{"id":2063,"date":"2020-11-08T15:00:42","date_gmt":"2020-11-08T15:00:42","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2063"},"modified":"2025-08-13T20:58:27","modified_gmt":"2025-08-13T20:58:27","slug":"ruya-goren-beyin-y-kagan-porsuk-kuupj","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/ruya-goren-beyin-y-kagan-porsuk-kuupj\/","title":{"rendered":"R\u00fcya G\u00f6ren Beyin \u2014 Y. Ka\u011fan Porsuk (KUUPJ)"},"content":{"rendered":"

Bu metin CogIST ve Ko\u00e7 University Undergraduate Psychology Journal (KUUPJ) i\u015fbirli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde yay\u0131nlanmaktad\u0131r. KUUPJ\u2019nin di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ise <\/em>buradan <\/em><\/a>ula\u015fabilirsiniz.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Uyku, s\u0131radan bir insan\u0131n hemen hemen her gece yapmaya ihtiya\u00e7 duydu\u011fu bir etkinlik. Hatta hayatlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00fc\u00e7te birinden biraz daha fazlas\u0131n\u0131 uyuyarak ge\u00e7iriyoruz. R\u00fcyalar ise ya\u015famsal \u00f6nemi olan bu etkinli\u011fin yaln\u0131zca bir par\u00e7as\u0131 \u2014 ama belki de en ilgin\u00e7 par\u00e7as\u0131. Uykuyu sinirbilimsel, elektrofizyolojik ve bili\u015fsel a\u00e7\u0131dan inceleyen bilim insanlar\u0131 da bir ucundan bu merak uyand\u0131r\u0131c\u0131 deneyime de\u011finiyorlar. Yani r\u00fcyalar hakk\u0131ndaki bilimsel literat\u00fcr\u00fcn b\u00fcy\u00fck bir par\u00e7as\u0131, uykunun organizma a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan bilimsel bir ama\u00e7 u\u011fruna \u00fcretiliyor. Bu nedenle r\u00fcyalar\u0131 anlamak i\u00e7in \u00f6ncelikle uykuyu incelemek gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Uyku ile uyan\u0131kl\u0131k aras\u0131ndaki temel fark ise bilin\u00e7te<\/em> yat\u0131yor. Zira r\u00fcya deneyimine neden olan ve r\u00fcyalar\u0131n genel \u00f6zelliklerini belirleyen temel fakt\u00f6r uyku s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan bu bilincin, uyan\u0131kl\u0131k s\u0131ras\u0131ndaki bilin\u00e7ten farkl\u0131 olmas\u0131. R\u00fcya deneyimini uyan\u0131k oldu\u011fumuz s\u0131rada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z deneyimlerden ay\u0131ran \u00f6zellikler r\u00fcyalar\u0131n i\u00e7eri\u011finden \u00e7ok bi\u00e7imleriyle ilgili noktalar. Yani r\u00fcyada neler oldu\u011fu, kimlerin bulundu\u011fundan \u00e7ok r\u00fcyalar\u0131n bili\u015fsel ve duygusal a\u00e7\u0131dan ortak \u00f6zellikleri tan\u0131ml\u0131yor r\u00fcyalar\u0131m\u0131z\u0131. R\u00fcyalar hakk\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n uzun y\u0131llar bilimsellikten uzak kalmas\u0131n\u0131n temelinde de r\u00fcyalar\u0131 incelerken i\u00e7eri\u011fe hep daha \u00e7ok \u00f6nem verilmi\u015f olmas\u0131 var. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz r\u00fcyalar\u0131 birbirimize anlat\u0131rken bahsetti\u011fimiz \u015feylerin kimi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, nerede oldu\u011fumuz, ne yap\u0131yor oldu\u011fumuz gibi konular oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce bu i\u00e7erik sevdas\u0131n\u0131n nedeni anla\u015f\u0131labiliyor. Bu y\u00fczden de Antik \u00c7a\u011f\u2019dan Freud\u2019a uzanan r\u00fcya yorumlamalar\u0131 tarihinde r\u00fcyalar\u0131n bize verebilece\u011fi bilgilerin, onlar\u0131n i\u00e7erikleriyle ilgili oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f ve de r\u00fcyalar\u0131n bir o kadar ilgin\u00e7 olan bi\u00e7imsel \u00f6zellikleri g\u00f6z ard\u0131 edilmi\u015f. Oysaki r\u00fcya dedi\u011fimiz deneyime neden olan as\u0131l unsurlar, uyku s\u0131ras\u0131ndaki bilincin uyan\u0131kl\u0131k bilincinden daha bulan\u0131k, daha \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131msal, daha az rasyonel ve zaman-mekan s\u00fcreklili\u011fine daha az ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 gibi bu bi\u00e7imsel konular.<\/p>\n\n\n\n

\u015eu anda bu an\u0131 ger\u00e7ekten ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131za olan g\u00fcveniniz nereden geliyor? R\u00fcyada olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan ne kadar eminsiniz? Bu sorular kula\u011fa karamsar bir felsefe kitab\u0131ndan \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi geliyor olsa da bilin\u00e7 <\/em>hakk\u0131nda \u00f6nemli noktalara i\u015faret ediyor. Belki i\u015fin \u00f6teki taraf\u0131ndan yakla\u015f\u0131p \u015fu soruyu sorabiliriz: Uyan\u0131kken ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z deneyimlerin psikolojik ger\u00e7ekli\u011fi neye dayan\u0131r? \u0130yimser bir cevap denemesi \u015f\u00f6yle olabilir: Bilincin \u00e7evre ile olan duyu veya alg\u0131 yoluyla ileti\u015fimindeki ba\u015far\u0131s\u0131na. Yani uyan\u0131kl\u0131k durumu bilinci, \u00e7evre hakk\u0131nda \u00e7o\u011fu zaman do\u011fru alg\u0131lara eri\u015febilir, gelen bilgilere rasyonel ve amaca y\u00f6nelik davran\u0131\u015flarla cevap verebilir; ek olarak bu bilincin, bireyin motor kabiliyetleri \u00fczerinde g\u00fcc\u00fc vard\u0131r. Bilinci bilin\u00e7 yapan \u015feylerdir bunlar. R\u00fcya s\u0131ras\u0131nda farkl\u0131 olan \u015fey ise b\u00fct\u00fcn bu alg\u0131sal, davran\u0131\u015fsal ya da motor deneyimlere neden olan objelerin fiziksel ger\u00e7eklik dedi\u011fimiz d\u0131\u015f d\u00fcnyada var olmamas\u0131 ve de deneyimlerin d\u0131\u015f d\u00fcnyadan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak olu\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Uyan\u0131kken elimizde tuttu\u011fumuz elmadan yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131k, g\u00f6zlerimiz taraf\u0131ndan alg\u0131lan\u0131p sinirsel ileti\u015fim yoluyla beyne iletilir; karn\u0131m\u0131z a\u00e7sa ve elman\u0131n bu a\u00e7l\u0131\u011f\u0131 giderece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsak beyin taraf\u0131ndan kol, el ve a\u011fza g\u00f6nderilen yine sinirsel bilgilerle kolumuzu kald\u0131r\u0131r, elmay\u0131 a\u011fz\u0131m\u0131za g\u00f6t\u00fcr\u00fcr ve \u0131s\u0131r\u0131p \u00e7i\u011fnemeye ba\u015flar\u0131z. Uyan\u0131kken b\u00fct\u00fcn bunlar, elimizde ger\u00e7ekten<\/em> bir elma tutmam\u0131z, elman\u0131n yenilebilecek ve a\u00e7l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 gideren bir \u015fey oldu\u011funu bilmemiz ve de hareket kabiliyetine sahip olmam\u0131z gibi birtak\u0131m \u015fartlar dahilinde ger\u00e7ekle\u015fir. Oysa uyurken de ayn\u0131 deneyimi ya\u015fayabiliriz. Hatta r\u00fcyalar\u0131n\u0131 benim gibi iyi hat\u0131rlayan biriyseniz, r\u00fcyan\u0131zda \u00e7i\u011fnedi\u011finiz elman\u0131n tad\u0131n\u0131 t\u0131pk\u0131 uyan\u0131kken yedi\u011finiz bir elma kadar iyi alabildi\u011finizi bilirsiniz. Bu iki deneyim aras\u0131ndaki fark ise \u015fudur: uyan\u0131kken bu deneyim ger\u00e7ekten<\/em> d\u0131\u015f d\u00fcnyada bir elma varken ve motor kabiliyetlerinizi y\u00f6netebiliyorken ger\u00e7ekle\u015fir; uyku s\u0131ras\u0131nda ise beyin bamba\u015fka bir durumdad\u0131r: beynin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 hi\u00e7bir zaman devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131lmasa da, uykunun ilerleyen periyotlar\u0131 boyunca de\u011fi\u015fik k\u0131s\u0131mlar\u0131 etkisiz k\u0131l\u0131n\u0131p tekrar devreye sokulur. \u00d6rne\u011fin beynin yan lobunun bir k\u0131sm\u0131 (precuneus), bazal gangliya, ve bazal \u00f6nbeyin uyku s\u0131ras\u0131nda susturulur, talamus d\u0131\u015far\u0131dan gelen duyusal bilgileri beynin \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131na g\u00f6ndermeyi durdurur ve beynin motor ile g\u00f6rsel merkezlerinde, uyan\u0131kl\u0131k s\u0131ras\u0131ndaki beyindekinden farkl\u0131 n\u00f6rotransmitterler (sinirsel ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 molek\u00fcller) devreye girerek bu b\u00f6lgelerin \u00e7al\u0131\u015fma mekanizmalar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirir. Ayr\u0131ca limbik sistem denilen ve amigdala, hipotalamus gibi b\u00f6lgelerden olu\u015fan, beynin duygulardan sorumlu a\u011f\u0131, REM uykusu s\u0131ras\u0131nda etkin hale getirilir. Beynin uyku s\u0131ras\u0131nda farkl\u0131 kimyasal ve b\u00f6lgesel etkinlikleri de r\u00fcya s\u0131ras\u0131ndaki deneyimlerimizin d\u0131\u015far\u0131dan al\u0131nan hi\u00e7bir duyusal bilgi olmadan, motor hareketleri y\u00f6netme kabiliyetimiz \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131 iken ve de rasyonel d\u00fc\u015f\u00fcnce, haf\u0131za gibi bir\u00e7ok bili\u015fsel yetimiz zay\u0131flay\u0131p, duygular\u0131m\u0131z \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015fken ger\u00e7ekle\u015fmesini beraberinde getirir.<\/p>\n\n\n\n

Hatta biraz daha ileri gidip \u015funu s\u00f6yleyebiliriz: r\u00fcya s\u0131ras\u0131ndaki deneyiminiz, d\u0131\u015far\u0131dan ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z hi\u00e7bir bilgi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in<\/em>, motor hareketlerinizi y\u00f6netmeniz \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in<\/em> ve de en \u00f6nemlisi rasyonel d\u00fc\u015f\u00fcnce, haf\u0131za gibi bir\u00e7ok bili\u015fsel yetiniz zay\u0131flam\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in<\/em> ortaya \u00e7\u0131kar. R\u00fcyalar bunlar y\u00fcz\u00fcnden olu\u015fur; \u00e7\u00fcnk\u00fc uyku s\u0131ras\u0131ndaki bilin\u00e7, beyin aktivasyonuna bir anlam aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisindedir- t\u0131pk\u0131 uyan\u0131kl\u0131k bilincinin g\u00fcn i\u00e7inde s\u00fcrekli yapt\u0131\u011f\u0131 gibi. Bu da rastgele ve muazzam derecede \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131msal bir deneyime, r\u00fcya g\u00f6rmeye neden olur. Rastgele olmas\u0131, uyku s\u0131ras\u0131ndaki beyin aktivasyonunun tam olarak nedeninin ve nas\u0131l\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f olmas\u0131ndan ileri geliyor.<\/p>\n\n\n\n

Neden r\u00fcya g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcze dair birka\u00e7 teori var. Bunlardan en \u00e7ok kabul g\u00f6reni, r\u00fcyalar\u0131n haf\u0131zalar\u0131n i\u015flenmesinde bir g\u00f6revi olabilece\u011fini iddia ediyor. G\u00fcn i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z deneyimlerin uzun s\u00fcreli haf\u0131zaya aktar\u0131lmas\u0131 uyku s\u0131ras\u0131nda yap\u0131l\u0131yor olabilir. Uykusuz kalman\u0131n haf\u0131za ba\u015fta olmak \u00fczere neredeyse b\u00fct\u00fcn bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7leri fazlas\u0131yla sekteye u\u011fratt\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmayla g\u00f6sterildi. Bunun yan\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir gece uykusu, deneyim ve bilgilerin daha iyi hat\u0131rlanmas\u0131yla ili\u015fkilendiriliyor. Uykunun organizma a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemi bununla da s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Ara\u015ft\u0131rmalar her gece sekiz ile on saat aras\u0131 bir uykunun, metabolizman\u0131n bir sonraki g\u00fcne fizyolojik ve bili\u015fsel a\u00e7\u0131dan haz\u0131rlanmas\u0131 i\u00e7in gerekli oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Fareler \u00fczerinde yap\u0131lan laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, uykudan tamamen yoksun b\u0131rak\u0131lan hayvanlar\u0131n haf\u0131za, \u00f6\u011frenme ve problem \u00e7\u00f6zme gibi bili\u015fsel kapasitelerinde h\u0131zl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6zlemlenmi\u015f. Bununla birlikte hayvanlar v\u00fccut \u0131s\u0131lar\u0131n\u0131 korumakta zorlanmaya, beslenmelerine kar\u015f\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 kilo kaybetmeye ve en sonunda ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminin \u00e7\u00f6kmesiyle beraber kendi v\u00fccutlar\u0131nda bulunan bakterilerin sald\u0131r\u0131s\u0131 sonucu \u00f6lmeye ba\u015flam\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

R\u00fcyalar\u0131n bir di\u011fer ilgin\u00e7 \u00f6zelli\u011fi de bir r\u00fcyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n tamamen -ve yaln\u0131zca- onu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc rapor eden ki\u015finin haf\u0131zas\u0131na dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi. Yani r\u00fcya en ki\u015fisel deneyimlerimizden biri. \u201cBu gece hi\u00e7 r\u00fcya g\u00f6rmedim\u201d, g\u00fcnl\u00fck hayatta s\u0131k s\u0131k duydu\u011fumuz ve de kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z c\u00fcmlelerden biri. Bu da asl\u0131nda r\u00fcya denilen deneyimin, bireyin uykusu s\u0131ras\u0131ndaki beyin aktivasyonunun bilin\u00e7 taraf\u0131ndan alg\u0131lan\u0131p alg\u0131lanmamas\u0131na ve bu alg\u0131n\u0131n bireyin haf\u0131zas\u0131nda yer edip etmemesine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \u201cKimsenin olmad\u0131\u011f\u0131 bir ormanda devrilen bir a\u011fa\u00e7 ses \u00e7\u0131kar\u0131r m\u0131?\u201d sorusunun bir yans\u0131mas\u0131 asl\u0131nda bu. \u201cHat\u0131rlamad\u0131\u011f\u0131m r\u00fcyay\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f oluyor muyum?\u201d Bu sorunun cevab\u0131 r\u00fcya tan\u0131m\u0131m\u0131za dayan\u0131yor asl\u0131nda. E\u011fer r\u00fcyay\u0131 yaln\u0131zca uyku s\u0131ras\u0131ndaki beyin aktivasyonu olarak tan\u0131mlarsak, evet, neredeyse uyudu\u011fumuz her gece r\u00fcya g\u00f6r\u00fcyoruz. Fakat e\u011fer r\u00fcya, ki\u015finin uyku s\u0131ras\u0131ndaki bilincinin uyand\u0131\u011f\u0131nda haf\u0131zada yer eden deneyimi ise, hay\u0131r, bildi\u011fimiz gibi her sabah bu deneyimi hat\u0131rlayam\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

Uyku ve uyan\u0131kl\u0131k halini bilincin birbirine z\u0131t noktalar\u0131 ya da bir spektrumun iki ekstrem ucu olarak g\u00f6rmek ve incelemek, asl\u0131nda bilin\u00e7 ve zihin kavramlar\u0131n\u0131 anlamak ad\u0131na \u00f6nemli bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olabilir. Zira bilim insanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun hala evrenin en b\u00fcy\u00fck gizemi olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bilin\u00e7<\/em> denen \u015feyin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in onun tamamen de\u011fi\u015fti\u011fi, azald\u0131\u011f\u0131, farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir deneyim olan r\u00fcyalara odaklanmak bu gizemi \u00e7\u00f6zme yolunda bize bir \u015feyler \u00f6\u011fretebilir. Bunun uzun y\u0131llar yap\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n, yani r\u00fcyalar\u0131n ya da uyku hali bilincinin, zihnin ve bilincin anla\u015f\u0131lmas\u0131 u\u011fruna yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck nedeni, r\u00fcyalar\u0131n i\u00e7eriklerine olan saplant\u0131m\u0131z olmu\u015f. R\u00fcyalar\u0131n rapor edilmesi s\u0131ras\u0131nda odakland\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyler r\u00fcyada neler oldu\u011fu, kimlerin oldu\u011fu, neler s\u00f6ylendi\u011fi, nerelere gidildi\u011fi gibi \u015feyler olunca, r\u00fcyalar\u0131n\u0131n kendine has bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerine odaklanmak zorla\u015fm\u0131\u015f. Modern uyku ve r\u00fcya teorisyenleri ise art\u0131k r\u00fcyalar\u0131n bi\u00e7imsel \u00f6zelliklerine yo\u011funla\u015f\u0131yor. R\u00fcyay\u0131 g\u00fcn i\u00e7indeki uyan\u0131kl\u0131k hali bilincimizin deneyimlerinden ay\u0131ran noktalar\u0131 belirginle\u015ftirerek, bilin\u00e7 kavram\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hobson, J. A. (2005). Dreaming: A very short introduction<\/em>. OUP Oxford.<\/p>","protected":false},"featured_media":2064,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,94,93,378,518,82,64,377,92,857,76,66,65,80,81,856,471,96],"kategori":[725],"class_list":["post-2063","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-norobilim","event_publishing_tags-bilissel-sinirbilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-neuroscience","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-dream","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-ruya","event_publishing_tags-sinirbilim","event_publishing_tags-zihin","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2063","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2063\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2064"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2063"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2063"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2063"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}