007, s 41). Ayr\u0131ca, bu geli\u015fmelerin di\u011fer alanlar\u0131 ayd\u0131nlatmada kullan\u0131lmas\u0131 ise \u00e7ok daha heyecan vericidir.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"ad52\">Kaynak\u00e7a<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"42cf\">American Psychiatric Association. (1980). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM-III. Washington, DC: American Psychiatric Association.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7676\">Solso, R. L., Maclin, M. K., Maclin, O. H., &amp; Ay\u00e7i\u00e7e\u011fi-Dinn, A. (2007).&nbsp;<em>Bili\u015fsel psikoloji<\/em>. Kitabevi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fbef\">Van Der Kolk, B. A. (2022). Beden Kay\u0131t Tutar: Travman\u0131n iyile\u015fmesinde beyin, zihin ve beden. (<em>NC Meral, \u00c7ev.). Ankara: Nobel Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":2088,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,94,93,378,518,82,252,691,64,377,92,323,253,77,76,66,65,471,1037,96,184],"kategori":[725],"class_list":["post-2087","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-norobilim","event_publishing_tags-bilissel-sinirbilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-clinical-psychology","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-neuroscience","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-klinik-psikoloji","event_publishing_tags-mental","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-sinirbilim","event_publishing_tags-trauma","event_publishing_tags-zihin","event_publishing_tags-zihinsel","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2087","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2087\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2088"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2087"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2087"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2087"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}