{"id":2057,"date":"2020-08-09T15:00:10","date_gmt":"2020-08-09T15:00:10","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2057"},"modified":"2025-08-13T20:00:12","modified_gmt":"2025-08-13T20:00:12","slug":"makine-dusunebilir-mi-ve-nasil-dusunebilir-cahit-arf","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/makine-dusunebilir-mi-ve-nasil-dusunebilir-cahit-arf\/","title":{"rendered":"Makine D\u00fc\u015f\u00fcnebilir Mi ve Nas\u0131l D\u00fc\u015f\u00fcnebilir? \u2014 Cahit Arf"},"content":{"rendered":"

\u00dcnl\u00fc matematik\u00e7i Cahit Arf\u2019\u0131n Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi \u2014 \u00dcniversite \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Muhite Yayma ve Halk E\u011fitimi Yay\u0131nlar\u0131 Konferanslar Serisi\u2019nin birincisi i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 metni Dr. Emin \u00d6ng\u00fcner\u2019in \u015fahsi ar\u015fivi vas\u0131tas\u0131yla biliyoruz. <\/em>Orijinaline bu linkten ula\u015fabilece\u011finiz<\/em><\/a> bu \u00e7al\u0131\u015fma, umar\u0131z ki daha fazla insan\u0131n dikkatini \u00e7eker.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Yurdumuzun \u00e7ok eski bir k\u00fclt\u00fcr merkezi olan Erzurum\u2019da Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi\u2019nin ilk ders senesinde bir matematik\u00e7i olarak konferans verme\u011fe davet edilmi\u015f olmak benim i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir sevin\u00e7 vesilesi oldu. Bana bu sevinci temin etmek l\u00fctfunda bulunan Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi\u2019ne ve onu temsil eden say\u0131n Rekt\u00f6r Prof. Sabahattin \u00d6zbek\u2019e derin te\u015fekk\u00fcrlerimi bu gibi ziyaretlerde mutad oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, hakikaten i\u00e7imden geldi\u011finden bildirmek istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

Buraya gelmeden \u00f6nce, bir\u00e7ok kimseler i\u00e7in oldu\u011fu gibi benim i\u00e7in de Erzurum, halk\u0131n\u0131n kahramanl\u0131\u011f\u0131 ile, tarihi ile, gelip g\u00f6renlerin anlatt\u0131klar\u0131 ile efsanev\u00ee ve biraz da hayal\u00ee bir \u015fehirdi. \u0130l\u00e2ve edeyim ki buraya geleli beri b\u00fct\u00fcn realitelerine ra\u011fmen Erzurum benim i\u00e7in hayal\u00ee bir \u015fehir olmaktan \u00e7\u0131kmad\u0131. Bunun sebebi belki de Erzurum\u2019u gelecekte olmas\u0131n\u0131 istedi\u011fim \u015fekilde g\u00f6rmemdir.<\/p>\n\n\n\n

Erzurumu \u00e7ok eski bir k\u00fclt\u00fcr merkezi olma vasf\u0131n\u0131 modern m\u00e2nada kazanm\u0131\u015f olarak g\u00f6rmek istiyorum. Bunun b\u00f6yle olmas\u0131 i\u00e7in esas \u015fart olan bilgiye susamak, buraya gelmeden de, geldikten sonra da duydu\u011fum, tekrar duydu\u011fum m\u00fc\u015fahede oldu. Bu fikir Erzurum atmosferine \u00f6yle yay\u0131lm\u0131\u015f ki her yerde, her jestte, her bak\u0131\u015fta bu hissediliyor. Bu b\u00fcy\u00fck i\u015ftiyak muhakkak benimle ve belki de hepimizin olan hayali hakikat yapacak, Erzurum onbinlerce yerli ve yabanc\u0131 talebe ile dolacak, laboratuarlar\u0131, ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 ile b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada tan\u0131nacakt\u0131r. Bunun b\u00f6yle olmamas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir sebep yok; Erzurum\u2019un \u00e7ok yak\u0131n\u0131nda b\u00f6yle bir misal var: Tiflis. Onlar yap\u0131yor da biz neden yapamayal\u0131m? Bunu yapmak i\u00e7in akl\u0131m\u0131z, s\u0131hhatimiz yerinde. Fakat daha m\u00fchimi Garptaki b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerimizde uyuklayan, belki yok olan sadece muhtevas\u0131z bir lak\u0131rd\u0131 halinde soysuzla\u015fan idealizm burada mevcut ve ikibin metre y\u00fckseklik ilmi bunu belki daha da uzun uzun seneler ya\u015fatacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu mevcudiyetini m\u00fc\u015fahade etti\u011fimiz \u00f6\u011frenmek i\u015ftiyak\u0131 ve idealizm bir \u00dcniversite yaratma\u011fa tabiatiyle k\u00e2fi de\u011fildir. Bunlara bir bilgi merkezini do\u011furan m\u00fcessir kuvvetler g\u00f6z\u00fc ile bakacak olursak, t\u0131pk\u0131 su kuvveti ile i\u015fleyen bir de\u011firmende oldu\u011fu gibi bu messirleri gayeye g\u00f6t\u00fcrecek kanallar gereklidir. Bu konferanstan maksad\u0131m bu kanallar\u0131n ehemmiyetli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm bir tanesi olan, pozitif zihniyet hakk\u0131nda konu\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Vaktiyle gerek okumu\u015flar\u0131m\u0131zda, gerek okumam\u0131\u015flar\u0131m\u0131zda, okumu\u015flar\u0131m\u0131zda daha bariz olmak \u00fczere \u015f\u00f6yle bir zihniyet h\u00e2kimdi: al\u0131\u015fageldi\u011fimiz olaylar d\u0131\u015f\u0131nda bir durumla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman bu durumu akl-\u0131 selimimizle anlamak ve durum kar\u015f\u0131s\u0131ndaki davran\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re tertiplemek \u00e2det de\u011fildir. \u00c2det olan ilmi derindir diye belledi\u011fimiz bir kimseye, bir hocaya m\u00fcracaat edip davran\u0131\u015f\u0131m\u0131z hakk\u0131nda onun tavsiyesini almak ve ona g\u00f6re hareket etmekti. Durum akl-\u0131 selimimizle anlamak, kararlar\u0131m\u0131z\u0131 ona g\u00f6re vermek hususunda \u00e2deta kendi kendimize g\u00fcveniyorduk. Bilgisi derin hocadan bekledi\u011fimiz de akl-\u0131 selimimizi i\u015fletmek hususunda bize yard\u0131m etmesi de\u011fildi. Zaten b\u00f6yle bir \u015fey yapma\u011fa kalksa ilmine g\u00fcvenimiz sars\u0131l\u0131rd\u0131. Tavsiyesini, izahlar\u0131n\u0131 desteklemesi i\u00e7in ondan bekledi\u011fimiz \u015fey eskileri zikretmesi idi.<\/p>\n\n\n\n

Bu zihniyetin kal\u0131nt\u0131lar\u0131na bu g\u00fcn de elbise de\u011fi\u015ftirmi\u015f olarak pek \u00e7ok rastlamaktay\u0131z. Okurlar\u0131m\u0131z aras\u0131ndaki m\u00fcnaka\u015falar \u00e7ok defa m\u00fcnazara mahiyetindedir. Maksat kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin fikrini anlamak veya kendi fikrimizi anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktan ziyade onu mat etmektir. Bu hususta kullan\u0131lan vas\u0131talardan biri ilmi derin kimseleri zikretmektir; yaln\u0131z \u015fu farka ki bu g\u00fcnk\u00fc ilmi derin kimse garpl\u0131 bir ilim adam\u0131d\u0131r. Bu ilim adam\u0131 belki de eskilerin istinad ettikleri Orta\u00e7a\u011f filozoflar\u0131ndan, din adamlar\u0131ndan daha g\u00fcvenilecek membalard\u0131r. Fakat benim i\u015faret etmek istedi\u011fim husus kendi akl-\u0131 selimimize olan g\u00fcvensizli\u011fimizdir. \u0130lmi derin adamlar\u0131n m\u00fctelealar\u0131 tabiatiyle kullan\u0131lacakt\u0131r, fakat bunlar netice olarak de\u011fil akl-\u0131 selimimizi i\u015fletmek hususunda kullan\u0131lmal\u0131 ve neticeyi akl\u0131m\u0131z vermelidir.<\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 zihniyetin bir ba\u015fka tecellisi Garpl\u0131ya, Garpl\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fe olan a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fcvenimizdir. Eskinin ilmi derin hocas\u0131 yerine bug\u00fcn \u00e2deta Alman veya Amerikal\u0131 kaim olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Bilgiye olan i\u015ftiyak\u0131m\u0131z\u0131n kendine bir yol bulmas\u0131 kanaatimce akl-\u0131 selime g\u00fcvencin yay\u0131lmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcven\u00e7le kasdetti\u011fim \u015fey k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne kendi akl\u0131m\u0131z\u0131 be\u011fenmek de\u011fildir. Bu daha ziyade bir nevi acizdir. Hi\u00e7bir \u015feyi anlamadan kabul edememek, yapamamak, anlamadan \u00f6\u011frenememek, bilmemekten ziyade anlamamaktan ac\u0131 duymak ve samim\u00ee olarak anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Anlamaktan kasdetti\u011fim \u015feyin mahiyetini sezdirmek i\u00e7in askerli\u011fimi yapt\u0131\u011f\u0131m zaman nazar-\u0131 dikkatimi \u00e7eken bir hususu s\u00f6yleyeyim. Yedek Subay Okulunda bir talim bataryas\u0131 vard\u0131. Bu bataryay\u0131 erler kullan\u0131yor, yedek subay namzetlerine toplar\u0131n nas\u0131l i\u015flediklerini g\u00f6steriyorlard\u0131. Bu erlerin baz\u0131lar\u0131 orduya okuma yazma bilmeden gelmi\u015flerdir. Buna ra\u011fmen toplar\u0131n muhtelif par\u00e7alar\u0131n\u0131n i\u015fleyi\u015fini, \u00f6l\u00e7\u00fc \u00e2letlerinin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131, hepsi de y\u00fcksek okul mezunu olan yedek subay namzetlerinden baz\u0131lar\u0131ndan daha do\u011fru ve kolay anl\u0131yorlard\u0131. Sebebi zannedersem \u015fu idi: Okullar\u0131m\u0131zda maalesef hal\u00e2 mevcut olan anlamadan belleme imk\u00e2n\u0131 bu yedek subay namzetlerine yeni ve kar\u0131\u015f\u0131k g\u00f6r\u00fclen h\u00e2diseleri daha \u00f6nceden tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve basit buldu\u011fumuz h\u00e2diselere ay\u0131rmak, tahlil etmek hassalar\u0131n\u0131 kaybettirmi\u015f, buna mukabil k\u00f6y\u00fcnden gelen er, her insanda tabi\u00ee olarak mevcut olan bu hassay\u0131 kaybetmemi\u015fti. Y\u00fcksek okul mezunu olan yedek subay namzedi yanl\u0131\u015f bir tedris sisteminin neticesi olarak muhtevalar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f kelimelerle \u00e2deta birazdan bahis konusu olacak makineler gibi d\u00fc\u015f\u00fcnebiliyor, buna mukabili er zaten pek iyi bilmedi\u011fi kelimelerle de\u011fil daha yak\u0131n oldu\u011fu h\u00e2diselerin kendileriyle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n

L\u00fczumuna kani oldu\u011fum bu akl-\u0131 selime g\u00fcven\u00e7, yine kanaatimce umum\u00ee olmal\u0131d\u0131r. Vali b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmelidir, avukat b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmelidir, nalbant da b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmelidir, \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmelidir. Ancak b\u00f6yle bir \u00e2det edindi\u011fimiz takdirdedir ki \u00f6\u011frendiklerimize yenilerini katabilenlerimiz \u00e7\u0131kar.<\/p>\n\n\n\n

Kar\u0131\u015f\u0131k g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz h\u00e2diselerin veya tertiplerin bir \u00e7oklar\u0131n\u0131 anlamak hi\u00e7 te zannedildi\u011fi kadar g\u00fc\u00e7 de\u011fildir. Bu konferansta bunun bir misalini verece\u011fim. Ancak \u015fu hususu \u00f6nceden kaydetmeliyim: Bir\u00e7ok h\u00e2dseler veya tertiplerin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u015fi, bir merdiveni \u00e7\u0131kma\u011fa benzetilebilir. Bir basama\u011f\u0131 \u00e7\u0131kmak kolay bir i\u015ftir, fakat bin basama\u011f\u0131n \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131 i\u015fi bir hayli ter d\u00f6kme\u011fe m\u00fctevaff\u0131kt\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde Garp ilim ve tekni\u011finin meydana getirdi\u011fi i\u015flerin esas\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in \u015fuur alt\u0131m\u0131zda Garpl\u0131da mevcut oldu\u011funu tevehh\u00fcm etti\u011fimiz \u015feyt\u00e2n\u00ee zek\u00e2ya ihtiya\u00e7 yoktur. Garpl\u0131n\u0131n akl-\u0131 selimine olan g\u00fcvencinden ba\u015fka ikinci kerameti bu anlad\u0131\u011f\u0131 esaslar\u0131 birbirine eklemek, yani merdiven basamaklar\u0131n\u0131 bire birer \u00e7\u0131kmak hususunda g\u00f6sterdi\u011fi sab\u0131r, azim ve sebatt\u0131r. Bize bu sabr\u0131, bilgiye olan i\u015ftiyak\u0131m\u0131z temin edecektir.<\/p>\n\n\n\n

Anlamak, hakikaten anlamak i\u00e7in acele etmemek l\u00fczumunu g\u00f6steren \u015fu hik\u00e2yeyi nakledeyim. \u0130lk radyo vericisini yapt\u0131\u011f\u0131 kabul edilen Marconi \u0130ngilterede bir davette bulunuyor. Orada bulunan bayanlardan biri kendisine telsiz telgraf muharebesinin nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 soruyor. Marconi de kendisine bir havuzun bir kenar\u0131na at\u0131lan bir t\u015fa\u0131n tevlit etti\u011fi dalgan\u0131n yay\u0131lmas\u0131 ile havuzun di\u011fer ucunda ta\u015f\u0131n at\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131na var\u0131labilece\u011fini ve ba\u015fka ba\u015fka fas\u0131lalarla havuza at\u0131lan ta\u015flar\u0131n havuzun di\u011fer ucuna i\u015faretler g\u00f6nderebilece\u011fini s\u00f6yliyerek anlatma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f, fakat aceleci olan bayan \u201ch\u00e2 anlad\u0131m\u201d diyerek ahbaplar\u0131na telsiz telgraf\u0131 \u015f\u00f6yle anlatm\u0131\u015f: Mesel\u00e2 \u0130ngiltere ile New York aras\u0131nda telsiz telgrafla muhabere etmek i\u00e7in Atlanti\u011fe \u0130ngiliz sahillerinden ta\u015flar at\u0131l\u0131r ve bunlar\u0131n tevlit ettikleri dalgalar New York\u2019ta kaydedilir. Sonra bunlar yap\u0131lan bir anla\u015fmaya g\u00f6re kelimeler olarak m\u00e2naland\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130ngiliz bayan\u0131n burada sab\u0131rla Marconi\u2019yi dinlemesi ve ad\u0131ge\u00e7en havuzun eter denilen bo\u015fluk havuzu, ta\u015flar\u0131n da antenden bu bo\u015flu\u011fa at\u0131lan elektrik darbeleri oldu\u011funu anlamas\u0131 l\u00e2z\u0131md\u0131. Ancak bunun iki saat dikkatini teksif etmesine m\u00e2l olacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 oldu\u011funu zannetti\u011fimiz \u015feylerin biraz dikkat, biraz da bilgi yard\u0131m\u0131 ile anla\u015f\u0131labilece\u011fi hakk\u0131ndaki misale gelelim. \u0130kinci D\u00fcnya Harbinden sonra gazeteler, radyolarda m\u00fcspet ilimlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 mucizeden bahsedildi ve edilmektedir. Bunlar atom enerjisinin elde edilmesi, duruma g\u00f6re kararlar veren ve bu kararlara uygun i\u015fler yapt\u0131ran d\u00fc\u015f\u00fcnen makineler, di\u011fer tabiriyle elektronik beyinler ve nihayet fezaya f\u0131rlat\u0131lan \u00e2letler, yani sun\u2019\u00ee peyklerdir. Gazeteler, radyolar ve dergilerden edindi\u011fimiz intiba bunlar\u0131n ak\u0131l erdirilmez \u015feyler oldu\u011fu ve bunlara yaln\u0131z Amerikal\u0131lar, \u0130ngilizler, Almanlar taraf\u0131ndan ak\u0131l erdirilip yap\u0131labilece\u011fi, bize de sadece hayretle vay neler varm\u0131\u015f demek d\u00fc\u015fece\u011fi mahiyetindir.<\/p>\n\n\n\n

Misal olarak, ikinci yani d\u00fc\u015f\u00fcnen makineleri ele al\u0131p bunun hi\u00e7 te b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6relim.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcnen elle tutulabilen, g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilen tecellisi de\u011fi\u015fik etkilere mukabelelerin g\u00f6r\u00fclmesidir diyebiliriz. Mesel\u00e2 bir insan kendisine s\u00f6ylenen de\u011fi\u015fik s\u00f6zlere, yani maruz kald\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fik etkilere de\u011fi\u015fik s\u00f6zlerle mukabele eder ve bu mukabeleler o insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steren tezah\u00fcrler olur. Bu tarzda davran\u0131\u015f g\u00f6steren ve bir bak\u0131ma d\u00fc\u015f\u00fcnen basit makineler sizin Erzurum\u2019daki hayat\u0131n\u0131za girmi\u015ftir. Mesel\u00e2 bir zilli saat b\u00f6yle bir makinedir. Saate mesel\u00e2 beni saat d\u00f6rtte uyand\u0131r diyorsunuz, tabi\u00ee saate bunu kendi dili ile s\u00f6yl\u00fcyorsunuz, yani arkas\u0131ndaki ibreyi d\u00f6rde getiriyorsunuz, saat de size cevab\u0131n\u0131 kendi dili ile veriyor, yani d\u00f6rtte zilin nefesi t\u00fckeninceye kadar, veya siz uyan\u0131p ta saate anlad\u0131m deyinceye, yani d\u00fc\u011fmesine as\u0131ncaya kadar \u00e7almak suretiyle cevap veriyorsunuz. Ama diyeceksiniz ki ben bu i\u015fi bek\u00e7iye s\u00f6ylesem bek\u00e7i saat d\u00f6rtte kap\u0131ma vurdu\u011fu gibi uyanmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 m\u00fc\u015fahade ederse ba\u015fka vas\u0131taya m\u00fcracaat etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnerek beni tartaklayarak da uyand\u0131r\u0131r. Zilli saat ise bunu d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Fakat zilli saatte de bir tertip il\u00e2ve etmek suretiyle onun da uyanmamam\u0131z halinde ba\u015fka vas\u0131taya m\u00fcracaat etmesini, mesel\u00e2 ba\u015f\u0131m\u0131za bir bardak su bo\u015faltmas\u0131n\u0131 temin etmek kabildir. Yine bu mahiyette d\u00fc\u015f\u00fcnen makine misali her g\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z otomatik telefondur. Telefonun kulakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131yorsunuz; bu, makineye kendi dilince konu\u015fmak istiyorum demektir. Makine size kendi dili ile d\u00fc\u00fct diyerek haz\u0131r\u0131m kimle konu\u015fmak istiyorsun diyor, siz cevap veriyorsunuz, Bay Hasan\u2019la g\u00f6r\u00fc\u015fmek istiyorum diyorsunuz; ancak makinenin dilinde Bay Hasan\u2019\u0131n ismi \u00e7evirdi\u011fimiz numarad\u0131r. Makine size ya g\u0131rr diyerek \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yorum diyor, yahut ta d\u00fc\u00fct d\u00fc\u00fct diyerek i\u015fi var, g\u00f6r\u00fc\u015femez diyerek cevap veriyor.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi belki de hakl\u0131 olarak bu iki misalin her ikisinde de makinan\u0131n yapt\u0131klar\u0131na basit de olsa d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00f6z\u00fc ile bakamay\u0131z, bunlar\u0131 olsa olsa reflekslerle mukayese edebiliriz diyeceksiniz. Fakat i\u015fte size bir hesap meselesi ile bir miras meselesini \u00e7\u00f6zen birer makine misali:<\/p>\n\n\n\n

I \u2014 Benim ilk okula gitti\u011fim s\u0131rlarda hesap dersinde zor addedilen ve ancak iyi \u00f6\u011frencilerin \u00e7\u00f6zebildi\u011fi zor bir mesele \u015fu idi. Bir k\u00fcmeste tavuk ve tav\u015fanlar kar\u0131\u015f\u0131k olarak bulunuyor. K\u00fcmesteki ba\u015flar 510 tane olarak say\u0131l\u0131yorlar, ayaklar\u0131 ise 1420 tane \u00e7\u0131k\u0131yor, ve hayvanlardan ka\u00e7\u0131n\u0131n tav\u015fan, ka\u00e7\u0131n\u0131n tavuk oldu\u011fu soruluyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu soru kar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnen \u00e7ocu\u011fun mukabelesi \u015fu oluyor: Her ba\u015fa iki\u015fer bacak taksak 2\u00d7510=1020 tane baca\u011f\u0131 yerle\u015ftirmi\u015f olaca\u011f\u0131z. Bu takdirde elimizde 1420\u20131020=400 tane bacak kalacak, bu bacaklar\u0131 evvelce iki\u015fer bacak takt\u0131\u011f\u0131m\u0131z 510 ba\u015ftan tam 200 tanesine iki\u015fer iki\u015fer il\u00e2ve olarak takabiliriz. \u015eu halde hayvanlar\u0131n tam 200 tanesi d\u00f6rt bacakl\u0131, yani tav\u015fand\u0131r, geriye kalan 310 tanesi, iki bacakl\u0131, yani tavuktur. Bu \u015fekilde cevap veren \u00f6\u011frenciye \u00f6\u011fretmen muhakeme ediyor diyerek iyi not verecektir. \u015eimdi ayn\u0131 i\u015fi yapan ve binaenaleyh \u00f6\u011fretmenin iyi not vermesi gereken bir makinay\u0131 imal edelim.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil : 1<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u015eekil I\u2019de A ve B ile g\u00f6sterilen k\u0131s\u0131mlar huni \u015feklinde birer kap, i\u00e7lerinde g\u00f6r\u00fclen yuvarlaklar da bilyalar olsunlar. A\u2019daki bilyalar ba\u015flar\u0131, B\u2019dekiler de ayak \u00e7iftlerini g\u00f6stersin, bu iki huninin a\u011f\u0131zlar\u0131na birer turnike yerle\u015ftirelim ve turnikelerin mihverlerini de taksimetrelerdeki gibi say\u0131c\u0131ya ba\u011flam\u0131\u015f olal\u0131m. Yaln\u0131z bu say\u0131c\u0131lar da zilli saatlerdekine benzeyen birer tertiple, ayarlayabilece\u011fimiz birer say\u0131da bir mandal\u0131n d\u00fc\u015ferek turnikelerin kilitlenmesini temin edelim. Mesel\u00e2 A\u2019da ki say\u0131c\u0131 510\u2019a, B\u2019dekini de 710\u2019a ayarlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman A\u2019daki turnike 510 tane ba\u015f\u0131, B\u2019deki de 710 \u00e7ift yani 1420 tane aya\u011f\u0131 ge\u00e7irdikten sonra kapans\u0131nlar. Bu suretle makineye \u00e7\u00f6zece\u011fi meselede 510 ba\u015fla 710 \u00e7ift aya\u011f\u0131n bulundu\u011funu s\u00f6ylemi\u015f olaca\u011f\u0131z. \u015eimdi A\u2019daki bilyalardan 510 tanesi, B\u2019dekilerden de 710 tanesi altlar\u0131ndaki A\u2019 ve B\u2019 hunilerine ge\u00e7mi\u015f olsun. Yaln\u0131z A ve B\u2019nin turnikelerini A\u2019 ve B\u2019 turnikelerine o suretle ba\u011flam\u0131\u015f olal\u0131m ki A ve B\u2019nin turnikeleri kilitlendi\u011fi zaman A\u2019 ve B\u2019 ninkiler a\u00e7\u0131ls\u0131n. Bu suretle makine kendisine verilen mal\u00fbmat\u0131 ald\u0131ktan sonra kendi kendine \u015fimdi d\u00fc\u015f\u00fcnelim diyecektir. A\u2019n\u00fcn turnikesi \u00fczerinde bilya bulundu\u011fu zaman \u015fekilde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi A\u2019 ve B\u2019 n\u00fcn turnikelerinin mihverleri birbirlerine ge\u00e7mi\u015f bulunsun. Aksi halde de bu mihverler birbirlerinden ayr\u0131ls\u0131n. Buna mukabil de B\u2019n\u00fcn mihveri \u00fczerinde bulunan bir di\u015fli \u00e7ember, tav\u015fan say\u0131c\u0131s\u0131 diye g\u00f6sterdi\u011fimiz bir say\u0131c\u0131n\u0131n di\u015fli \u00e7emberine ge\u00e7sin. \u015eimdi A\u2019 hunisinin alt\u0131ndaki A\u2019\u2019 hunisinin turnikesine gelelim. Bu turnike A\u2019 de bilya bulundu\u011fu m\u00fcddet\u00e7e kilitli bulunsun, \u00fcstelik mihveri de B\u2019 de bily abulundu\u011fu m\u00fcddet\u00e7e tav\u015fan say\u0131c\u0131s\u0131na ge\u00e7mi\u015f bulunsun. B\u2019 de bilya kalmad\u0131\u011f\u0131 zaman da tavuk say\u0131c\u0131s\u0131 g\u00f6sterdi\u011fimiz say\u0131c\u0131n\u0131n mihverine ge\u00e7mi\u015f olsun. \u015eimdi makinenin kendi kendine d\u00fc\u015f\u00fcnelim dedi\u011fi andan itibaren ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6relim. Bu andan itibaren A\u2019 ve B\u2019 hunileri iki\u015fer iki\u015fer a\u015fa\u011f\u0131ya inme\u011fe ba\u015flayacak ve bu A\u2019 bo\u015fal\u0131ncaya kadar devam edecektir. Yani makine her ba\u015fa bir \u00e7ift bacak takacakt\u0131r. A\u2019 bo\u015fal\u0131p ta B\u2019 de 200 tane bilya kald\u0131\u011f\u0131 andan itibaren hem A\u2019\u2019 n\u00fcn t\u00fcrnikesi a\u00e7\u0131lacak, hem tav\u015fan say\u0131c\u0131s\u0131 i\u015flemeye ba\u015flayacak ve hem de B\u2019den kalan 200 bilya ile A\u201d daki 510 bilyadan 200 tanesi iki\u015fer iki\u015fer birlikte d\u00fc\u015fme\u011fe ba\u015flayacakt\u0131r. Yani makine bu artan 200 ayak \u00e7iftini evvelce birer ayak \u00e7ifti takt\u0131\u011f\u0131 ba\u015flardan 200 tanesine takmak suretiyle 200 tane tav\u015fan bulundu\u011fu neticesine varacakt\u0131r. B\u2019n\u00fcn bo\u015fald\u0131\u011f\u0131 andan itibaren de A\u201dn\u00fcn turnikesi tavuk say\u0131c\u0131s\u0131na ge\u00e7ecek ve makine tavuk olarak geriye kalan 310 bilyay\u0131 sayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2. \u015eimdi \u015fu miras meselesini \u00e7\u00f6zen makinaya gelelim:<\/p>\n\n\n\n

Bay Ahmedin Ali ve Veli ad\u0131nda iki o\u011flu olsun ve miras\u0131n\u0131 \u015fu \u015fekilde b\u00f6l\u00fcnmesini vasiyet etmi\u015f bulunsun:<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n
\n

1- Ali ya\u015f\u0131yor mu? 0,50
2- Veli ya\u015f\u0131yor mu? 0,50
3- Ali y\u00fcksek okul mezunu mu? 0,20
4- Veli y\u00fcksek okul mezunu mu? 0,20
5- Ali evli mi? 0,10
6- Veli evli mi? 0,10<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\u0130lk iki sorudan birinin veya her ikisinin cevab\u0131 hay\u0131r olmas\u0131 hallerinde vasiyetnameye uygun kararlar\u0131n \u015funlar olaca\u011f\u0131 \u00e2\u015fik\u00e2rd\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

Her iki sorunun cevab\u0131 hay\u0131r ise Miras K\u0131z\u0131laya<\/p>\n\n\n\n

Yaln\u0131z birincinin cevab\u0131 hay\u0131r ise Miras Veli\u2019ye<\/p>\n\n\n\n

Yaln\u0131z ikincisinin cevab\u0131 hay\u0131r ise Miras Ali\u2019ye gidecektir.<\/p>\n\n\n\n

Birinci ve ikinci sorular\u0131n cevaplar\u0131n\u0131n her ikisi de evet ise durum biraz daha kar\u0131\u015f\u0131k olur; her \u015feyden evvel di\u011fer d\u00f6rt sorunun sorulmas\u0131 gerekir. Al\u0131nacak cevaplara g\u00f6re karar ermek i\u00e7in vasiyetnameye uygun olarak \u015fu kaidenin tatbiki gerekmektedir: Bir sorunun cevab\u0131 evet ise o sorunun kar\u015f\u0131s\u0131ndaki say\u0131 soruda ad\u0131 ge\u00e7enin hissesine eklenir, di\u011ferinden \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r, mesel\u00e2 3 evet, 4 hay\u0131r, 5 hay\u0131r, 6 evet ise karar \u015fu olacakt\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

Tabi\u00ee bu hesab\u0131 yaparken sadece Ali\u2019nin hissesini hesaplamak, Veli\u2019nin hissesi olarak ta Ali\u2019ninkinin y\u00fczde tamamlay\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 almak k\u00e2fidir. Ali\u2019nin hissesi bak\u0131m\u0131ndan sorulan sorular\u0131n de\u011ferleri m\u00fctekabilen:<\/p>\n\n\n\n

\n

3\u2019\u00fcn de\u011feri = + %20,<\/em><\/p>\n\n\n\n

4\u2019\u00fcn de\u011feri = + %20,<\/em><\/p>\n\n\n\n

5\u2019in de\u011feri = + %10,<\/em><\/p>\n\n\n\n

6\u2019n\u0131n de\u011feri = + %10 \u2018dur.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

dur. Buna g\u00f6re ayn\u0131 \u015fartlar alt\u0131nda ayn\u0131 cevaplar\u0131 veren bir \u00e2leti birka\u00e7 ampul ve bir de pil yard\u0131miyle \u015eekil 2\u2019deki \u015femaya g\u00f6re yapabiliriz*).<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Bu misal Eniac adl\u0131 bir Amerikan oyunca\u011f\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/em><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
    \"\"\/
    \u015eekil: 2<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Bu \u00e2lette sorular hizalar\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck karelerin E= evet veya H= hay\u0131r hizas\u0131na getirilmesiyle cevapland\u0131r\u0131l\u0131r. \u00c2let de karar\u0131n\u0131 on tane l\u00e2mbas\u0131ndan birini yakmak suretiyle bildirir. Karar\u0131n \u00e2letin dilinden dilimize terc\u00fcmesi yanan l\u00e2mban\u0131n alt\u0131nda yaz\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    \u00c7ok basit makinelerin bile muhakeme y\u00fcr\u00fctebilece\u011fi hakk\u0131nda vermi\u015f oldu\u011fum bu iki misalin sizi pek tatmin etmedi\u011fini tahmin ediyorum. Bunun sebebini incelemeden \u00f6nce \u015funu kaydedelim ki, bu iki misal basitliklerine ra\u011fmen beynimizin iki esas i\u015fleyi\u015f tarz\u0131 hakk\u0131nda iyi birer n\u00fcmune te\u015fkil etmektedirler. Bunlardan birincisinde al\u0131nan mal\u00fbmat ile bunlardan \u00e7\u0131kar\u0131lmak istenen netice aras\u0131ndaki ba\u011flar\u0131n benzerlerini hayalimizde kuruyoruz ve netice hayalimizdeki netice oluyor. Bu halde vermi\u015f oldu\u011fumuz makine \u015femas\u0131 da bu benzerli\u011fin madd\u00ee bir realizasyonudur. Bu \u00e7e\u015fit d\u00fc\u015f\u00fcnme\u011fe \u201cbenzerlikle d\u00fc\u015f\u00fcnme\u201d, bu tarzda d\u00fc\u015f\u00fcnen makinelere de yerle\u015fmi\u015f tabiri ile \u201canalog makineler\u201d denir.<\/p>\n\n\n\n

    \u0130kinci halde ise y\u00fcr\u00fct\u00fclen muhakeme tarz\u0131nda verilmesi m\u00fcmk\u00fcn olan b\u00fct\u00fcn neticeler g\u00f6z\u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131r (\u015eekil 2\u2019deki l\u00e2mbalar veya bizim dilimizde bu l\u00e2mbalar\u0131n alt\u0131nda yaz\u0131l\u0131 olan miras da\u011f\u0131l\u0131\u015flar\u0131) ve bu neticelerden verilen m\u00e2lumata uymayanlar\u0131 birer birer bertaraf edilir (Makinede kareli d\u00fc\u011fmelerin E veya H\u2019nin alt\u0131na girmesi ile) ve nihayet geriye kalan netice, al\u0131nmas\u0131 gereken karar olur (Makinede yanan l\u00e2mba). Bu tarzda muhakemeye \u201cyoketme (elimination) yolu ile muhakeme\u201d ve bu tarzda i\u015fleyen makinelere de yerle\u015fmi\u015f tabiriyle \u201cdigital makineler\u201d denmektedir.<\/p>\n\n\n\n

    \u015eimdi bu vermi\u015f oldu\u011fum iki misali belki de haks\u0131z olarak neden tatmin edici bulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 ve bu hususta daha tatmink\u00e2r kabul edece\u011fimiz makinalar\u0131n hangi \u015fartlar\u0131 haiz olmalar\u0131 icap etti\u011fini arayal\u0131m. Bu iki misalin her ikisinde de g\u00f6ze batan kusur her ikisinin de yaln\u0131z bir meseleyi \u00e7\u00f6zebilmeleri ve hatt\u00e2 hakikatde bizim \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir meselenin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi i\u015fini istenilen \u00e2nda tekrarlamalar\u0131d\u0131r. Bundan ba\u015fka birinci misaldeki makine, beynimizle k\u0131yaslanmayacak kadar yava\u015f i\u015flemekte ise de ikincide bu kusur yoktur. Ve hatt\u00e2 l\u00fczumlu mal\u00fbmat\u0131 ald\u0131ktan sonra neticeyi beynimizden daha \u00e7abuk ve hemen \u00e2n\u00ee olarak vermektedir. \u015eunu da kaydedelim ki bir makinan\u0131n cevapland\u0131rabildi\u011fi meselelerin say\u0131s\u0131n\u0131 birden mesel\u00e2 onbine \u00e7\u0131kartsak bile, bu makine yukar\u0131dakiler gibi sadece bizim makineyi yaparken \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f oldu\u011fumuz problemleri \u00e7\u00f6z\u00fcyorsa ona yine de bir nevi sun\u00ee beyin g\u00f6z\u00fc ile bakam\u0131yaca\u011f\u0131z. Bu sefer diyece\u011fiz ki bizim beynimiz evvelce hi\u00e7 kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131 problemleri \u00e7\u00f6z\u00fcyor veya hi\u00e7 de\u011filse bize \u00f6yle geliyor. Halbuki bu makinede b\u00f6yle bir \u015fey yok. Zannediyorum ki insan beyninin karakteristik vasf\u0131 yeni, daha do\u011frusu yeni dolduklar\u0131na zahip oldu\u011fumuz durumlara intibak edebilmesidir. \u015eu halde \u015fimdi anlamak istedi\u011fimiz husus \u015fu olacakt\u0131r: \u0130ntibak kabiliyeti olan, yani makine yap\u0131l\u0131rken d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemi\u015f olan problemleri de \u00e7\u00f6zebilen bir makine yap\u0131labilir mi? ve nas\u0131l yap\u0131labilir?<\/p>\n\n\n\n

    Bu soruyu incelemek i\u00e7in beynimizin nas\u0131l i\u015fledi\u011fini \u00fcst\u00fcnk\u00f6r\u00fc bir g\u00f6zden ge\u00e7irelim:<\/p>\n\n\n\n

    A) \u0130lk \u00f6nce bir soru tespit edilir. Bu haric\u00ee baz\u0131 tesirlerin mesel\u00e2 s\u00f6z veya m\u00fc\u015fahedelerin bir nevi kay\u0131t i\u015fidir. Bu i\u015fin beynin belirli bir yerinde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul edelim. Hakikatte b\u00f6yle bir yer yoksa bile bunun \u015fu anda hi\u00e7bir ehemmiyeti yoktur.<\/p>\n\n\n\n

    B) \u00d6n haf\u0131zaya kaydedilen bu m\u00fcessirler bir nevi tasnif yerini, ba\u015fka bir adla bir kontrol merkezini harekete ge\u00e7irir ve bu merkez haf\u0131za dedi\u011fimiz bir nevi bilgi deposundan m\u00fcessirlerle ilgili bilgilerin<\/p>\n\n\n\n

    kopyalar\u0131n\u0131 \u00f6n haf\u0131zaya g\u00f6nderir. Haf\u0131zadan \u00f6n haf\u0131zaya gelen bu bilgiler aras\u0131nda bazan \u015f\u00f6yleleri de vard\u0131r: Fil\u00e2n adama sormal\u0131 veya fil\u00e2n kitaba bakmal\u0131. Bu suretle ba\u015fka insanlar veya kitaplar haf\u0131zam\u0131z\u0131n birer yard\u0131mc\u0131s\u0131 olarak beynimizin haric\u00ee bir par\u00e7as\u0131n\u0131 te\u015fkil etmi\u015f olurlar. Bu haric\u00ee par\u00e7aya yard\u0131mc\u0131 haf\u0131za diyelim.<\/p>\n\n\n\n

    C) \u00d6n haf\u0131zada toplanan bilgiler mant\u0131k\u00ee hesap veya benzerlik yolu ile verilen bilgilerden yeni bilgiler \u00e7\u0131karan bir cihaz\u0131n kontrol merkezi taraf\u0131ndan se\u00e7ilen yerlerine giderle ve orada bir nevi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm (tranformation)\u2019e maruz kal\u0131rlar. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn neticesi sorunun beyin taraf\u0131ndan verilen cevab\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    D) Cevap yine kontrol merkezinden ge\u00e7erek bir taraftan bir ne\u015fir organ\u0131m\u0131z vas\u0131tasiyle harice intikal eder, bir taraftan da haf\u0131zam\u0131za kayd olur.<\/p>\n\n\n\n

    Hakikatte beynin i\u015fleyi\u015f tarz\u0131 bu kaba \u015femaya nazaran \u00e7ok, pek \u00e7ok daha kar\u0131\u015f\u0131k olabilir. Bununla beraber beynimizin bazen bu tarzda i\u015fledi\u011fini kabul edebiliriz. Bu itibarla beynimize benzetmek isteyece\u011fimiz bir makinede \u015eekil 3\u2019te g\u00f6r\u00fclen par\u00e7alar bulunmal\u0131 ve bu par\u00e7alar aras\u0131nda \u015fekilde okla g\u00f6sterilen irtibatlar bulunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"\/
    \u015eekil : 3<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Bu makine tabi\u00ee olarak ancak belirli tipte bir tak\u0131m tesirleri al\u0131p kaydedebilecek ve onlar\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcp ne\u015fredebilecek ve haf\u0131za k\u0131sm\u0131nda kaydedebilecektir. Al\u0131p \u00fczerinde i\u015fleyebilece\u011fi tesirlerin hey\u2019et-i mecmuas\u0131na makinan\u0131n al\u0131\u015f dili, ne\u015fir cihaz\u0131ndaki tezah\u00fcrlere de makinenin ne\u015fir dili diyelim. Bizim beynimizin al\u0131\u015f dili kelimelerden, kelimeler de harflerden te\u015fekk\u00fcl etmektedir. \u015eu halde beynimizin al\u0131p d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilece\u011fi tesirler 29 harf\u0131n fas\u0131lalarla dizili\u015flerinden ibarettir. Mesel\u00e2 \u201csoka\u011fa \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131m, fakat hava bulutludur\u201d c\u00fcmlesi b\u00f6yle bir tesirdir. Beyin bu tesiri haf\u0131zas\u0131ndaki bilgiyle birle\u015ftirip \u015funa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor: \u201c\u015eemsiye almal\u0131y\u0131m\u201d. Burada g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki beynimizin daima yeni problemler \u00e7\u00f6zebilmesinin sebebi 29 harf\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck say\u0131da s\u0131raland\u0131r\u0131l\u0131\u015flar\u0131n\u0131 tesir olarak kabul edebilmesi, yani anlamas\u0131 ve bunlar\u0131 harf\u0131zas\u0131ndaki di\u011fer bilgiler, yani m\u00fcessirler yard\u0131miyle mant\u0131k kaidelerine g\u00f6re d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilmesidir. \u015eunu da hat\u0131rlatm\u0131\u015f olay\u0131m ki dilimizin zenginli\u011fi harflerin say\u0131s\u0131 ile al\u00e2kal\u0131 de\u011fildir. Sadece iki harf kullanm\u0131\u015f olsayd\u0131k, yine de ayn\u0131 derecede zengin bir dil elde etmi\u015f olurduk. Mesel\u00e2 harf olarak 0,1 i\u015faretlerini kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 farzedelim. Alfabedeki harfler yerine:<\/p>\n\n\n\n

    \"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

    i\u015faretlerini koymak suretiyle her kelimeyi bu 0,1 i\u015faretleriyle yazm\u0131\u015f oluruz. Binaenaleyh 0,1 i\u015faretlerinin b\u00fct\u00fcn s\u0131ralan\u0131\u015flar\u0131n\u0131 tesir olarak kabul edebilen ve bu tesirleri mant\u0131k kaidelerine benzeyen kaidelere g\u00f6re d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren bir makinenin dili en az bizim dilimiz kadar zengin olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    Hakikatte b\u00f6yle bir makine 0, 1 i\u015faretlerinin b\u00fct\u00fcn s\u0131ralan\u0131\u015flar\u0131n\u0131 birbirinden farkl\u0131 tesirler olarak alam\u0131yacakt\u0131r. Makinenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re verilen s\u0131ralan\u0131\u015ftaki 0,1 i\u015faretlerinin say\u0131s\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu takdirde bu s\u0131ralan\u0131\u015f\u0131 tesir olarak alam\u0131yacak, daha do\u011frusu eksik olarak alacakt\u0131r. Fakat insan beyni de \u00f6yle de\u011fil midir; mesel\u00e2 2000 kelimelik bir c\u00fcmleyi anlayabilecek bir insan bilmiyorum.<\/p>\n\n\n\n

    \u015eimdi h\u00e2len elektronik beyin ad\u0131 alt\u0131nda yap\u0131lmakta ve kullan\u0131lmakta olan, dilleri de 0,1 i\u015faretlerinin s\u0131ralan\u0131\u015flar\u0131ndan te\u015fekk\u00fcl eden makinelerin yap\u0131lar\u0131ndaki \u00e7ok basit esaslar\u0131 anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

    Bir elektrik d\u00fc\u011fmesinin hepimizin bildi\u011fi gibi iki durumu vard\u0131r; ya ceryan ge\u00e7irecek durumdad\u0131r, yahut de\u011fildir. Ceryan ge\u00e7irecek durumda olmas\u0131na 1 i\u015fareti, ge\u00e7iremeyecek durumda olmas\u0131na da 0 i\u015fareti i\u015fareti g\u00f6z\u00fc ile bakabilir. \u015eu halde makinan\u0131n \u00f6n haf\u0131za dedi\u011fimiz yerinde mesel\u00e2 100\u2019den fazla elektrik devresi varsa ve bunlardan mesel\u00e2 100 tanesi makine \u00fczerindeki 100 d\u00fc\u011fmeye ba\u011fl\u0131 ise, bu 100 d\u00fc\u011fmeyi \u00e7evirmek suretiyle makineye 100 i\u015faretlik bir kelime veya c\u00fcmleyi s\u00f6ylemi\u015f oluruz. Makine de bunu kaydetmi\u015f ve anlam\u0131\u015f olur. \u015eimdi s\u0131ra makinenin bu ald\u0131\u011f\u0131 i\u015faret tesiri ile haf\u0131za dedi\u011fimiz k\u0131s\u0131mdaki bilgi yani c\u00fcmlelerden bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u00f6n haf\u0131zaya g\u00f6ndermesine geliyor. Bunun i\u00e7in ilk \u00f6nce haf\u0131za dedi\u011fimiz k\u0131s\u0131m hakk\u0131nda bir fikir edinelim. Hep bildi\u011fimiz gibi bir demir \u00e7ubuk \u00fczerine bir tel sar\u0131l\u0131p i\u00e7inden ceryan ge\u00e7irilirse \u00e7ubuk m\u0131knat\u0131slan\u0131r ve demir par\u00e7alar\u0131n\u0131 \u00e7eker. \u015eimdi \u015eekil 4\u2019te g\u00f6r\u00fclen elektrik devresini g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"\/
    \u015eekil : 4<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    \u015eekil 4\u2019te haf\u0131za diye ayr\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lgede A ve B harfleri ile g\u00f6sterilen k\u0131s\u0131mlar \u00fczerlerine tel sar\u0131lm\u0131\u015f iki demir \u00e7ubuktan ibarettir. Bu iki demir \u00e7ubuk aras\u0131nda D harfi ile g\u00f6sterilen k\u0131s\u0131m, sa\u011f\u0131na soluna birer bak\u0131r levhac\u0131k tak\u0131lm\u0131\u015f bir demir par\u00e7as\u0131d\u0131r ve bu demir par\u00e7as\u0131 A ile B aras\u0131nda serbest\u00e7e gidip gelebilmektedir. D demir par\u00e7as\u0131 B\u2019ye yap\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fu zaman H ile g\u00f6sterilen elektrik devresi o\u2019da, D demir par\u00e7as\u0131 A\u2019ya yap\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fu zaman da H devri 1\u2019de olur. A \u00e7ubu\u011funun \u00fczerine sar\u0131l\u0131 olan tel kontrol merkezine ba\u011fl\u0131d\u0131r ve kontrol merkezinin bu tel ceryan verip vermeyi\u015fine g\u00f6re D demir par\u00e7as\u0131 A\u2019ya gelir veya B\u2019de kal\u0131r. Bundan sonra kontrol merkezinden gelen ceryan kesilse de D yerini de\u011fi\u015ftirmez ve b\u00f6ylece H devresine 0 veya 1 i\u015faretlerinden biri kaydedilmi\u015f ve orada muhafaza edilmi\u015f olur. Bu izah etmi\u015f oldu\u011fumuz \u00e2lete bir r\u00f6le, H devresine de bir haf\u0131za eleman\u0131 denir. Haf\u0131za dedi\u011fimiz cihaz\u0131n bu \u015fekilde tertiplenmi\u015f binlerce H devresinden terekk\u00fcp etti\u011fini farzedelim. B\u00f6ylece haf\u0131za binlerce 0 veya 1 i\u015faretinden ibaret bilgiyi muhafaza edebilecektir. B\u00fct\u00fcn haf\u0131za elemanlar\u0131n\u0131n B \u00e7ubuklar\u0131na sar\u0131l\u0131 olan devreler bir S d\u00fc\u011fmesi ile kumanda ediliyorsa, S d\u00fc\u011fmesine baskmakla haf\u0131zaya b\u00fct\u00fcn bilgisi unutturulmu\u015f, haf\u0131za elemanlar\u0131n\u0131n hepsi s\u0131f\u0131ra getirilmi\u015f olur. H devresinin u\u00e7lar\u0131 \u015fekilde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi kontrol cihaz\u0131na gitmektedir. Kontrol cihaz\u0131nda bu devrenin u\u00e7lar\u0131 yine bir tak\u0131m r\u00f6lelerle, H\u2019deki bilginin \u00f6n haf\u0131zadaki soru ile al\u00e2ka \u015fekline g\u00f6re \u00f6n haf\u0131zadaki yeni bir r\u00f6leye ceryan verir veya vermez ve b\u00f6ylece haf\u0131zada bulunan ve ele al\u0131nan soru ile ilgili olan bilgilerin kopyeleri \u00f6n haf\u0131zaya getirilmi\u015f olur. \u00d6n haf\u0131zada b\u00f6ylece toplanm\u0131\u015f olan b\u00fct\u00fcn bu i\u015faretler dizisinin devreleri yine kontrol cihaz\u0131ndan ge\u00e7erek mant\u0131k\u00ee hesap cihaz\u0131na giderek orada yine r\u00f6leler vas\u0131tasiyle yeni bir tak\u0131m devreleri a\u00e7ar veya kaparlar. Bu a\u00e7\u0131lar veya kapanan devreler de sorunun mant\u0131k kaidelerine g\u00f6re d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f \u015feklini, yani makinan\u0131n soruya cevab\u0131n\u0131 te\u015fkil eder. Makinan\u0131n ne\u015fir organ\u0131 da bu cevab\u0131, mesel\u00e2 yukar\u0131da vermi\u015f oldu\u011fumuz alfabeye g\u00f6re bir yaz\u0131 makinesinde bizim dilimize \u00e7evirerek yazd\u0131r\u0131r. Mant\u0131k\u00ee hesap cihaz\u0131n\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 i\u015faretleri hakikaten mant\u0131k kaidelerine g\u00f6re d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilece\u011fini anlatmak i\u00e7in \u015fu \u00fc\u00e7 mant\u0131k i\u015fleminin r\u00f6leler yard\u0131miyle yap\u0131labilece\u011fini g\u00f6stermekle iktifa edelim:<\/p>\n\n\n\n

    \n

    A veya B do\u011fru ise C de do\u011frudur.
    A ve B do\u011fru ise C de do\u011frudur.
    A, B\u2019nin aksidir, yani A do\u011fru ise
    B yanl\u0131\u015f, A yanl\u0131\u015f ise B do\u011frudur.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

    \u015eekil 5\u2019te A, B, C ifadeleri birer elektrik devresi ile temsil edilmi\u015flerdir. Bir devrenin kapal\u0131 olu\u015fu tekab\u00fcl eden ifadenin do\u011frulu\u011funu, a\u00e7\u0131k olu\u015fu da yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stersin. Bu suretle \u015eekil 5\u2019teki \u00fc\u00e7 \u015feman\u0131n verilen \u00fc\u00e7 mant\u0131k i\u015flemini temsil ettikleri kolayca g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"\/
    \u015eekil : 5<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Esaslar\u0131n\u0131 b\u00f6ylece anlatm\u0131\u015f oldu\u011fumuz d\u00fc\u015f\u00fcnen makinelerden \u00e7ok kar\u0131\u015f\u0131k hesaplar yapan ve matematik problemleri \u00e7\u00f6zenler ara\u015ft\u0131rma m\u00fcesseseleri taraf\u0131ndan kendi husus\u00ee i\u015fleri i\u00e7in yap\u0131lmakta ve kullan\u0131lmakta oldu\u011fu gibi T\u00fcrkiyede de m\u00fcmessili bulunan I.B.M. m\u00fcessesi taraf\u0131ndan da ticar\u00ee maksatla yap\u0131lmakta ve kiralanmaktad\u0131r. Bu makinelerde m\u0131knat\u0131sl\u0131 r\u00f6leler yerine elektronik l\u00e2mbalar (radyolardaki l\u00e2mbalar) ihtiva eden devreler ve ses al\u0131c\u0131 \u00e2letlerde kullan\u0131lmakta olan tel\u2019e benzeiyen par\u00e7alar\u0131n kullan\u0131lmasiyle makinenin baz\u0131 i\u015fleri insan beyninden daha \u00e7abuk yapmas\u0131 sa\u011flan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki zaman\u0131m\u0131z\u0131n harikalar\u0131ndan biri olan bu makinelerin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u015feytan\u00ee bir zekaya ihtiya\u00e7 yoktur. Sadece akl-\u0131 selim k\u00e2fidir. Fakat yine konu\u015fman\u0131n ba\u015f\u0131nda belirtti\u011fim gibi, her i\u015fte oldu\u011fu gibi burada da makineyi teferruat\u0131 ile birlikte tasarlamak ve yapmak i\u00e7in bitmez t\u00fckenmez sab\u0131r ve sebat ve bol bol ter d\u00f6kebilmek l\u00e2z\u0131md\u0131r. Ne mutlu o ter d\u00f6kebilme saadetine eri\u015fenlere.<\/p>\n\n\n\n

    S\u00f6zlerimi bu makinelerin insan beyni ile k\u0131sa bir mukayesesi ile bitireyim:<\/p>\n\n\n\n

    Makinelerin baz\u0131 i\u015fleri insan beynine nazaran \u00e7ok daha \u00e7abuk yapabilmelerine mukabil anlay\u0131\u015f yani al\u0131\u015f kapasiteleri b\u00fcy\u00fck bir salonu doldurabilecek kadar b\u00fcy\u00fck olanlar\u0131nda bile tenevv\u00fc bak\u0131m\u0131ndan insan beyninden \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. \u0130nsan beyninin kendi kendini kendi inisiyatifi ile tekemm\u00fcl ettirmesine mukabil makine yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi kalmaktad\u0131r. Bununla beraber kendi kendisini tekemm\u00fcl ettiren makine tasarlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Fakat kanaatimce insan beyni ile makine aras\u0131ndaki as\u0131l fark, insan beyninin estetik mahiyette m\u00fcessirleri al\u0131p onlar \u00fczerinde i\u015fleyebilmesi ve yine estetik mahiyette olan kararlar verebilmesine, verilen bir i\u015fi yap\u0131p yapmamak hususunda kendisini serbest hissetmesine mukabil makinede bu vas\u0131flar\u0131n benzerlerinin yok olu\u015fudur. Bu vas\u0131flar\u0131 karakterize eden husus hepsinin de bir belirsizlik unsuru ihtiva etmesi, bunlar\u0131n \u015fa\u015fmaz bir \u015fekilde uyduklar\u0131 kaidelerin mevcut olmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Belirsizlik karakterini haiz olan insan d\u0131\u015f\u0131 tabiat h\u00e2diseleri mevcuttur. Bunlar atom i\u00e7inde ceryan eden olaylard\u0131r. Bu itibarla nispeten k\u00fc\u00e7\u00fck say\u0131da atom i\u00e7inde ceryan eden olaylar b\u00f6yle makinelerin i\u015fleyi\u015finde m\u00fcessir hale getirilebilirse, makinelerin estetik bak\u0131mdan da insan beynine benzetilece\u011fi \u00fcmit edilebilecektir. B\u00f6yle bir makine, mesela fil\u00e2n m\u00fczik par\u00e7as\u0131n\u0131 g\u00fczel bulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilecektir. Fakat bu i\u015fin uzun y\u0131llar sonra bile belki de hi\u00e7bir zaman yap\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 zannediyorum.<\/p>","protected":false},"featured_media":2058,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[426,84,280,286,93,691,92,221,281,285,220,348,282,295,296,294,287,425,61,349],"kategori":[725],"class_list":["post-2057","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-artificial","event_publishing_tags-artificial-intelligence","event_publishing_tags-bilgisayar","event_publishing_tags-bilgisayar-bilimi","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-computation","event_publishing_tags-computer","event_publishing_tags-computer-science","event_publishing_tags-hesaplama","event_publishing_tags-intelligence","event_publishing_tags-islemleme","event_publishing_tags-logic","event_publishing_tags-mantik","event_publishing_tags-matematik","event_publishing_tags-mathematics","event_publishing_tags-yapay","event_publishing_tags-yapay-zeka","event_publishing_tags-zeka","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2057","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2057\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2058"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2057"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2057"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2057"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}