{"id":2077,"date":"2021-10-17T15:00:32","date_gmt":"2021-10-17T15:00:32","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2077"},"modified":"2025-09-07T20:04:56","modified_gmt":"2025-09-07T20:04:56","slug":"gestalt-kurami-ve-bilissel-psikoloji-3-esra-mungan","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/gestalt-kurami-ve-bilissel-psikoloji-3-esra-mungan\/","title":{"rendered":"Ge\u015ftalt Kuram\u0131 ve Bili\u015fsel Psikoloji 3 \u2014 Esra Mungan"},"content":{"rendered":"

\u201cGe\u015ftalt Kuram\u0131 ve Bili\u015fsel Psikoloji\u201d serisinin t\u00fcm yaz\u0131lar\u0131na buradan<\/a> eri\u015febilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

Dr. Esra Mungan Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Psikoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nde \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi. Ba\u015fl\u0131ca \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131n\u0131 s\u00f6zel bellek, m\u00fczik belle\u011fi ve m\u00fcziksel bili\u015f olu\u015fturuyor.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Preface<\/h1>\n\n\n\n

Bili\u015fsel bilim do\u011fas\u0131 gere\u011fi bir\u00e7ok alan\u0131 bir araya getirmeyi vaad eden, bunu art\u0131k kli\u015fele\u015fmi\u015f olan alt\u0131gen diyagramla ifade eden bir bilim dal\u0131. Ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan bu yana yakla\u015f\u0131k 60 sene ge\u00e7mi\u015f olan bili\u015fsel bilimin bu farkl\u0131 alanlar\u0131 bir araya getirmek ve b\u00f6ylece zihni anlama yolunda b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir perspektif sa\u011flamak, hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir yol kat etmek gibi vaadlerini yerine getirip getirmedi\u011fi veyahut ne oranda yerine getirdi\u011fi \u015fiddeti giderek artan bir tart\u0131\u015fma konusu. Esra Mungan da \u00f6zellikle kendi \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131ndan \u2013bellek, m\u00fczik bili\u015fi- hareketle bili\u015fsel bilimde y\u0131llard\u0131r binlerce ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ra\u011fmen yol kat edilememesine yol a\u00e7an bir yanl\u0131\u015f, hem de temel bir yanl\u0131\u015f oldu\u011funu sezenlerden. Ge\u015ftalt Kuram\u0131 \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 okumalarla bu sezgileri form\u00fclize edilmi\u015f bir fikirler b\u00fct\u00fcn\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015fen Esra hoca bunlar\u0131 2020 ve 2021 boyunca Nesne dergisinde yay\u0131nlanm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 makalesinde topluyor: \u201cGe\u015ftalt Kuram\u0131: Bir Nazariyenin Mazisi, Akameti ve Ak\u0131beti,\u201d \u201cGe\u015ftalt Kuram\u0131\u2019n\u0131n Az Bilinen \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131: Bellek,\u201d \u201cGe\u015ftalt Kuram\u0131\u2019n\u0131n Problem \u00c7\u00f6zme \u00dczerine \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn Ge\u015ftalt\u0131.\u201d Esra Hoca\u2019n\u0131n Ge\u015ftalt Kuram\u0131\u2019na e\u011fildi\u011fi, hakk\u0131nda \u201cbilinen\u201d pek \u00e7ok yanl\u0131\u015f\u0131 d\u00fczeltti\u011fi ve bug\u00fcn\u00fcn bili\u015fsel psikolojisine ve bili\u015fsel bilimine dair neler s\u00f6yledi\u011fini ele ald\u0131\u011f\u0131 bu makalelerini biz de alt\u0131 yaz\u0131l\u0131k bir yaz\u0131 dizisi halinde yay\u0131nl\u0131yoruz. B\u00f6ylelikle hem bili\u015fsel bilime dair metodolojik ve felsefi endi\u015feler hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n, hem de T\u00fcrkiye bili\u015fsel bilim akademisindeki \u00fcretimin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne katk\u0131 sa\u011flamay\u0131 umuyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Keyifli okumalar,
CogIST<\/p>\n\n\n\n

3- Kurt Koffka\u2019n\u0131n Bellek ve \u00d6\u011frenmeye Dair Analiz ve \u00d6nermeleri<\/h1>\n\n\n\n

\u00d6z<\/h1>\n\n\n\n

Bu makale, \u201cGe\u015ftalt Kuram\u0131: Bir \u2018Nazariye\u2019nin Mazisi, Akameti ve Ak\u0131beti\u2026\u201d makalesinin devam\u0131 niteli\u011finde olup Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n bellek alan\u0131nda \u00f6nerdiklerine ve \u00fcrettiklerine odaklanmaktad\u0131r. Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n alg\u0131 s\u00fcre\u00e7lerine dair \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve \u00f6nermeleri bir nebze biliniyorken bellek alan\u0131nda \u00fcretti\u011fi son derece zengin d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve g\u00f6rg\u00fcl \u00e7al\u0131\u015fmalar hemen hi\u00e7 bilinmemektedir. Makalenin amac\u0131, bu bilinmezi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lmak. Makalenin ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Ge\u015ftalt kuramc\u0131lar\u0131ndan Kurt Koffka\u2019n\u0131n 1936 tarihli Ge\u015ftalt Prensipleri kitab\u0131n\u0131n belle\u011fe dair b\u00f6l\u00fcmleri ele al\u0131nmaktad\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcmde kuram\u0131n, ard\u0131\u015f\u0131k dizilerdeki Ge\u015ftalt alg\u0131s\u0131n\u0131n asl\u0131nda belleksel s\u00fcre\u00e7ler bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131na, bellek izlerinin Ge\u015ftalt\u2019lar oldu\u011fu ve bu Ge\u015ftalt\u2019lar\u0131n dinamik \u00f6zelliklere sahip oldu\u011funa dair \u00f6nermeleri sunulacakt\u0131r. Kuram\u0131n belle\u011fe dair belki de en \u00f6nemli \u00f6nermesi, herhangi bir bellek izinin bir Ge\u015ftalt olarak ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 tekilli\u011fe (\u2018Pr\u00e4gnanz\u2019) g\u00f6re zaman i\u00e7inde \u201cdurup dururken\u201d de\u011fi\u015fime u\u011frayabildi\u011fidir. Kuram daha da ileriye giderek tekillik vasf\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak hangi bellek izinin de\u011fi\u015fece\u011fi ve olas\u0131 olarak ne y\u00f6nde de\u011fi\u015fece\u011fi, hangilerinse de\u011fi\u015fiklik g\u00f6stermeden zamana direnece\u011fini \u00f6ng\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ayn\u0131 b\u00f6l\u00fcmde, Hedwig von Restorff\u2019un Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n belle\u011fe dair en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan biri say\u0131labilecek 1933 tarihli doktora tezi ele al\u0131nacakt\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, kuram\u0131n \u015fekil-zemin ikili\u011finin bellekteki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lmas\u0131 nedeniyle \u00f6nemlidir. Makalenin son b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise, Ge\u015ftalt kuram\u0131 ba\u011flam\u0131nda \u00e7ok \u00f6zg\u00fcn fikirler geli\u015ftirmi\u015f ve g\u00f6rg\u00fcl ara\u015ft\u0131rmalar y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f, ancak buna ragmen ana ak\u0131m bili\u015fsel psikoloji i\u00e7inde g\u00f6rmezden gelinmi\u015f Erich Goldmeier\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Anahtar kelimeler: <\/strong>Ge\u015ftalt kuram\u0131, \u015fekilzemin, tekillik (Pr\u00e4gnanz) ve dinamik bellek izi, Kurt Koffka, Hedwig von Restorff, Erich Goldmeier<\/p>\n\n\n\n

Introduction<\/h1>\n\n\n\n

Bu makalede, ge\u00e7en y\u00fczy\u0131lda do\u011fmu\u015f, halen etki g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirmemi\u015f fakat kavramsal taraf\u0131yla yeterince anla\u015f\u0131lmam\u0131\u015f, bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise yaln\u0131zca alg\u0131yla ve hatta yaln\u0131zca g\u00f6rsel alg\u0131yla ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n bili\u015fsel psikolojinin \u00f6nemli alanlar\u0131ndan belle\u011fe dair \u00fcrettiklerine e\u011filece\u011fiz. Kuram\u0131n en dikkat \u00e7ekici \u00f6nermesi, bellek izinin de bir Ge\u015ftalt oldu\u011fu, bu izin dinamik bir iz oldu\u011fu ve depolama d\u00f6neminde \u201cdurup dururken\u201d ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 tekillik (Pr\u00e4gnanz) g\u00fcc\u00fcne ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fim g\u00f6sterebilece\u011fi \u00f6nermesidir. Bu haliyle kuram, de\u011fi\u015febilirli\u011fin (onun daha istisnai oldu\u011fu alg\u0131dan farkl\u0131 olarak) bellekte neredeyse kural oldu\u011funu vurgular.<\/p>\n\n\n\n

Makalenin ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Koffka\u2019n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile bir ders kitab\u0131 olarak g\u00fc\u00e7l\u00fc ilham verebilecek 1936 tarihli \u201cPrinciples of Gestalt (Ge\u015ftalt \u0130lkeleri)\u201d kitab\u0131n\u0131n bellek ve \u00f6\u011frenme b\u00f6l\u00fcmleri ele al\u0131nacakt\u0131r ki bu b\u00f6l\u00fcmler, 685 sayfal\u0131k kitab\u0131n \u00fc\u00e7te birini te\u015fkil eder. Koffka bu b\u00f6l\u00fcmlerde \u201cdinamik bellek izi\u201d tezini i\u015fler, tart\u0131\u015f\u0131r ve \u00f6rnekler. Bu ba\u011flamda, Hedwig von Restorff\u2019un 1933 tarihli doktora \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na da ayr\u0131nt\u0131l\u0131 yer verir. K\u00f6hler\u2019\u0131n yan\u0131nda etkileyici bir doktora tezi yazm\u0131\u015f olan Hedwig von Restorff\u2019un2 bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n alg\u0131 alan\u0131ndaki en \u00f6nemli \u00f6nermelerinden biri olan \u015fekil-zemin ayr\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n bellekteki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Ard\u0131ndan Koffka\u2019n\u0131n, \u00f6\u011frenme ile bellek aras\u0131ndaki ili\u015fkiye dair yapt\u0131\u011f\u0131 vurgular yan\u0131 s\u0131ra \u00f6rt\u00fck bellek olgusuna dikkat \u00e7eki\u015fi ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Makalenin son b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise bellek \u00fczerine \u00e7ok ilgin\u00e7 ve \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f olmas\u0131na ragmen tarihin \u201ctozlu sayfalar\u0131nda\u201d kaybolmu\u015f, Erich Goldmeier\u2019\u0131n 1982 tarihli \u201cThe Memory Trace: Its Formation and Its Fate (Bellek \u0130zi: Olu\u015fumu ve Kaderi)\u201d kitab\u0131n\u0131n bug\u00fcn i\u00e7in bile hayli zihin a\u00e7\u0131c\u0131 \u00f6nermeleri incelenecektir. Ele al\u0131nan konular\u0131n geni\u015fli\u011fi nedeniyle okuyucuya kolayl\u0131k olsun diye Tablo 1\u2019de makalenin t\u00fcm ba\u015fl\u0131k ve alt ba\u015fl\u0131klar\u0131 sunulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Kurt Koffka\u2019n\u0131n Bellek ve \u00d6\u011frenmeye Dair Analiz ve \u00d6nermeleri<\/h1>\n\n\n\n

Ge\u015ftalt kuramc\u0131lar\u0131n\u0131n bellekten bahsederken \u201cbellek izi\u201d tabirini merkeze ald\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Koffka yer yer ayn\u0131 anlamdaki \u201cengram\u201d3 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de kullan\u0131r. Ancak Semon ve onu takip eden bellek \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131ndan farkl\u0131 olarak Ge\u015ftalt kuram\u0131na g\u00f6re bellek izi statik bir iz de\u011fildir. Bu bak\u0131\u015f, bug\u00fcn i\u00e7in oldu\u011fu kadar hele ki o d\u00f6nem i\u00e7in bamba\u015fka bir bak\u0131\u015ft\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc o d\u00f6nemlerin bellek kuramlar\u0131nda bir belle\u011fin olu\u015fumu ve hat\u0131rlanmas\u0131 gramofon, film kameras\u0131 benzeri metaforlarla ele al\u0131n\u0131rd\u0131 (bk. Roediger, 1980). \u00d6rne\u011fin bir pla\u011fa kaydedilmi\u015f m\u00fczik bir gramofonda, ufak tefek g\u00fcr\u00fclt\u00fcleri bir kenara koyarsak, orijinaline \u00e7ok sad\u0131k \u015fekilde geri yans\u0131r. Asl\u0131nda bu bak\u0131\u015f, zaman\u0131n ruhuna g\u00f6re g\u00fcncellenmi\u015f metaforlarla uzun d\u00f6nem devam etti, hatta n\u00f6robilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalarda h\u00e2l\u00e2 sorguya dahi \u00e7ekilmeyen bir varsay\u0131md\u0131r: Bir \u00f6\u011frenme beyne nas\u0131l nak\u015folduysa o \u015fekilde kal\u0131r. Tek tart\u0131\u015f\u0131lagelen de\u011fi\u015fimler, izin zay\u0131flamas\u0131 veya \u00e7evresinde ba\u015fka izlerin de olu\u015fumuyla izler aras\u0131 ket vurma mekanizmalar\u0131d\u0131r. Asl\u0131nda bakacak olursak, son 30\u201340 y\u0131lda fazlas\u0131yla pop\u00fclerle\u015fen bellek yan\u0131lsamalar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 dahi ya belle\u011fe kaydolacak malzemeleri \u00e7ok bariz y\u00f6nlendirmelerle sunmakta (\u00f6rne\u011fin, Roediger ve McDermott, 1995) ya da hat\u0131rlama an\u0131nda yine \u00e7ok bariz y\u00f6nlendirme y\u00f6ntemlerini kullanarak hat\u0131rlama de\u011fi\u015fimlerini bilfiil kendileri yaratarak inceler (\u00f6rne\u011fin, McCloskey ve Zaragoza, 1985). Ancak bir bellek izinin \u201cdurdu\u011fu yerde\u201d de\u011fi\u015fime u\u011frama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ya hi\u00e7 akla getirilmemi\u015f, ya da bunu bilimsel olarak \u00e7al\u0131\u015fmak zor olaca\u011f\u0131ndan g\u00f6rmemezli\u011fe gelinmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ge\u015ftalt\u00e7\u0131lar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda belki bu fikre en yak\u0131n gelebilen ve bunu ara\u015ft\u0131rma cesaretini ve yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterebilen ki\u015fi Frederic C. Bartlett\u2019d\u0131r (bk. Bartlett, 1932). Nitekim Ge\u015ftalt kuramc\u0131lar\u0131 eserlerinde Bartlett\u2019\u0131n ad\u0131ndan ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan bahsederler ancak Bartlett\u2019a y\u00f6nelik, makalenin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde de\u011finece\u011fimiz kimi kritik ele\u015ftirileri de vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ard\u0131\u015f\u0131k (\u201cSuccessive\u201d) Dizilerde Ge\u015ftalt<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ge\u015ftalt kuram\u0131 bellek olu\u015fumunun her a\u015famas\u0131n\u0131 yine Ge\u015ftalt\u2019\u0131n bak\u0131\u015f\u0131yla ele al\u0131r. Ampirist, mekanistik kuramlara y\u00f6nelik en b\u00fcy\u00fck itiraz, ister alg\u0131 ister bellek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda olsun, kat\u0131l\u0131mc\u0131lara sunulan uyaranlar\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak de\u011fil par\u00e7a par\u00e7a etkisine yo\u011funla\u015fmalar\u0131d\u0131r. Bunun sorunlu bir bak\u0131\u015f oldu\u011funu Koffka g\u00fczel bir \u00f6rnekle anlat\u0131r. \u00d6ncelikle zamansal ak\u0131\u015fl\u0131 bir dizilimde alg\u0131 kadar bellek sisteminin de i\u015flemesi gerekti\u011finden bahseder ve bunu ritmik bir uyaran \u00fczerinden \u00f6rneklendirir ki ritim ayn\u0131 zamanda doktora konusudur. Bir ki\u015fi xxXxxXxxX vuru\u015flu (x=vurgusuz; X=vurgulu) bir uyaran duydu\u011funda \u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00f6l\u00e7\u00fc (\u201cbeat\u201d) duyar.4 O \u00fc\u00e7l\u00fc vuru\u015f \u015fekli adeta kendili\u011finden belirir (bk. \u201cemergent properties\u201d, Palmer, 1999). Ge\u015ftalt kuramc\u0131lar\u0131 e\u015fzamanl\u0131 ile ard\u0131\u015f\u0131k Ge\u015ftalt olu\u015fumlar\u0131n\u0131 incelerken, g\u00f6rsel, i\u015fitsel, dokunsal veya herhangi ba\u015fka bir ard\u0131\u015f\u0131k uyaranda, bellek s\u00fcre\u00e7lerinin dura\u011fan bir uyarana nazaran daha yo\u011fun devreye girdi\u011fini belirtir (ki g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bunu \u2018\u00e7al\u0131\u015fma belle\u011fi\u2019 kavram\u0131yla a\u00e7\u0131klar\u0131z). Dolay\u0131s\u0131yla, \u00f6rne\u011fin tek ba\u015f\u0131na X tipinde bir vuru\u015fun alg\u0131s\u0131yla, iki vurgusuz x\u2019ten sonra gelen bir X vuru\u015funun alg\u0131s\u0131 ayn\u0131 de\u011fildir. Keza, ard\u0131\u015f\u0131k xxX gruplar\u0131ndan olu\u015fan bir dizide daha sonraki X\u2019lerin alg\u0131s\u0131 da ilk X\u2019inkiyle ayn\u0131 de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc art\u0131k bir bellek olu\u015fumu vard\u0131r. Bundan dolay\u0131 X\u2019lerden biri sunulmazsa dahi, hatta sadece bir kere de\u011fil birden \u00e7ok kere o X vuru\u015fu sunulmazsa da (\u00f6rne\u011fin xxXxxXxx_xx_xxX), b\u00fct\u00fcnsel \u00fc\u00e7l\u00fc Ge\u015ftalt \u00e7\u00f6z\u00fclmez, yok olmaz. M\u00fczikte, monotonlu\u011fu k\u0131rmak i\u00e7in bu tarz beklenmedik \u2018es ge\u00e7meler\u2019 bolca kullan\u0131r ve bu yap\u0131l\u0131rken, eseri bir arada tutan \u00f6l\u00e7\u00fc bozulmaz.<\/p>\n\n\n\n

Koffka xxX\u2019li dizilim \u00f6rne\u011fini verdikten sonra, daha \u00f6nce vurgulu olan X bile\u015feninin, XXXXXXXX gibi bir dizilimde bu sefer vurgusuz bir bile\u015fene d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcne dikkat \u00e7eker. Dolay\u0131s\u0131yla, bir vuru\u015fa \u2018vurgulu\u2019 veya \u2018vurgusuz\u2019 niteli\u011fini veren \u015fey sahip oldu\u011fu ses \u015fiddeti, yani fiziksel desibel \u00f6zelli\u011fi de\u011fil, o desibelin dizilim i\u00e7indeki di\u011fer vuru\u015flar\u0131n desibeline olan oran\u0131d\u0131r. Her iki dizilimde, bile\u015fenler farkl\u0131 olsa da, de\u011fi\u015fmeyen \u00f6zellik, \u00fc\u00e7l\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fc \u00f6zellikleri, yani Ge\u015ftalt\u2019lar\u0131d\u0131r. Bu Ge\u015ftalt ard\u0131\u015f\u0131k bir Ge\u015ftalt\u2019t\u0131r ve do\u011fal olarak belleksel s\u00fcre\u00e7lere yaslan\u0131r. Kat\u0131l\u0131mc\u0131 xxXm her bile\u015feni duyumsama sonras\u0131 \u201cunutuverirse\u201d bu Ge\u015ftalt\u2019\u0131 olu\u015fturmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.5 Koffka, hem m\u00fczikten hem dilden \u00f6rnek vererek bir son notan\u0131n veya bir c\u00fcmlenin son s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de yaln\u0131zca bir \u00f6nceki \u00f6geden do\u011fan bir par\u00e7a de\u011fil t\u00fcm m\u00fcziksel veya dilsel c\u00fcmlenin i\u00e7inde zaten \u2018bar\u0131nan\u2019 bir \u00f6ge oldu\u011funu belirtir. Burada \u00f6nemli ba\u015fka bir noktaya da parmak basar. \u00d6rne\u011fin, do re mi fa\u2019dan olu\u015fan bir nota diziliminde b\u00fct\u00fcnsel bir melodi duyulacakt\u0131r. Ancak o melodinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 basit bir ard\u0131ll\u0131k sonucu de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc mi ve fa\u2019n\u0131n aras\u0131na bir korna sesi girdi\u011finde o ses bu b\u00fct\u00fcn\u00fcn par\u00e7as\u0131 haline gelmez, yani o \u015fekle, Ge\u015ftalt\u2019a dahil edilmez \u00e7\u00fcnk\u00fc o m\u00fcziksel sistemin bir \u00fcyesi de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Alg\u0131 ve Bellek Beynin Ayn\u0131 Yerinde Mi \u0130\u015fleniyor?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Belle\u011fi tart\u0131\u015f\u0131rken Koffka, alg\u0131 ile belle\u011fin beynin ayn\u0131 b\u00f6lgesinde i\u015flenip i\u015flenmedi\u011fi \u00fczerine de kafa yorar. Doktora tez \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n birinde kat\u0131l\u0131mc\u0131lara, kar\u015f\u0131lar\u0131ndaki bir ekran\u0131n hep ayn\u0131 noktas\u0131na, farkl\u0131 zaman aral\u0131klar\u0131yla, sabit parlakl\u0131kta bir \u0131\u015f\u0131k nabz\u0131 sunulur. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan, uyaran\u0131 izledikten sonra, o ritmik dizilimi zihinlerinde bir m\u00fcddet devam ettirip ard\u0131ndan masaya vurarak tekrarlamalar\u0131 istenir. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar bu g\u00f6revi belirli gruplamalar olu\u015fturarak yapar ve en \u00f6nemlisi, sunulan zaman aral\u0131klar\u0131na pek de sad\u0131k kalmazlar. Koffka bu bulguyu, alg\u0131sal s\u00fcre 6 ile belleksel s\u00fcrenin muhtemelen beynin farkl\u0131 yerlerinde i\u015flem g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn i\u015fareti olarak sunar. \u0130nsanlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 bir olay\u0131, \u00f6rne\u011fin \u00f6nceki g\u00fcn bir deniz kenar\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc hat\u0131rlarken y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc, uzam i\u00e7indeki ak\u0131\u015f\u0131yla zihinlerinde yeniden canland\u0131rabiliyorken ayn\u0131 y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn zamansal ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 fenomenal olarak hissedemediklerini, onu adeta kavramsal bir yorum gibi olaya \u201cili\u015ftirdiklerini\u201d d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir. Bundan yola \u00e7\u0131karak, ard\u0131\u015f\u0131k Ge\u015ftalt\u2019lar\u0131n zamansal ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n alg\u0131s\u0131 esnas\u0131nda i\u015fleyen beyin b\u00f6lgesiyle, sonras\u0131nda hat\u0131rlan\u0131rken i\u015fleyen beyin b\u00f6lgelerinin farkl\u0131 olabilece\u011fini belirtir.7<\/p>\n\n\n\n

Bellek \u0130zlerinin Ge\u015ftalt\u2019lar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlar\u0131n, bir an\u0131lar\u0131n\u0131 hat\u0131rlarken s\u00fcresel taraf\u0131n\u0131 (yine ayn\u0131 \u00f6rne\u011fi kullanacak olursak, \u00f6nceki g\u00fcn sahilde yapt\u0131klar\u0131 bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc hat\u0131rlarken o y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn zaman ak\u0131\u015f\u0131n\u0131, diyelim bir yerde durup denize bakt\u0131klar\u0131 s\u00fcreyi) tam olarak haf\u0131zalar\u0131na kaydedememelerinin nedeni Ge\u015ftalt\u2019\u0131n \u015fekil-zemin ili\u015fkisiyle ilgisi olabilir mi diye sorar Koffka. Hedwig von Restorff\u2019un doktora tezi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na at\u0131f yaparak ki\u015filerin kendilerine sonradan hat\u0131rlanmak \u00fczere pe\u015f pe\u015fe sunulan birbirine benzer \u00f6gelerin (\u00f6rne\u011fin, \u00e7e\u015fitli rakamlar veya \u00e7e\u015fitli birbirine benzer \u00e7izimler) daha az hat\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6te yandan pe\u015f pe\u015fe g\u00f6sterilen uyaranlar\u0131n aras\u0131nda farkl\u0131la\u015fan herhangi bir uyaran\u0131n (\u00f6rne\u011fin, rakamlar dizisinin i\u00e7inde bir adet \u00e7izimin veya \u00e7izimler dizisinin i\u00e7inde bir adet rakam\u0131n) \u00e7ok iyi hat\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 aktar\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, Ge\u015ftalt\u2019\u0131n \u015fekil-zemin meselesinin yaln\u0131zca alg\u0131da de\u011fil bellekte de kritik bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmadan yola \u00e7\u0131karak Koffka, acaba bir olay\u0131n s\u00fcresini deneyimlerken o s\u00fcrenin asl\u0131nda zemin gibi i\u015flev g\u00f6r\u00fcp g\u00f6rmedi\u011fini sorar ve belki de s\u00fcrelerin genelde \u00e7ok iyi hat\u0131rlanmamas\u0131n\u0131n, onlar\u0131n \u015fekil-zemin ili\u015fkisindeki homojen yap\u0131l\u0131 zemine kar\u015f\u0131l\u0131k gelmesinden dolay\u0131 olabilece\u011fini belirtir. S\u00fcre kayd\u0131n\u0131n beyinde somut bir b\u00f6lgesi yoksa Koffka\u2019n\u0131n bu muhakemesinin bug\u00fcn bile ilgi g\u00f6rmeyi hakketti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetle, Ge\u015ftalt\u2019\u0131n genel \u00f6nermesi, bellek izlerinin organize bir sistem te\u015fkil etti\u011fini, bellek izinin kendisi kadar, sahip oldu\u011fu \u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn de belle\u011fin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funu vurgular. Koffka bu \u00f6nermeyi daha anla\u015f\u0131l\u0131r k\u0131lmak i\u00e7in birka\u00e7 \u00f6rnek verir. \u00d6rne\u011fin bildi\u011fimiz bir melodiyi m\u0131r\u0131ldarken onu genelde orijinal ses perdesinden de\u011fil kendi ses aral\u0131\u011f\u0131m\u0131za uygun yerden m\u0131r\u0131ldar\u0131z. Oysa melodiyi dinlerken, uyumlu olmas\u0131 ad\u0131na, melodinin as\u0131l ses perdesinden e\u015flik ederiz. Bu durumda, duydu\u011fumuz yeni bir melodiyi bir s\u00fcre sonra \u00f6rne\u011fin \u201cdo\u201d notas\u0131ndan de\u011fil, \u201cmi\u201d notas\u0131ndan ba\u015flayarak m\u0131r\u0131ldamak, t\u0131pat\u0131p bir geri \u00e7a\u011f\u0131rma de\u011fil bir paternin, bir \u015feklin geri \u00e7a\u011fr\u0131lmas\u0131d\u0131r. Keza okuma yazma \u00f6\u011frenmi\u015f bir ki\u015fi, birbirinden farkl\u0131 el yaz\u0131lar\u0131n\u0131 okuyabilir \u00e7\u00fcnk\u00fc harflar\u0131n t\u0131pat\u0131p halini de\u011fil genel \u015feklini, i\u00e7lerindeki konfig\u00fcrasyonlar\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bellek Ge\u015ftalt\u2019lar\u0131n\u0131n Dinamik \u00d6zellikleri<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Koffka, ki\u015filerin alg\u0131sal fark e\u015fiklerinin (\u00f6rne\u011fin, en ufak ay\u0131rt edilebilen ses frekans\u0131 fark\u0131n\u0131n veya \u0131\u015f\u0131k parlakl\u0131\u011f\u0131 fark\u0131n\u0131n) \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc psikofizik deneylerinde psikofizik kuramlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamakta zorland\u0131\u011f\u0131 ilgin\u00e7 bir bulgudan bahseder. Ki\u015filere kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmak \u00fczere sunulan uyaran \u00e7iftleri e\u015fzamanl\u0131 de\u011fil de ard\u0131\u015f\u0131k olarak sunuldu\u011funda bir e\u015fik asimetrisi bulunur. \u00d6rne\u011fin elle tart\u0131lan hafif bir cisimden sonra ondan biraz daha a\u011f\u0131r bir cisim, bunu tersi s\u0131ras\u0131yla k\u0131yasla, daha iyi fark edilir, yani {hafif \u2192 a\u011f\u0131r} s\u0131ralamas\u0131, {a\u011f\u0131r \u2192 hafif} s\u0131ralamas\u0131ndan daha d\u00fc\u015f\u00fck bir fark e\u015fi\u011fine yol a\u00e7ar. Burada yine \u00f6nemli olan, e\u015fzamanl\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rman\u0131n alg\u0131sal, ard\u0131\u015f\u0131k d\u00fczenekli kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rman\u0131n belle\u011fe dayal\u0131 bir boyutunun bulunmas\u0131d\u0131r.8 Bu da Ge\u015ftalt kuram\u0131yla uyumlu bir bulgudur \u00e7\u00fcnk\u00fc kurama g\u00f6re xX ile Xx dizilimlerinde az vurgulu x\u2019ler, ve keza vurgulu X\u2019ler farkl\u0131 alg\u0131lan\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u00e7inde bulunduklar\u0131 konfigurasyonlar farkl\u0131d\u0131r. Bununla ba\u011flant\u0131l\u0131 bir ba\u015fka bulgu K\u00f6hler\u2019in bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndand\u0131r. Ki\u015filere pe\u015f pe\u015fe ve t\u0131pat\u0131p e\u015fit iki vuru\u015f sesi sunuldu\u011funda (X-X), aralar\u0131ndaki s\u00fcre d\u00f6rt saniyeden az ise, ikinci vuru\u015fun ilkinden daha d\u00fc\u015f\u00fck sesli gibi alg\u0131land\u0131\u011f\u0131, aralar\u0131ndaki s\u00fcre d\u00f6rt saniyeden fazla oldu\u011funda ise ikinci vuru\u015fun ilkine nazaran daha y\u00fcksek sesliymi\u015f gibi alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 bulunur.9 Bu tarz bir bulgunun, yine Ge\u015ftalt g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, olas\u0131 bir gruplamaayr\u0131\u015fma mekanizmas\u0131yla ilintili oldu\u011fu, e\u011fer X-X aras\u0131ndaki s\u00fcre d\u00f6rt saniyeden azsa ikisinin bir grup olarak (dolay\u0131s\u0131yla ikinci vuru\u015fun \u015fiddeti bir \u00f6ncekine yak\u0131nsan\u0131r ve daha hafifmi\u015f gibi duyulur), fazlaysa ayr\u0131k olarak (dolay\u0131s\u0131yla ikinci X\u2019in, yeni bir ilk vuru\u015f olarak daha belirgin) alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuya ili\u015fkin K\u00f6hler\u2019in (1918, aktaran Koffka, 1936) dikkat \u00e7ekti\u011fi bir noktaya de\u011finmek gerek. K\u00f6hler, pe\u015f pe\u015fe gelen iki uyaran\u0131n (ister a\u011f\u0131rl\u0131k, ister parlakl\u0131k, ister ba\u015fka bir \u00f6zellikleri itibariyle) kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 istendi\u011finde, ilk uyaran\u0131n imgesiyle (yani bellek iziyle) ikinci uyaran\u0131n alg\u0131s\u0131n\u0131n analitik kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 ve tahlilinden \u00e7ok, h\u0131zl\u0131 ve anl\u0131k bir \u201cfarkl\u0131\/ayn\u0131\u201d karar\u0131n\u0131n verildi\u011fini belirtir. Kat\u0131l\u0131mc\u0131 daha ikinci uyaran\u0131 deneyimledi\u011fi saniyede, hatta milisaniyede, onun daha hafif mi daha a\u011f\u0131r m\u0131 veya daha parlak m\u0131 daha mat m\u0131 oldu\u011funu bildi\u011fini dile getirir K\u00f6hler. E\u011fer belirli bir h\u0131zla pe\u015f pe\u015fe g\u00f6sterilen uyaranlar birlikte bir Ge\u015ftalt olu\u015fturuyorsa, tam da bu tarz bir \u2018ani bili\u015f\u2019 deneyimini beklemek m\u00fcmk\u00fcn. Burada da yine Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n bir olay\u0131 ele al\u0131\u015f bi\u00e7imini g\u00fczelce g\u00f6rebiliyoruz. Yaln\u0131zca psikofizik verisi toplay\u0131p e\u015fikleri hesaplamak yerine, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n kararlar\u0131n\u0131 veri\u015f bi\u00e7imine dair g\u00f6zlemler yap\u0131larak olup bitenler, fenomenal taraflar\u0131yla da mercek alt\u0131na al\u0131n\u0131yor. Bu da, kimi \u00f6nemli s\u00fcre\u00e7leri ve alg\u0131lay\u0131\u015f bi\u00e7imlerini tespit etme ve olanlar\u0131 anlamland\u0131rma imk\u00e2n\u0131 sunmakta.<\/p>\n\n\n\n

Tekd\u00fcze Olan\u0131 \u00d6\u011frenmenin Zorlu\u011fu<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tekd\u00fcze olan neden zor hatta hi\u00e7 \u00f6\u011frenilemiyor? Koffka bu b\u00f6l\u00fcme, ampirist Georg Elias M\u00fcller\u2019\u0131n 1913 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na bir at\u0131fla ba\u015flar. M\u00fcller, Ebbinghaus\u2019un anlams\u0131z heceleri tekd\u00fcze bir seslendirmeyle okundu\u011funda hi\u00e7bir \u015fekilde \u00f6\u011frenilemediklerini fark eder. Bu \u00f6nemli bir noktad\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc Ebbinghaus 1885 kitab\u0131nda heceleri asl\u0131nda belirli bir \u00f6l\u00e7\u00fcyle okudu\u011fundan bahseder (ya her d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ya da her be\u015finci hece vurguludur). Bu bilgi ara\u015ft\u0131rma d\u00fczene\u011fi anlat\u0131l\u0131rken tek bir c\u00fcmle olarak ge\u00e7er ve ne yaz\u0131k ki hi\u00e7bir g\u00fcncel ders kitab\u0131 veya makale, Ebbinghaus\u2019un \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 deney serisinin bu kritik boyutundan bahsetmez. Muhtemelen orijinal kitap ya dikkatsizce okunmu\u015ftur ya da hi\u00e7 okunmam\u0131\u015ft\u0131r. Oysa bellek \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan her ki\u015fi, bu ritmik yap\u0131n\u0131n bellek i\u00e7in ne kadar \u00f6nemli olabilece\u011fini, en basitinden insanl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel \u00fcretimi olan \u015fiirler, destanlar gibi ritmik anlat\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek tahmin edebilmelidir. \u00d6te yandan belli ki Ge\u015ftalt\u00e7\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, ampirist ekolden dahi olsalar, bunun fark\u0131ndad\u0131rlar ve anlams\u0131z heceli bellek deneylerinde ritmik sunum kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131nda herhangi bir \u00f6\u011frenmenin ger\u00e7ekle\u015femedi\u011fini tespit etmi\u015flerdir. Asl\u0131nda bu bulgu ampirist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 i\u00e7in bir sorundur \u00e7\u00fcnk\u00fc o bak\u0131\u015f \u00e7ok tekrarl\u0131, pe\u015f pe\u015fe \u00f6\u011frenmeyi bellek olu\u015fumu i\u00e7in yeterli g\u00f6r\u00fcr. Vezin, gruplama gibi alg\u0131 ve belle\u011fe etki eden olgularla basit ampirist bir bak\u0131\u015f\u0131n ba\u015f etmesi \u00e7ok kolay de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin ab\/cde tipi bir uyaranda, yani \u201cab\u201dnin ve \u201ccde\u201dnin grupland\u0131\u011f\u0131 durumlarda (diyelim ki a ve c\u2019nin \u00fcst\u00fcnde hafif bir vurgunun uygulanmas\u0131yla) a\u2019n\u0131n b\u2019yi tetikleme g\u00fcc\u00fc, s\u0131n\u0131r aras\u0131n\u0131 te\u015fkil eden b\u2019nin c\u2019yi tetikleme g\u00fcc\u00fcnden daha fazlad\u0131r (bk. Bower ve Winzenz, 1969; Restle, 1970). Bu, ampirist bak\u0131\u015f i\u00e7inde a\u00e7\u0131klanmas\u0131 \u00e7ok zor bir olgudur. Olsa olsa \u201cge\u00e7mi\u015ften bilinen \u2018ab\u2019 grubu ile \u2018cde\u2019 grubu \u00f6n bilgisi sayesinde\u201d gibi bir \u00f6nermeyle a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fabilir ancak bu da ge\u00e7erli olamaz \u00e7\u00fcnk\u00fc ister vuru\u015flar, ister heceler, ister s\u00f6zc\u00fckler bu sefer ab\/cde gruplamas\u0131 yerine abc\/de gruplamas\u0131 sunuldu\u011funda, bu sefer, a b\u2019yi, b c\u2019yi tetiklerken c d\u2019yi ayn\u0131 \u015fiddette tetikleyemez. Demek ki burada olup biteni, k\u0131sa yoldan, farazi bir \u201cge\u00e7mi\u015f deneyime\u201d ba\u011flaman\u0131n pek bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. Her iki d\u00fczenekte sabit kalan \u00f6zellik, deneyde hangi gruplama uygulan\u0131rsa uygulans\u0131n, grup i\u00e7i birbirini tetikleme \u015fiddetinin her zaman, gruplar aras\u0131 birbirini tetikleme \u015fiddetinden y\u00fcksek olaca\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ritmik yap\u0131, Ge\u015ftalt perspektifi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir \u00e7\u00fcnk\u00fc bir gruplama yarat\u0131r. Bir grup olu\u015ftu\u011fu anda ise, kendini \u201czemine\u201d kar\u015f\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131rabilen ve dolay\u0131s\u0131yla hat\u0131rlanabilirli\u011fini artt\u0131rabilen bir \u201c\u015fekil\u201d olu\u015fmu\u015f olur. Bu tespitin ard\u0131ndan Koffka, ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla Hedwig von Restorff\u2019un bir\u00e7ok farkl\u0131 uyaran setiyle, s\u00fcre manip\u00fclasyonlar\u0131yla ve \u00e7ocuklar dahil farkl\u0131 ya\u015f gruplar\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131, MacLeod\u2019un 2020\u2019deki restrospektifinde \u00e7ok hakl\u0131 bir \u015fekilde \u201ctour de force (ba\u015fyap\u0131t niteli\u011finde)\u201d diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 doktoras\u0131n\u0131n bulgular\u0131na ge\u00e7er.<\/p>\n\n\n\n

Hedwig von Restorff\u2019un (1906\u20131962) 1933 Tarihli Doktora Tezi<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tez, bellek izlerinin birbiriyle ili\u015fkileni\u015fi i\u00e7inde olu\u015fturabildikleri \u201c\u015fekille\u015fme\u201d veya \u201czeminle\u015fme\u201d meselesinine odaklan\u0131r. Von Restorff bu tezinde ilk d\u00f6rd\u00fc daha \u00e7ok pilot deney say\u0131labilecek toplam 11 ara\u015ft\u0131rma d\u00fczene\u011fini ve onlar\u0131n bulgular\u0131n\u0131 raporlay\u0131p tart\u0131\u015f\u0131r. Biz bunlar\u0131 tek tek aktarmak yerine tezin ana fikrini kolayca yans\u0131tan iki \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na odaklanaca\u011f\u0131z. Deneylerin ana yap\u0131s\u0131 \u015fu \u015fekildedir: Kat\u0131l\u0131mc\u0131lara sonradan hat\u0131rlanmak \u00fczere bir bu\u00e7uk saniyelik aralarla ard\u0131\u015f\u0131k olarak toplam 10 \u00f6geli bir \u00e7al\u0131\u015fma listesi verilir; ard\u0131ndan 10 dakika boyunca bir metni okumalar\u0131 ve yine olabildi\u011fince ezberlemeye \u00e7al\u0131\u015fmalar istenir; sonras\u0131nda ilk listedeki t\u00fcm \u00f6geleri s\u0131ralar\u0131na \u00f6nem vermeksizin bo\u015f bir ka\u011f\u0131da yazmalar\u0131 istenir10 . Kritik de\u011fi\u015fken listelerin konfig\u00fcrasyonudur. Her listenin 2\u2019inci (veya 3\u2019\u00fcnc\u00fc) \u00f6gesi t\u00fcm di\u011fer \u00f6gelerden ayr\u0131\u015f\u0131r. Listelerin kimisinde bu \u00f6ge iki haneli rakamlar aras\u0131nda bir anlams\u0131z hecedir, kimisinde ise, tersine, anlams\u0131z heceler aras\u0131nda tek bir iki haneli rakamd\u0131r (s\u0131ras\u0131yla \u015eekil 1a ve 1b). Bir de, k\u0131stas olu\u015fturabilmesi ad\u0131na, 10 \u00f6genin 10\u2019unun da birbirinden farkl\u0131 oldu\u011fu heterojen bir liste olu\u015fturulur (\u015eekil 1c). Her oturumda tek liste verilir ve oturumlar aras\u0131nda en az bir g\u00fcn vard\u0131r. \u0130lk oturum her zaman, kontrol listesi olan heterojen listeyle ba\u015flar. Deney toplam \u00fc\u00e7 oturumdan olu\u015fur ve dolay\u0131s\u0131yla \u00fc\u00e7 farkl\u0131 liste tipinin \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131yla son bulur.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 1a-c<\/strong> (von Restorff, 1933 tezinden temsil\u00ee olarak yazar taraf\u0131ndan haz\u0131rland\u0131; kontrol ko\u015fulu olarak kullan\u0131lan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc listedeki \u00f6ge tipleri, von Restorff\u2019un tarifleri t\u0131pa t\u0131p esas al\u0131narak olu\u015fturuldu)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Bulgular a\u00e7\u0131kt\u0131r. Deneysel listelerde, \u201czemin\u201d \u00f6gelerinin, yani birbirinin benzeri olan \u00f6gelerin herhangi birinin ortalama hat\u0131rlanma oran\u0131 yakla\u015f\u0131k %22 iken11, kritik \u201c\u015fekil\u201d \u00f6gelerinin, yani listedeki di\u011ferlerinden farkl\u0131 bir kategoriden olan \u00f6gelerin, ortalama hat\u0131rlanma oran\u0131 %70\u2019tir. Kontrol listesindeki herhangi bir \u00f6genin ortalama hat\u0131rlanma oran\u0131 ise %40\u2019t\u0131r. Bu son derece sade deneyin belki de en kritik k\u0131sm\u0131, s\u0131ra farkl\u0131 olan liste \u00fcyesine (\u00f6rne\u011fin \u015eekil 1a\u2019daki \u201cs\u00fcl\u201de) geldi\u011finde hen\u00fcz onun ayr\u0131\u015fan bir \u00f6ge oldu\u011funun anla\u015f\u0131lamamas\u0131d\u0131r. T\u00fcm kat\u0131l\u0131mc\u0131lara ilk oturumda \u015eekil 1c\u2019deki kontrol listesinin verilmesinin nedeni budur. Ve yine bundan dolay\u0131 o \u201c\u015fekil\u201d \u00f6gesi listenin sonlar\u0131nda de\u011fil ba\u015flar\u0131nda, ikinci veya \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131rada sunulur \u00e7\u00fcnk\u00fc dokuzuncu veya onuncu s\u0131rada sunulsayd\u0131 listenin i\u00e7inde fazlas\u0131yla g\u00f6ze \u00e7arpan, dikkat \u00e7eken bir \u00f6ge olurdu. Oysa ilk g\u00fcn kontrol listeyle ba\u015flayan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar i\u00e7in ertesi g\u00fcn \u201c67 \u2014 s\u00fcl \u2014 \u201d diye ba\u015flayan bir listede \u201cs\u00fcl\u201d\u00fcn alg\u0131lanma an\u0131nda fazladan bir dikkat ve kodlamaya mazhar olmas\u0131 pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Daha da \u00f6nemlisi, \u00f6rne\u011fin \u015eekil 1a\u2019da \u201cs\u00fcl\u201d, kalan \u00f6gelerin aras\u0131ndaki \u201cbiriciklik\u201d stat\u00fcs\u00fcn\u00fc ancak ak\u0131\u015f i\u00e7inde edinir, yani bir nevi geriye d\u00f6n\u00fck, di\u011fer bir deyi\u015fle bellek s\u00fcre\u00e7leriyle o stat\u00fcye ula\u015f\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201c67 \u2014 s\u00fcl \u2014 49\u201d a\u015famas\u0131nda bu biriciklik hen\u00fcz s\u00f6z konusu de\u011fildir. Von Restorff, kontrol listesindeki performans\u0131n, di\u011fer listelerdeki zemin ve \u015fekil \u00fcyelerin hat\u0131rlanma oranlar\u0131n\u0131n aras\u0131nda bir de\u011ferde (%40) \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 da, \u00f6ge heterojenli\u011finin, i\u00e7indeki hi\u00e7bir \u015feklin di\u011fer dokuz \u00f6ge aras\u0131nda sivrilememesine, dolay\u0131s\u0131yla yine bir cins zemin halinin olu\u015fmas\u0131na ba\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

Bir ba\u015fka deneyde kurgu, genel hatlar\u0131yla, yine benzerdir ancak bu seferki bellek testi serbest hat\u0131rlama tipinde de\u011fil tan\u0131ma testi \u015feklindedir. Yani kat\u0131l\u0131mc\u0131lara hem \u00e7al\u0131\u015fma listesinde olan hem olmayan \u00f6geler sunulur ve hangilerini \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 i\u015faretlemeleri istenir. Ayr\u0131ca kat\u0131l\u0131mc\u0131lar bu sefer lise \u00f6\u011frencileridir. Bu y\u00f6ntemle de sonu\u00e7lar benzer \u00e7\u0131kar, bir zemin \u00f6geyle ve bir \u015fekil \u00f6genin hat\u0131rlama oranlar\u0131 s\u0131ras\u0131yla %22 ve %100\u2019d\u00fcr. \u00d6te yandan kontrol listesindeki ikinci s\u0131radaki rakam veya anlams\u0131z hece \u00f6gesinin tan\u0131ma oran\u0131 yine %56 tan\u0131ma oran\u0131yla %22 ve %100 aras\u0131nda bir de\u011fer olur. Bug\u00fcnden bakacak olursak, benzer bulgular\u0131n tan\u0131ma testiyle de \u00e7\u0131kmas\u0131 bize olup bitenlerin serbest hat\u0131rlaman\u0131n bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ge ketlemesine (\u2018output interference\u2019) 12 has bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, daha do\u011frudan, yani serbest hat\u0131rlama s\u0131ras\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir unutma oldu\u011funu g\u00f6sterir. Von Restorff \u201cmonoton\u201d ifadesini kullan\u0131r ve tekd\u00fczelilik \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131yan \u00f6gelerin, hat\u0131rlanabilir veya tan\u0131nabilir bir bellek izi olu\u015fturma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, tekd\u00fcze olmayan \u00f6gelere g\u00f6re \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funa dikkat \u00e7eker.<\/p>\n\n\n\n

Koffka\u2019n\u0131n, von Restorff\u2019un tezini inceledi\u011fi kitap b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, burada \u00f6nemli olan, daha \u00f6nce \u015fekil konumunda olan bir uyaran tipinin (\u00f6rne\u011fin \u015eekil 1a\u2019daki anlams\u0131z hecenin) hemen ertesi g\u00fcn, ba\u015fka bir liste i\u00e7inde bir zemin \u00f6gesine d\u00f6n\u00fc\u015febilmesidir (bk. \u015eekil 1b). Di\u011fer bir deyi\u015fle, \u015fekil olma veya olmama, uyaran\u0131n spesifik yap\u0131s\u0131na ba\u011fl\u0131 olmak zorunda de\u011fildir, esas belirleyici olan, o uyaran\u0131n sunuldu\u011fu dizilimin i\u00e7indeki g\u00f6receli konumudur, yani i\u00e7inde bulundu\u011fu ba\u011flamd\u0131r.13<\/p>\n\n\n\n

Hem von Restorff hem Koffka bu tekd\u00fczele\u015fmenin g\u00fcnl\u00fck hayattaki yans\u0131mas\u0131na da de\u011finir. Von Restorff kinayeli bir ifadeyle, asl\u0131nda Ebbinghaus\u2019lar\u0131n, Georg Elias M\u00fcller\u2019lerin anlams\u0131z veya birbiriyle ili\u015fkisiz, tekd\u00fcze uyaranlarla yapt\u0131klar\u0131 bellek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bir yandan g\u00fcnl\u00fck hayattan \u00e7ok da kopuk olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, her g\u00fcn ayn\u0131 s\u0131k\u0131c\u0131 ve tekd\u00fcze i\u015fi yapan ki\u015filerin pek\u00e2l\u00e2, tam da bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan \u00e7\u0131kan unutma mekanizmalar\u0131na tabi olaca\u011f\u0131n\u0131 ima eder. Keza Koffka da g\u00fcndelik hayattan bir \u00f6rnek verir ve her ak\u015fam yatmadan \u00f6nce kol saatini kuran ki\u015finin o ak\u015fam bu eylemini hat\u0131rlayaca\u011f\u0131n\u0131 ama sonras\u0131nda, ayr\u0131 ayr\u0131 her bir g\u00fcn\u00fcn\u00fcn saat kurma eylemini art\u0131k hat\u0131rlayamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Di\u011fer bir deyi\u015fle bu tarz rutin eylemler an\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015fmez. Tekd\u00fcze olan\u0131n \u201czeminle\u015fmesi\u201d ve dolay\u0131s\u0131yla az hat\u0131rlan\u0131r hale gelmesi olgusunun bir\u00e7ok ba\u015fka \u00f6rne\u011fini de d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Belirli bir ya\u015ftan sonra g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n genelde daha rutin, daha kal\u0131p hale gelmesiyle her g\u00fcn\u00fcn bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 olaylar silsilesi art\u0131k von Restorff\u2019un on \u00f6geli listelerindeki dokuz rakam veya dokuz anlams\u0131z hece gibi, hem liste i\u00e7inde hem listeler aras\u0131, hem g\u00fcn i\u00e7inde hem g\u00fcnler, haftalar aras\u0131, \u00fcst \u00fcste y\u0131\u011f\u0131l\u0131r ve art\u0131k i\u00e7lerindeki biricikli\u011fini yitirir ve hepsi tekil, homojen ve ay\u0131rt edilemez bir \u201czemin belle\u011fi\u201dne d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bunun benzeri, uzun zaman hapishanede veya hastanede14 kalan insanlarda da g\u00f6zlemlenir. Her g\u00fcn di\u011ferinin ayn\u0131s\u0131d\u0131r ve b\u00f6ylece zaman ak\u0131p gider veya, daha yerinde bir ifadeyle, \u00e7al\u0131n\u0131p gider.<\/p>\n\n\n\n

Von Restorff\u2019un bu \u00f6nemli bulgusu uzun y\u0131llar \u201cay\u0131rma etkisi\u201d (\u201cisolation effect\u201d) olarak bilinse de, MacLeod\u2019un 2020 makalesinden anl\u0131yoruz ki 1950\u2019lilerde \u0130ngiliz bir bilimcinin etkiyi \u201cVon Restorff etkisi\u201d olarak adland\u0131rmas\u0131yla giderek o ismiyle bilinir olur. Bu etki, tekrarlanabilirli\u011fi bak\u0131m\u0131ndan da, zamana direnebilmi\u015f en \u00f6nemli bellek etkilerinden biridir. Burada vurgulanacak \u015fey, etkinin \u201c\u015f\u0131k\u201d, \u201ctekrarlanabilir\u201d, \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc\u201d olmas\u0131ndan \u00e7ok, i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kavramsal \u00e7er\u00e7eve ve anlamland\u0131r\u0131l\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Tam da bundan dolay\u0131 bu etki, ad\u0131 ne olursa olsun bir Ge\u015ftalt etkisi olarak g\u00f6r\u00fclmeli ve i\u015flenmelidir. Anglofon d\u00fcnyada, \u201cVon Restorff\u201d etkisinin \u00e7ok az ders kitab\u0131nda bahsi ge\u00e7ti\u011fini, bahsedildi\u011finde ise, bunun Ge\u015ftalt kuram\u0131 \u00fczerine oturan bir etki oldu\u011funun es ge\u00e7ildi\u011fini de not d\u00fc\u015fmek gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Bellek \u0130zleriyle Alg\u0131 \u0130zlerinin De\u011fi\u015fim Dinamikleri<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Von Restorff, bulgular\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131rken alg\u0131 Ge\u015ftaltlar\u0131yla bellek izlerinin olu\u015fturdu\u011fu Ge\u015ftaltlar\u0131n k\u0131r\u0131lganl\u0131klar\u0131n\u0131, yani de\u011fi\u015febilirliklerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r. Alg\u0131da bu tarz de\u011fi\u015febilirliklerin daha \u00e7ok g\u00f6rsel yan\u0131lsamalarda veya mu\u011flak fig\u00fcrlerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn\u00fc belirtir. Burada kastetti\u011fi, \u00f6rne\u011fin M\u00fcller-Lyer yan\u0131lsamas\u0131nda, \u00f6rdek-tav\u015fan fig\u00fcr\u00fcnde (\u015eekil 2) veya Penrose\u2019un imk\u00e2ns\u0131z resimlerinde (\u015eekil 3) oldu\u011fu gibi, uyaran\u0131n i\u00e7indeki kimi k\u0131s\u0131mlar\u0131n uyaran\u0131n b\u00fct\u00fcnsel alg\u0131s\u0131n\u0131 karars\u0131z k\u0131labildi\u011fi, hatta \u00e7arp\u0131tabildi\u011fidir. Ancak bu durumlar\u0131n alg\u0131da istisna oldu\u011funu vurgular.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 2 <\/strong>(Wiki commons)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/
\u015eekil 3<\/strong> (Hochberg, 2003)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Oysa bellekte bu tarz bozunumlar\u0131n istisnai de\u011fil ola\u011fan oldu\u011funa i\u015faret eder. Genel olarak bellek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, hem ileriye hem geriye ket vurma mekanizmalar\u0131n\u0131n i\u015fledi\u011fini ancak bunlar\u0131n esas itibariyle zemin grubuna giren \u00f6gelerde i\u015fledi\u011fine, \u00f6te yandan \u015fekil \u00f6gelerine bu tarz bir unutma mekanizmas\u0131n\u0131n hemen hi\u00e7 etki etmedi\u011fine dikkat \u00e7eker. Bug\u00fcn bile h\u00e2l\u00e2, ket vurma mekanizmas\u0131n\u0131n her bellek \u00f6gesi i\u00e7in i\u015fledi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr, oysa von Restorff bunun ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha doktora tezindeki birka\u00e7 deneyinde g\u00f6stermi\u015ftir. Bu \u00f6nemli ayr\u0131\u015fma, o d\u00f6nemin ve \u015fimdinin ana ak\u0131m psikolojisinin i\u00e7inde t\u00fcm\u00fcyle \u0131skalanm\u0131\u015ft\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc her \u015feyi basit ve rastgele (dolay\u0131s\u0131yla \u00f6gelerin kendilerine i\u00e7kin \u00f6zelliklerine k\u00f6r) bir pe\u015f pe\u015felilik prensibiyle a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan bu bak\u0131\u015f, tekd\u00fcze uyaranlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmay\u0131 akl\u0131na getir(e)memi\u015ftir, bundan dolay\u0131 s\u00fcrekli olarak ket vurma bulgular\u0131 bulmu\u015f ve bu mekanizman\u0131n, \u00f6gelerin \u00f6zelliklerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z, genelge\u00e7er bir mekanizma oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr ve halen de d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Von Restorff ayr\u0131ca, bu tarz deneylerde yaln\u0131zca ne kadar\u0131n\u0131n hat\u0131rlan\u0131p ne kadar\u0131n\u0131n hat\u0131rlanmad\u0131\u011f\u0131na de\u011fil, ayn\u0131 zamanda yanl\u0131\u015f hat\u0131rlananlar\u0131n da yak\u0131n mercek alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fine vurgu yapar. \u00c7\u00fcnk\u00fc ancak o zaman bellek izlerinin, kodlama ile test aras\u0131ndaki s\u00fcre zarf\u0131nda u\u011frad\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fimin derecesi ve bi\u00e7imi anla\u015f\u0131labilir. Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc yak\u0131nlarda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m bir hat\u0131rlama hatas\u0131 ve onun tahliliyle bitirmek isterim. Ge\u00e7ti\u011fimiz bahar d\u00f6neminde (2019\u20132020 akademik y\u0131l\u0131n\u0131n 1. d\u00f6neminde) Dr. Rabia Ergin\u2019in COGS 579 dersi \u00e7er\u00e7evesinde haftal\u0131k bili\u015fsel bilim seminerleri yap\u0131ld\u0131. Haftalar\u0131n birinde, erken g\u00f6rme korteksindeki kontur mekanizmalar\u0131yla form alg\u0131s\u0131 \u00fczerine bir konu\u015fma, bir sonraki hafta ise frekans i\u015faretli EEG sinyalleri yoluyla simetri alg\u0131s\u0131 ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmesini inceleyen bir konu\u015fma yap\u0131ld\u0131. Aylar sonra ba\u015fka bir vesileyle bu konu\u015fmalar\u0131 (listelendikleri seminer \u00e7izelgesine bakmadan) hat\u0131rlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken onlar\u0131 tek bir konu\u015fma olarak hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131, detaylar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak i\u00e7in \u00e7izelgeye bakt\u0131\u011f\u0131mda ise \u015fa\u015f\u0131rarak, asl\u0131nda iki ayr\u0131 konu\u015fma ve konu\u015fmac\u0131n\u0131n oldu\u011funu farkettim. Konu\u015fmac\u0131lardan biri bildi\u011fim biriydi ve zihnim, her iki konu\u015fmay\u0131 tek bir olay haline getirip o ki\u015finin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcyle tekil bir \u201c\u015fekil\u201d olarak kaydetti\u011fini anlad\u0131m. \u0130kinci konu\u015fmac\u0131n\u0131n bilgilerini internette bulup resmini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde ilk \u00f6nce d\u00fc\u015f\u00fck bir a\u015final\u0131k hissi duydum ama sonra foto\u011fraf\u0131na bakt\u0131k\u00e7a, yava\u015f yava\u015f, konu\u015fma tonu ve tarz\u0131n\u0131 dahi hat\u0131rlamaya ba\u015flad\u0131m. Bu iki olay\u0131n haf\u0131zamda tek bir olay haline gelmesini, bir \u015fekilde, iki olay\u0131n kimi \u00f6rt\u00fc\u015fmeler (Ge\u015ftalt\u2019\u0131n ayn\u0131l\u0131k veya daha yayg\u0131n ad\u0131yla benzerlik prensibi) bar\u0131nd\u0131rmas\u0131yla ilgili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00d6ncelikle her iki konu\u015fmac\u0131 da fiziken birbirine asl\u0131nda benziyordu (en az\u0131ndan benim fenomenal alg\u0131ma g\u00f6re benziyordu) ve ikinci olarak, her iki konu\u015fma da Ge\u015ftalt kuram\u0131yla ili\u015fkilenen konu\u015fmalard\u0131, yani bir konu ortakl\u0131\u011f\u0131 da mevcuttu. Burada olup biteni tahlil edecek olursak \u015funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz: (1) iki olay iki ayr\u0131 bellek izi olarak muhafaza edilebilecekken zihnim onlar\u0131 bir m\u00fcddet sonra kayna\u015ft\u0131r\u0131p tek bir bellek izi \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, Ge\u015ftalt\u0131 haline getirmi\u015ftir; (2) iki olay tek bir olaya indirgenirken, iki konu\u015fmac\u0131 da tek bir konu\u015fmac\u0131ya indirgenmek zorundayd\u0131 ve zihnimin se\u00e7ti\u011fi ki\u015fi, bellek da\u011f\u0131rc\u0131\u011f\u0131nda hali haz\u0131rda bulunan yani daha a\u015fina oldu\u011fum ki\u015fi olmu\u015ftur. E\u011fer iki konu\u015fmac\u0131 fiziki olarak \u00e7ok farkl\u0131 veya konu\u015fmalar\u0131 i\u00e7erik olarak ilgi \u00e7ekici ama bamba\u015fka konularda olsayd\u0131, bu bir hafta arayla, 26 \u015eubat 2020 ve 6 Mart 2020 tarihlerinde izledi\u011fim konu\u015fmalar b\u00fcy\u00fck ihtimalle iki ayr\u0131 bellek izi, yani iki ayr\u0131\u015fm\u0131\u015f bellek Ge\u015ftalt\u0131 olarak zihnimde muhafaza edilirdi. Bana g\u00f6re bili\u015fsel bellek ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 art\u0131k bu tarz daha karma\u015f\u0131k ama ger\u00e7ek hayata daha yak\u0131n olaylar\u0131 mercek alt\u0131na almal\u0131d\u0131r. Zor konular \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc gelse de bu tarz ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n kurgusunda Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n yine \u00e7ok iyi bir yol g\u00f6sterici olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6\u011frenme ile Hat\u0131rlama: Friedrich Wulf\u2019un 1922 \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131 ve Dinamik Bellek \u0130zi Kuram\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Koffka, bellek izinin de\u011fi\u015fimi \u00f6nermesine dair Wulf\u2019un bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan \u00f6rnek verir. Ampirist kuramlar bellek izinin, yani \u201cengram\u201d\u0131n ancak zaman a\u015f\u0131m\u0131yla veya ket vurma mekanizmalar\u0131yla, silikle\u015febilece\u011fini, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bir de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6steremeyece\u011fini belirtir.15 Ancak Ge\u015ftalt kuram\u0131 buna itiraz eder ve kimi zaman, tersine, belirginle\u015fen hat\u0131rlamalar\u0131n oldu\u011funu ve bunlar\u0131n basit\u00e7e \u201cdaha fazla dikkat sarfedildi\u201d benzeri \u00f6nermelerle a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 vurgular. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lara \u00e7e\u015fitli \u015fekiller verilir (\u00f6rne\u011fin, \u015eekil 4\u2019\u00fcn sol s\u00fctunundaki \u015fekiller) ve birka\u00e7 saniye boyunca bu \u015fekilleri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 istenir. Her uyarandan en erken 30 saniye, kimi ko\u015fullarda 1 haftaya kadar varan bir s\u00fcreden sonra \u015fekli \u00e7izmeleri istenir.16 Genel olarak iki durumla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r: \u015eeklin genel Ge\u015ftalt\u0131 ya, kimi de\u011fi\u015fimler olsa da, tan\u0131nabilir durumdad\u0131r, ya da uyaran\u0131n \u015fekil bilgisi t\u00fcm\u00fcyle yok olmu\u015f, yerine ba\u015fka bir \u015fekil \u00e7izilmi\u015ftir (ki o durumda kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n genelde emin olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ifade ettikleri not d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr). \u015eeklin yakla\u015f\u0131k olarak hat\u0131rlanabildi\u011fi durumlarda, hat\u0131rlanan \u015feklin sunulan \u015fekle g\u00f6re hangi y\u00f6nlerde de\u011fi\u015fti\u011fi mercek alt\u0131na al\u0131n\u0131r. \u0130ki temel e\u011filim tespit edilir. Birinde, \u015feklin bir \u00f6zelli\u011fi normalde oldu\u011fundan daha \u201cvurgulu\u201d \u00e7izilir (\u00f6rne\u011fin, \u015eekil 4\u2019\u00fcn sol \u00fcstteki 1 nolu zikzakl\u0131 \u015feklin, sa\u011f \u00fcst k\u00f6\u015fedeki gibi daha abart\u0131l\u0131 zikzaklarla \u00e7izilmesi). Di\u011ferinde ise, tersine, \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u015fekilden daha \u201cvurgusuz\u201d olarak \u00e7izilir (\u00f6rne\u011fin, \u015eekil 4\u2019teki 2 nolu i\u00e7 b\u00fckey \u015feklin, sa\u011f\u0131ndaki \u00f6rnekte oldu\u011fu gibi, azalt\u0131lm\u0131\u015f bir i\u00e7 b\u00fckeylikle \u00e7izilmesi).<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 4 <\/strong>(Wulf, 1922\u2019den iki uyaran; soldakiler g\u00f6sterilen \u015fekil, sa\u011fdakiler hat\u0131rlanan \u015fekil)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wulf, artan vurgululu\u011fun, alg\u0131 a\u015famas\u0131nda o uyarana fazladan bir dikkat s\u00fcrecinin i\u015fletilmi\u015f olmas\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 yetersiz bulur ve ampiristleri, dikkat kavram\u0131n\u0131 s\u00fcrekli bir \u201cjoker\u201d kavram olarak \u00f6ne s\u00fcr\u00fcp asl\u0131nda \u00e7ok da bir \u015fey a\u00e7\u0131klamamakla su\u00e7lar. Wulf farkl\u0131 zaman aral\u0131klar\u0131yla tekrarlanan hat\u0131rlamalardaki dinami\u011fi de inceler. \u00d6ncelikle, daha hemen ilk hat\u0131rlamada farkl\u0131l\u0131klar\u0131n g\u00f6r\u00fclebildi\u011fini, t\u0131pat\u0131p bir hat\u0131rlaman\u0131n nadir oldu\u011funa i\u015faret eder. Ard\u0131ndan bir \u015fekli daha \u201cvurgulu\u201d hat\u0131rlayanlarla daha \u201cvurgusuz\u201d hat\u0131rlayanlar\u0131n sonraki hat\u0131rlamalar\u0131n\u0131 inceler. E\u011fer \u201cvurgusuz\u201d hat\u0131rlama bi\u00e7imi ampirist bak\u0131\u015f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi d\u00fc\u015f\u00fck dikkate ba\u011fl\u0131 bir bellek izi silini\u015fi olsayd\u0131 bu gruba girenlerde hat\u0131rlanan\u0131n, zaman ak\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde giderek silinip yok olmas\u0131 gerekirdi. Oysa g\u00f6zlemlenen, vurgusuz hat\u0131rlamalar\u0131n en az vurgulu hat\u0131rlamalar kadar hat\u0131rlanmaya devam etti\u011fidir. Wulf, ister vurgulula\u015fma ister vurgusuzla\u015fma y\u00f6n\u00fcnde olsun, ilk bak\u0131\u015fta z\u0131t gibi g\u00f6r\u00fcnen bu iki y\u00f6nelimin de asl\u0131nda bir \u201cpr\u00e4gnanz\u201d, yani daha tekil, daha kararl\u0131 bir Ge\u015ftalt\u2019a y\u00f6nelik bir y\u00f6nelim oldu\u011funu ifade eder. Bellekten farkl\u0131 olarak alg\u0131 eyleminde, bu tarz bir y\u00f6nelimin, uyaran\u0131n hali haz\u0131rda fiziksel uzam i\u00e7inde bulunuyor olmas\u0131ndan dolay\u0131 belirgin oranda k\u0131s\u0131tland\u0131\u011f\u0131n\u0131, bellekte ise o tarz bir k\u0131s\u0131t\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dolay\u0131s\u0131yla de\u011fi\u015fim derecesinin alg\u0131ya nazaran \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck olabilece\u011fini not eder. Buna ek olarak, yine Ge\u015ftalt\u00e7\u0131lar\u0131n bak\u0131\u015f\u0131yla, bu Ge\u015ftalt olu\u015fumunun ampiristlerin \u00f6nerdi\u011fi gibi basit\u00e7e dilsel veya \u201cyukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya\u201d bir i\u015fleme olmak zorunda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, pek\u00e2l\u00e2 do\u011frudan, \u00e7izimin kendisinden \u201cn\u00fcfuz eden\u201d bir alg\u0131 ve sonra haf\u0131za y\u00f6nlendirmesi olabilece\u011fini belirtir, bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n ampiristler taraf\u0131ndan g\u00f6zard\u0131 edildi\u011fini vurgular.<\/p>\n\n\n\n

Koffka, Wulf\u2019un bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na kitab\u0131nda geni\u015f yer verir \u00e7\u00fcnk\u00fc Ge\u015ftalt kuram\u0131na dayal\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n t\u00fcm \u201calamet-i farikalar\u0131n\u0131\u201d ta\u015f\u0131yan bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131, hem olas\u0131 mekanizmalar\u0131 merak eder ve hem de deney esnas\u0131ndaki anlam olu\u015fumlar\u0131n\u0131 kavramaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bundan dolay\u0131d\u0131r ki yaln\u0131zca \u00e7izimler toplanarak say\u0131l\u0131p tasnif edilmez, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n her deney seans\u0131nda deneyimleri, fenomenal alg\u0131lar\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri sorulur. Bu kalitatif verilerin de yard\u0131m\u0131yla olup bitenler mekanistik bir perspektiften de\u011fil t\u00fcm anlam zenginlikleriyle ve ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015febilen deneyim farkl\u0131l\u0131klar\u0131yla ele al\u0131n\u0131r. T\u00fcm bunlar dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan resim, ampiristlerin \u201cdaha a\u015fina olunan \u015fekil belirir\u201d beklentilerinin aksine, \u00f6rne\u011fin bu tarz \u015fekil hat\u0131rlamalar\u0131nda daha kararl\u0131 olan \u015feklin hat\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgular. \u00d6rne\u011fin \u015eekil 5a pek\u00e2l\u00e2, her kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n muhtemelen \u00e7ok a\u015fina oldu\u011fu, \u201cbe\u015fik\u201d olarak alg\u0131lanmas\u0131 ve hat\u0131rlanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnken Ge\u015ftalt kuram\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha kararl\u0131 bir \u015fekil olan \u015eekil 5b\u2019deki gibi hat\u0131rlanabilmektedir. \u015eekli 5b\u2019deki gibi \u00e7izen kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n raporundan anla\u015f\u0131l\u0131yor ki 5a \u015feklini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde onu zihninde \u201cs\u00fctunlar ve e\u011fri\u201d olarak kodlam\u0131\u015f. Burada \u00f6nemli olan, ge\u00e7mi\u015f deneyim mi uyaran\u0131n empoze etti\u011fi de\u011fi\u015fim mi ikilili\u011fine hapsolunmay\u0131p hepsini olas\u0131 etkenler olarak ele almak ve titiz y\u00f6ntemlerle hangisinin hangi ko\u015fullarda daha a\u011f\u0131r basabildi\u011fini incelemektir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 5 <\/strong>(Koffka, 1936; a sunulan, b hat\u0131rlanan uyarand\u0131r)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Koffka, Wulf\u2019un bulgular\u0131n\u0131n bellek izinin statik de\u011fil dinamik oldu\u011funa i\u015faret etti\u011fini vurgular. Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n bu dinamik bellek izi tezi o d\u00f6nemde Donald Hebb ve Karl Lashley\u2019ler taraf\u0131ndan sert kar\u015f\u0131l\u0131k bulur. Bug\u00fcn ise, daha \u00f6nce de bahsetti\u011fimiz gibi, bili\u015fsel psikolojinin bir\u00e7ok verisi (\u00f6rne\u011fin, \u201cpostevent misinformation effect\u201d\/\u201dolay sonras\u0131 yanl\u0131\u015f bilgi etkisi\u201d gibi) benzer \u015fekilde belle\u011fin statik olmad\u0131\u011f\u0131na i\u015faret eder. Aradaki fark ise, Ge\u015ftalt\u2019\u0131n bu de\u011fi\u015fimi, yaln\u0131zca kimi m\u00fcdahale y\u00f6ntemlerine ba\u011fl\u0131 bir \u015fey olarak de\u011fil, kendili\u011finden ve bellek izinin do\u011fas\u0131ndan kaynaklanan bir \u015fey olarak g\u00f6rmesidir. Bu fark, \u00e7ok \u00f6nemli bir farkt\u0131r ve san\u0131r\u0131z Amerikan ampirist okulun direnci tam da bu bak\u0131\u015f\u0131n \u201cradikalli\u011fi\u201dne kar\u015f\u0131 olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Tekrarlaya Tekrarlaya \u00d6\u011frenme Olur Mu?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Koffka, yo\u011fun tekrarlama \u00f6\u011frenme i\u00e7in yeterli midir sorusuna ili\u015fkin Kurt Lewin\u2019in 1922\u2019de yapt\u0131\u011f\u0131 ilgin\u00e7 bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6nderme yapar. Lewin kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131na anlams\u0131z hecelerden olu\u015fan bir liste sunar ve bu listeyi 300 kere sesli olarak okumalar\u0131n\u0131 ister. Ko\u015fullar\u0131n birinde kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, daha deneyin ba\u015f\u0131nda, bunu takip edecek bir bellek testinden haberdar edilir, ko\u015fullar\u0131n di\u011ferinde ise haberdar edilmez. \u0130lk gruptan farkl\u0131 olarak ikinci grubun performans\u0131 s\u0131f\u0131ra yak\u0131n olur. Bu da ampiristlerin varsayd\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine, tekrar\u0131n kendi ba\u015f\u0131na bir \u00f6\u011frenmeye yol a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u015faretidir. \u0130lgin\u00e7tir, bir yan\u0131yla bu \u00e7al\u0131\u015fma Nickerson ve Adams\u2019\u0131n 1979\u2019daki \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. Nickerson ve Adams kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131ndan, her g\u00fcn s\u0131k\u00e7a kulland\u0131klar\u0131 1 penny\u2019nin \u00fcst\u00fcndeki \u015fekilleri ve yaz\u0131lar\u0131 hat\u0131rlamalar\u0131n\u0131 ister ancak do\u011fru hat\u0131rlayan neredeyse yoktur. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, tekrar\u0131n, yani deneyimleme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenme i\u00e7in yeterli bir etmen olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir \u00e7al\u0131\u015fma olarak kayda ge\u00e7er. T\u00fcm makaleler ve tabii ders kitaplar\u0131 bunu ilk bulan sanki Nickerson ve Adams ikilisiymi\u015f gibi sunar oysa \u00e7ok daha kontroll\u00fc ve \u00fcstelik dikkat sisteminin de devreye sokuldu\u011fu (sonu\u00e7ta o heceleri okurken kat\u0131l\u0131mc\u0131 dikkatini i\u015fletmek zorundad\u0131r) bir d\u00fczenekte Lewin bu olguyu \u00e7oktan g\u00f6stermi\u015f ve ilan etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer yandan, \u00f6\u011frenmeyi bir s\u00fcre\u00e7 \u00f6\u011frenmesi olarak ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda tekrar\u0131n faydas\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz der Koffka. Bu ba\u011flamda, ilk bak\u0131\u015fta kaotik g\u00f6r\u00fcn\u00fcp zamanla kendili\u011finden veya bazen de u\u011fra\u015fla i\u00e7indeki \u015feklin g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015flayabildi\u011fi uyaranlar\u0131 ele al\u0131r (\u201cemerging images\u201d; \u00f6rne\u011fin, \u015eekil 6 ve \u015eekil 7; Koffka\u2019n\u0131n \u00f6rnek olarak g\u00f6sterdi\u011fi, \u015eekil 8\u2019dir ama o \u015fekil g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131 i\u00e7in art\u0131k kolayca alg\u0131nabilir bir \u015fekildir17) ve bu tarz uyaranlar farkl\u0131 s\u0131ralamalarla ki\u015filere sunulduk\u00e7a bir \u00f6\u011frenme g\u00f6r\u00fcr m\u00fcy\u00fcz diye sorar. Bu soru do\u011frudan test edilebilir bir sorudur, \u00f6rne\u011fin, bir uyaran setinde kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n birinci k\u0131s\u0131mdaki uyaranlar\u0131 \u00e7\u00f6zme s\u00fcreleriyle son k\u0131s\u0131mdakilerini \u00e7\u00f6zme s\u00fcreleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir. Yine bir\u00e7ok kontrol de\u011fi\u015fkeni de d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. \u00d6rne\u011fin \u015eekil 6 ile \u015eekil 7 asl\u0131nda \u00e7ok farkl\u0131 iki \u201cbeliren imaj\u201dd\u0131r. Dalma\u00e7yal\u0131 k\u00f6pek resminde, farkl\u0131 farkl\u0131 boyutlarda bir\u00e7ok siyahl\u0131 beyazl\u0131 par\u00e7a varken \u201cBankta Oturan Ki\u015fi\u201d resmindeki siyah ve beyaz alanlar daha b\u00fcy\u00fck ve daha az b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 6<\/strong> (\u2018Dalma\u00e7yal\u0131 k\u00f6pek\u2019, orijinal kayna\u011f\u0131 bulunamad\u0131)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/
\u015eekil 7<\/strong> (Rock, 1984, \u2018Bankta Oturan Ki\u015fi\u2019)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/
\u015eekil 8<\/strong> (Koffka, 1936; \u2018Kelebek G\u00f6zl\u00fckl\u00fc Adam\u2019)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Yine bu konuya ili\u015fkin Koffka, asl\u0131nda hepimizin deneyimledi\u011fi ve her deneyimledi\u011finde \u015fa\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir g\u00f6zlemini aktar\u0131r: Nas\u0131l oluyor da y\u0131llarca yan\u0131ndan ge\u00e7ti\u011fimiz ve belki birka\u00e7 kere i\u00e7ine bile girdi\u011fimiz bir binan\u0131n, o bina y\u0131k\u0131l\u0131p yerine ba\u015fka bir bina yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda adeta izi kaz\u0131n\u0131r? Bunu \u0130stanbul\u2019da hele ki Beyo\u011flu\u2019nda \u00e7ok ya\u015far\u0131z. Burada da eski bir yap\u0131ya ait \u00e7ok tekrarl\u0131 bir kar\u015f\u0131la\u015fma, tabelas\u0131n\u0131 okuma, vitrinini inceleme eylemi s\u00f6z konusudur ama t\u00fcm bunlar yap\u0131n\u0131n unutmamacas\u0131na haf\u0131zaya kaz\u0131nmas\u0131 i\u00e7in yeterli de\u011fildir belli ki. Yerine yeni bir yap\u0131 konar ve bizler \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k i\u00e7inde \u00f6nceki yap\u0131y\u0131 zerre kadar hat\u0131rlayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 fark ederiz. Koffka, eski binan\u0131n yerine, tam te\u015fekk\u00fcll\u00fc yeni bir yap\u0131n\u0131n, yani tamamlanm\u0131\u015f bir formun, bir Ge\u015ftalt\u2019in gelmesinin buna neden olmu\u015f olabilece\u011finden bahseder. B\u00f6yle bir fikri deneysel olarak test etmek i\u00e7in tipik bir geriye do\u011fru ket vurma d\u00fczene\u011fi (\u201cretroactive inhibition\u201d) kurulabilir. Bu d\u00fczenekte ikinci listedeki uyaranlar bir ko\u015fulda tamamlanm\u0131\u015f, di\u011fer ko\u015fulda tamamlanmam\u0131\u015f (\u00f6rne\u011fin, k\u00f6t\u00fc bir fotokopideki gibi arada silik bo\u015fluklar\u0131n oldu\u011fu ama yine de uyaran\u0131n harf kimli\u011finin muhafaza edildi\u011fi, bk. \u015eekil 9) harflerden olu\u015fturulabilir (s\u00f6zc\u00fck yerine harf kullanmak ilk etapta daha kontroll\u00fc olur) ve ikinci ko\u015fulda ket vurma \u015fiddetinin daha az olup olmad\u0131\u011f\u0131na bak\u0131labilir. Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n bir g\u00fcc\u00fc de, hipotez ve deneysel d\u00fczenek bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00fcretken olma potansiyelini ta\u015f\u0131mas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 9<\/strong> (Warrington ve Weiskrantz, 1968 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan kopyalanm\u0131\u015f harfler)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Koffka, \u201ctekrar\u201d denen olgudan bahsedildi\u011finde bir eylemin sonucunun tekrar\u0131 m\u0131 yoksa eylemin, yani s\u00fcrecin tekrar\u0131ndan m\u0131 bahsedildi\u011fini iyi ay\u0131rmak gerekti\u011fini belirtir. Ampirist bak\u0131\u015f\u0131n s\u00fcrekli ve sadece sonuca bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 oysa herhangi bir \u00f6\u011frenme eyleminde s\u00fcrecin de \u00f6nemli oldu\u011funa, hatta daha \u00f6nemli oldu\u011funa dikkat \u00e7eker ve me\u015fhur Tolman ve Honzik (1930) deneyine at\u0131f yapar.<\/p>\n\n\n\n

Tolman ve Honzik\u2019in bu deneyi \u201c\u00f6rt\u00fck \u00f6\u011frenme\u201d deneyi olarak da bilinir ve o d\u00f6nemlerin davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 ekol\u00fcnde al\u0131\u015f\u0131lageldi\u011fi gibi s\u0131\u00e7anlar\u0131n bir labirentin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenme s\u00fcrecini g\u00f6zlemleyen bir deneydir. S\u0131\u00e7anlar rastgele \u00fc\u00e7 gruba ayr\u0131l\u0131r: Birinci grup labirentin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 her buldu\u011funda bir yiyecekle \u00f6d\u00fcllendirilir (\u201cs\u00fcrekli \u00f6d\u00fcll\u00fc grubu\u201d); ikinci grup hi\u00e7bir zaman \u00f6d\u00fcl almaz (\u201cs\u00fcrekli \u00f6d\u00fcls\u00fcz grup\u201d); kritik \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc grup ise onbirinci g\u00fcne kadar \u00f6d\u00fcls\u00fcz b\u0131rak\u0131l\u0131p o g\u00fcnden sonra her \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda yiyecek alan gruptur (\u201c11. g\u00fcnden itibaren \u00f6d\u00fcll\u00fc grup\u201d). Bulgular, birinci gruptaki s\u0131\u00e7anlar\u0131n, g\u00fcnbeg\u00fcn \u00e7ok daha az hatayla labirentin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 buldu\u011funu, \u00f6te yandan \u00f6d\u00fcls\u00fcz gruptaki s\u0131\u00e7anlar\u0131n hatalar\u0131n\u0131n \u00e7ok yava\u015f bir ivmeyle ve az miktarda azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. As\u0131l \u015fa\u015f\u0131rtan, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc gruptur. Bu s\u0131\u00e7anlar, ilk onbir g\u00fcne kadar aynen \u00f6d\u00fcls\u00fcz gruptaki s\u0131\u00e7anlar gibi bir hata grafi\u011fi g\u00f6sterirken, \u00f6d\u00fcl ald\u0131klar\u0131 onbirinci g\u00fcn\u00fcn hemen ertesinde, yani onikinci g\u00fcnde bir anda, s\u00fcrekli \u00f6d\u00fcl alan s\u0131\u00e7anlar\u0131n ancak a\u015fama a\u015fama ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 hata seviyesine inebildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Hatta ayn\u0131 s\u0131\u00e7anlar on\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcnden sonraki g\u00fcnlerde, s\u00fcrekli \u00f6d\u00fcl alan s\u0131\u00e7anlardan daha az hatayla \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 bulurlar. Tolman ve Honzik\u2019in bu deneyi, bir \u00f6d\u00fcl verilmedi\u011finde de \u00f6\u011frenmenin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli bir deneydir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar makalelerinin sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc gruptaki s\u0131\u00e7anlar\u0131n bir ihtimal labirenti s\u00fcrekli \u00f6d\u00fcl alan s\u0131\u00e7anlardan hatta daha iyi \u00f6\u011frendi\u011fini belirtir. Koffka\u2019n\u0131n vurgusu ise \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc gruptaki s\u0131\u00e7anlar\u0131n ne \u00f6\u011frendi\u011fine dairdir ve onlar\u0131n labirentte serbest\u00e7e dola\u015farak asl\u0131nda labirentin \u2018haritas\u0131n\u0131\u2019 \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131n\u0131 dile getirir. Harita s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ayn\u0131 bu \u015fekilde tek t\u0131rnak i\u00e7ine alarak kullan\u0131r. Sonras\u0131nda, harita, hatta \u201cbili\u015fsel harita\u201d tabirini Tolman\u2019\u0131n 1948 tarihli \u201cCognitive Maps in Rats and Men (S\u0131\u00e7an ve \u0130nsanlarda Bili\u015fsel Haritalar)\u201d makalesinde g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.18<\/p>\n\n\n\n

Koffka bundan bahsetmez ama bu deneyde belki de en \u00f6nemli bulgu, hi\u00e7bir \u00f6d\u00fcl verilmeksizin bir labirentte dolanan s\u0131\u00e7anlar\u0131n, \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 her buldu\u011funda yiyecek bulanlardan daha iyi bir \u00f6\u011frenme g\u00f6sterdi\u011fine y\u00f6nelik i\u015farettir. Sonu\u00e7ta \u00f6d\u00fcls\u00fcz grup, g\u00fcn\u00fcn birinde tesad\u00fcfen \u00e7\u0131k\u0131\u015fa geldi\u011finde yiyecek bulup bir sonraki g\u00fcn \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, ba\u015ftan itibaren d\u00fczenli olarak \u00f6d\u00fcllendirilen gruba k\u0131yasla en az hatayla bulan grup olur. Her g\u00fcn \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fc toplayan s\u0131\u00e7an i\u00e7in o yiyecek hedefinin, davran\u0131\u015f yelpazesini daraltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve labirentin ancak \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131 birka\u00e7 koridorunu \u00f6\u011frendi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. \u00d6te yandan uzun g\u00fcnler \u00f6d\u00fcls\u00fcz olarak sahay\u0131 dola\u015fan s\u0131\u00e7an\u0131n bir \u2018ke\u015fif \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019 vard\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc dikkatini kilitleyen ve daraltan bir yiyecek hedefinden muaft\u0131r. Muhtemeldir ki bu sayede labirentin daha kapsaml\u0131 bir haritas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131r ve tam da bundan dolay\u0131 g\u00fcn\u00fcn birinde \u00f6n\u00fcne y\u00fcksek derecede arzulan\u0131r bir \u201chavu\u00e7\u201d kondu\u011funda ona di\u011fer s\u0131\u00e7andan daha etkin bir yol ve h\u0131zla ula\u015fmay\u0131 bilir.<\/p>\n\n\n\n

Tolman ve Honzik\u2019in bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 asl\u0131nda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7mas\u0131 gerekirken ne yaz\u0131k ki a\u00e7amam\u0131\u015ft\u0131r. Tolman\u2019lardan sonra gelen bili\u015fsel devrim bu manada asl\u0131nda \u00e7ok da bir devrim de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc hakiki anlamda bir perspektif de\u011fi\u015fikli\u011fini ne yaz\u0131k ki getirememi\u015ftir (kimi ki\u015filerin gayretine ra\u011fmen, \u00f6rne\u011fin, Neisser, 1976; ayr\u0131ca bk. Bruner, 1990). Hem \u00fclkemizdeki hem d\u00fcnyan\u0131n hemen t\u00fcm \u00fclkelerindeki e\u011fitim sistemlerinin, \u00f6d\u00fcl ve ceza verme \u00fczerine kilitlenmi\u015f olmas\u0131 bu y\u00fczden \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fil ama \u00fcz\u00fcc\u00fcd\u00fcr ve bir canl\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenme sistemini kavrayamamaktan do\u011fdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr, \u00e7\u00fcnk\u00fc kavranmam\u0131\u015f olan, bir canl\u0131n\u0131n \u00f6d\u00fcl almasa da ayn\u0131 derecede hatta belki daha bile fazla \u00f6\u011frenebildi\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lk \u00d6rt\u00fck Bellek Testleri: Clapar\u00e8de 1911, Maccurdy 1928<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Anlam\u0131 d\u0131\u015flayan ve yaln\u0131zca mekanizmay\u0131, orada da en basit olabilecek mekanizmay\u0131 inceleyen eski ekol ampiristlerden farkl\u0131 olarak 1950\u2019lerdeki bili\u015fsel devrimle, anlam ve ba\u011flam gibi kavramlar psikolojiye geri d\u00f6ner. Ancak \u00f6rt\u00fck bellek kavram\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc ancak 1980\u2019lerdeki bellek ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda kullan\u0131lmaya (Kunst-Wilson ve Zajonc, 1980) ve sistematik olarak incelenmeye ba\u015flan\u0131r (\u00f6rne\u011fin, Hashtroudi, Ferguson, Rappold ve Chrosniak, 1989). Oysa ta 1910\u2019lu ve 20\u2019li y\u0131llarda \u00f6rt\u00fck belle\u011fe dair \u00e7ok ilgin\u00e7 g\u00f6zlemler ve incelemelerin yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Koffka, Clapar\u00e8de\u2019in 1911\u2019deki bir incelemesinde a\u011f\u0131r Korsakoff sendromlu bir hastas\u0131n\u0131n, normal bellek testlerinde \u2014 tan\u0131ma testleri dahil \u2014 \u00e7ok k\u00f6t\u00fc peformans g\u00f6sterirken ve alt\u0131 ayd\u0131r kendisine bakan hem\u015fireyi dahi tan\u0131yamazken hastanenin i\u00e7inde rahat\u00e7a yolunu bulabildi\u011fini belirtir. Maccurdy ise Clapar\u00e8de\u2019in bellek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan ilham alarak a\u011f\u0131r amnezik (episodik bellek kayb\u0131 olan) bir hastas\u0131na benzer \u015fekilde kendi ad\u0131n\u0131 ve adresini sunar ve ard\u0131ndan hastas\u0131ndan bu bilgileri tekrarlamas\u0131n\u0131 ister. Hasta tekrarlayamaz. Bunun \u00fczerine hastaya \u00e7e\u015fitli \u00f6n ad ve soyadlardan, sokak isimlerinden ve numaralardan olu\u015fan listeler verir ve tahmin yoluyla Maccurdy\u2019nin ad\u0131n\u0131 ve adresini i\u015faretlemesini ister. Hasta hemen hepsini do\u011fru i\u015faretler. 19 Fakat bu bellek, sahipsiz bir bellektir, Clapar\u00e8de\u2019in deyimiyle benlikten kopuk, hissiz bir bellektir.<\/p>\n\n\n\n

Notlar<\/h1>\n\n\n\n

1 Dr. \u00d6\u011fr. \u00dcyesi, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi, Psikoloji B\u00f6l\u00fcm, esra.mungan(at)boun.edu.tr, ORCID: 0000\u20130002\u20130435\u20136931<\/p>\n\n\n\n

2 Ge\u015ftalt kuramc\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6\u011frencileri olmu\u015f iki parlak kad\u0131n, Hedwig von Restorff ve Bluma Vulfovna Zeigarnik \u00fczerine \u00e7ok ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 bir makale i\u00e7in bk. MacLeod (2020).<\/p>\n\n\n\n

3 \u201cEngram\u201d tabirini ilk ortaya atan ki\u015fi, bellek \u00fczerine beyine dayal\u0131 organik bir kuram geli\u015ftiren Alman zoolog ve evrimsel biyolog Richard W. Semon (1859\u20131918)\u2019d\u0131r. \u201cEngram\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de ima etti\u011fi gibi, burada odakta olan uzun vadeli bellektir.<\/p>\n\n\n\n

4 Bu tarz gruplamalar\u0131 mercek alt\u0131na alan Ge\u015ftalt kuramc\u0131lar\u0131ndan biri de Max Wertheimer\u2019d\u0131r (Wertheimer, 1923; Wertheimer\u2019\u0131n bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 hakk\u0131nda bilgi i\u00e7in bk. Mungan, 2020)<\/p>\n\n\n\n

5 Asl\u0131nda bu konu hala yeterince \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, dinleyici, hi\u00e7bir i\u015fitsel gruplamaya izin vermeyen, her biri rastgele bir s\u0131rayla ve rastgele birbirine benzemez vurgu \u015fiddetleriyle (\u00f6rn. xxxxxxxxxx\u2026.) bir vuru\u015f ak\u0131\u015f\u0131 duyarsa b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla bu diziyi ak\u0131lda tutmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zla\u015f\u0131r. Gruplama, \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011finin kapasitesini belirleyen en \u00f6nemli \u00f6gelerdendir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, yery\u00fcz\u00fcndeki m\u00fcziklerin hepsinde bir tip (4\/4\u2019l\u00fck, 3\/4’l\u00fck, 5\/8\u2019lik vb.) \u00f6l\u00e7\u00fc sisteminin olmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

6 Zaman\u0131n duyu sistemi olmad\u0131\u011f\u0131ndan bu alg\u0131sal olmak zorundad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

7 G\u00fcn\u00fcm\u00fczde farkl\u0131 beyin b\u00f6lgelerinin farkl\u0131 zamansal \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fcklere olan duyarl\u0131l\u0131klar\u0131 bilinse de, genel anlamda beynin, zaman\u0131 bir b\u00fct\u00fcnsellik i\u00e7inde tam olarak nas\u0131l i\u015fledi\u011fi ve nas\u0131l kaydetti\u011fi bilinmiyor (bk. Buhusi, 2020; \u00dcnal ve Ayhan, 2020)<\/p>\n\n\n\n

8 Birka\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda (\u00f6rne\u011fin, Mungan ve Kaya, 2020) buna benzer bir e\u015fik asimetrisi bulduk. Hen\u00fcz literat\u00fcrde bunun a\u00e7\u0131klamas\u0131 yap\u0131labilmi\u015f de\u011fil. Barbara Tillmann\u2019\u0131n laboratuvar\u0131nda da kimi psikofizik verilerinde benzer asimetrilerin mevcut oldu\u011funu \u00f6\u011frendik (Barbara Tillmann, ki\u015fisel ileti\u015fim). Ne yaz\u0131k ki makalelerde bilgileri \u201cbasit\u201d tutma gayreti veya bask\u0131s\u0131 nedeniyle, psikofizik fark e\u015fiklerinin raporland\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar, \u2018art\u0131\u015f e\u015fi\u011fi\u2019 (A\u2019dan B\u2019ye art\u0131\u015f oldu\u011funda bulunan fark e\u015fi\u011fi) ile \u2018eksili\u015f e\u015fi\u011fi\u2019ni (A\u2019dan B\u2019ye eksili\u015f oldu\u011funda bulunan fark e\u015fi\u011fi) ayr\u0131 ayr\u0131 sunmak yerine birle\u015ftirip ortalamalar\u0131 sunmay\u0131 tercih ettiklerini ve b\u00f6ylece yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz bu asimetrinin psikofizik \u00f6l\u00e7\u00fcmler yapan \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6r\u00fcnmez k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n

9 Buradaki d\u00f6rt saniye, i\u015fitsel \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011finin s\u0131n\u0131r s\u00fcresini hat\u0131rlatmaktad\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla d\u00f6rt saniye a\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda art\u0131k daha uzun vadeli bir bellek sistemine ge\u00e7ildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n

10 Bu hat\u0131rlama testinden sonraysa, \u00e7al\u0131\u015fma listesinden sonra okuyup ezberlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 metnin bir \u00e7elici olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in o metni de hat\u0131rlay\u0131p yazmalar\u0131 istenir.<\/p>\n\n\n\n

11 Konu ister alg\u0131, ister bellek, ister d\u00fc\u015f\u00fcnme\/muhakeme olsun, Ge\u015ftalt kuram\u0131n\u0131n bu \u015fekil-zemin kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n \u00e7ok fikir \u00fcretici ve bir\u00e7ok hen\u00fcz birbirinden kopuk olarak ele al\u0131nan meseleleri birbiriyle ili\u015fkilendirme potansiyeline sahip oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00d6rne\u011fin insanlar \u00e7ok\u00e7a yaz\u0131 tura dizilimlerinde YYYYYYY diziliminin, YTTYTTT diziliminden daha az olas\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr (bk. Tversky ve Kahneman, 1971). Bu da ilkinin belirgin bir \u015fekil (\u2192 onun i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fck olas\u0131l\u0131kl\u0131), di\u011ferinin ise yaz\u0131-turan\u0131n s\u0131radan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcml\u00fc g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcyle \u201cgenelge\u00e7er\u201d bir zemin (\u2192 onun i\u00e7in y\u00fcksek olas\u0131l\u0131kl\u0131) olarak alg\u0131lanmas\u0131 ve b\u00f6ylece onun asl\u0131nda aynen ilki kadar biricik oldu\u011funun \u0131skalanmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor olabilir. Di\u011fer bir deyi\u015fle, bu yayg\u0131n muhakeme hatas\u0131n\u0131n asl\u0131nda Tversky ve Kahneman\u2019\u0131n yorumlad\u0131\u011f\u0131 gibi bir kavray\u0131\u015f \u2018k\u0131tl\u0131\u011f\u0131ndan\u2019 \u00e7ok, b\u00fct\u00fcnsel alg\u0131daki \u015fekil-zemin etkisi nedeniyle olu\u015fan bir bellek yan\u0131lsamas\u0131 sonucu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz..<\/p>\n\n\n\n

12 Serbest hat\u0131rlama testlerinde ki\u015fi hat\u0131rlad\u0131klar\u0131n\u0131 yazd\u0131k\u00e7a, hen\u00fcz yazmad\u0131klar\u0131n\u0131 hat\u0131rlama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015fer \u00e7\u00fcnk\u00fc o an hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 ilk \u015fey, sonras\u0131nda hangi di\u011fer \u015feyleri hat\u0131rlayaca\u011f\u0131n\u0131 etkiler ve bu \u015fekilde hat\u0131rlayaca\u011f\u0131 her ek \u00f6ge, bir yandan da, hen\u00fcz hat\u0131rlanmam\u0131\u015f \u00f6gelere y\u00f6nelik bir ket vurma etkisi yapar (bk. Roediger, 1978).<\/p>\n\n\n\n

13 \u00d6nemli bir dipnotta von Restorff, e\u011fer ayn\u0131 kategoriden \u00f6geler kendi i\u00e7lerinde anlaml\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturursa bunun art\u0131k monotonluk ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131, tersine iyi hat\u0131rlanabildi\u011fini ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalara referans vererek not d\u00fc\u015fer. \u0130lgin\u00e7tir, yak\u0131n zamanlarda Chan (2009) bu bulguyu, hat\u0131rlama yollu unutma (\u201cretrieval-induced forgetting\u201d) deney d\u00fczene\u011fi i\u00e7inde yeni bir bulgu olarak sunmu\u015ftur. Ne de olsa genel bellek literat\u00fcr\u00fc ne yaz\u0131k ki von Restorff\u2019un \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n detaylar\u0131n\u0131 pek bilmemektedir ve a\u015f\u0131r\u0131 basitle\u015ftirilmi\u015f bi\u00e7iminde \u201clistelerin ortas\u0131ndaki farkl\u0131 bir \u00f6genin beklenmedik derecede iyi hat\u0131rlanmas\u0131\u201d olarak ge\u00e7i\u015ftirmektedir.<\/p>\n\n\n\n

14 Edebiyatta bunun nefis anlat\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6rne\u011fin Thomas Mann\u2019\u0131n \u201cDer Zauberberg (B\u00fcy\u00fcl\u00fc Da\u011f)\u201d roman\u0131nda rastlar\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

15 Donald Hebb ile Karl Lashley\u2019in, Ge\u015ftalt kuram\u0131nda en \u201ckabul edilemez\u201d bulduklar\u0131 \u00f6nerme bellek izinin dinamizmine y\u00f6nelik \u00f6nermeleridir. Koffka buna kitab\u0131n\u0131n bir\u00e7ok yerinde de\u011finir ve bu kat\u0131 bak\u0131\u015flar\u0131n\u0131n yenilmeye mahkum oldu\u011funu ima eder.<\/p>\n\n\n\n

16 Wulf\u2019un bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n Bartlett\u2019\u0131n 1932 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 \u00f6nceledi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00c7al\u0131\u015fma titiz bir deneysellik (\u00f6rne\u011fin, hangi \u015fekillerin uygun oldu\u011funu ve \u015fekillerin ideal g\u00f6sterim s\u00fcreleri \u00f6nden yap\u0131lan pilot \u00e7al\u0131\u015fmalarla tespit edilir) ve son derece yarat\u0131c\u0131 y\u00f6ntemler sunar (\u00f6rne\u011fin, serbest hat\u0131rlama yerine ipu\u00e7lu hat\u0131rlama d\u00fczene\u011fi olu\u015fturur ve bu d\u00fczenekte kat\u0131l\u0131mc\u0131lara test esnas\u0131nda \u015fekli hat\u0131rlatacak bir \u015fekil par\u00e7as\u0131 sunulur, kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n bunu serbest bir ipucu olarak almas\u0131, gerekti\u011finde ipucunu de revize edip t\u00fcm \u015fekli \u00e7izmesi istenir).<\/p>\n\n\n\n

17 Bu fark bile kendi ba\u015f\u0131na ilgin\u00e7tir. Koffka\u2019n\u0131n kitab\u0131n\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde hen\u00fcz \u00e7izgi roman, animasyon ve hele ki onlar\u0131n daha avangart versiyonlar\u0131 bug\u00fcnk\u00fc kadar yayg\u0131n de\u011fildir. Belki bu \u00e7izgileri h\u0131zl\u0131ca g\u00f6r\u00fcp temsil ettiklerini alg\u0131lamak da bir k\u00fclt\u00fcrel \u00f6\u011frenmedir (\u00f6rne\u011fin bk. Cohn ve Magliano, 2020)<\/p>\n\n\n\n

18 Tolman kendini Ge\u015ftalt\u00e7\u0131 olarak g\u00f6rmese de 1910\u2019lu y\u0131llarda Harvard \u00dcniversitesi\u2019nde davran\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n aras\u0131nda doktoras\u0131n\u0131 yaparken Almancas\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek i\u00e7in Almanya\u2019ya gider ve Kurt Koffka ile tan\u0131\u015f\u0131r. Bu d\u00f6nem, tam da Ge\u015ftalt okulunun yava\u015ftan kendini kabul ettirmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemdir. Seneler sonra 1935\u2019te Tolman, yine \u00f6nemli Ge\u015ftalt\u00e7\u0131lardan ve 1933\u2019te ABD\u2019ye yerle\u015fen Kurt Lewin\u2019in kurdu\u011fu Topoloji Grubu\u2019nun bir toplant\u0131s\u0131na kat\u0131l\u0131r, hatta o toplant\u0131 esnas\u0131nda Lewin ve Koffka\u2019yla birlikte \u00e7ekilmi\u015f foto\u011fraf\u0131 vard\u0131r (bk. Goodwin, 2005).<\/p>","protected":false},"featured_media":2078,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[245,289,94,93,234,691,64,233,92,74,311,933,934,932,936,938,290,76,244,482,75,177,80,937,81,935,96,176],"kategori":[725],"class_list":["post-2077","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-algi","event_publishing_tags-bilim-tarihi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-gestalt","event_publishing_tags-gestalt-kurami","event_publishing_tags-gestalt-teori","event_publishing_tags-gestalt-theory","event_publishing_tags-history","event_publishing_tags-history-of-psychology","event_publishing_tags-history-of-science","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-perception","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psikoloji-tarihi","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-tarih","event_publishing_tags-zihin","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2077","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2077\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2078"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2077"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2077"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2077"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}