{"id":2051,"date":"2023-09-20T15:00:56","date_gmt":"2023-09-20T15:00:56","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2051"},"modified":"2025-09-20T13:59:22","modified_gmt":"2025-09-20T13:59:22","slug":"insanlarda-digerkamligi-anlamak-michael-vlerick","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/insanlarda-digerkamligi-anlamak-michael-vlerick\/","title":{"rendered":"\u0130nsanlarda Di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 Anlamak \u2014 Michael Vlerick"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Explaining human alturism<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u00d6zet<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\u0130nsanlar yabanc\u0131lara kar\u015f\u0131 \u00e7o\u011funlukla di\u011ferkam[1]<\/a> davran\u0131rlar; bu yabanc\u0131lar\u0131n iyiliklerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 verme imkan\u0131 olmasa da durum b\u00f6yledir. Evrimsel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Di\u011ferkamc\u0131 i\u015fbirlik\u00e7i davran\u0131\u015flar ancak genetik olarak ilintili organizmalara (t\u00fcre kar\u015f\u0131 \u00f6zgecilik [kin selection]) y\u00f6nelik oldu\u011funda veya iyili\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 beklendi\u011finde (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 di\u011ferkaml\u0131k [reciprocal altruism]) anlam ifade eder. Bu di\u011ferkam davran\u0131\u015flar organizman\u0131n uyumlulu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcp bir di\u011fer organizman\u0131n uyumlulu\u011funu artt\u0131r\u0131r (mesela besin payla\u015farak). Neo-Darwinci evrim teorisini g\u00f6zden ge\u00e7irmemiz gerekti\u011fini teklif eden Sober ve Wilson gibi evrim teorisyenlerinin arg\u00fcman\u0131 da bu noktalara dayanmaktad\u0131r. Onlara g\u00f6re insanlarda di\u011ferkaml\u0131k, di\u011ferkamlar\u0131n oldu\u011fu gruplar\u0131n di\u011fer insan gruplar\u0131na g\u00f6re avantaj sahibi olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc grup se\u00e7iliminde \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131 ile evrimle\u015fmi\u015ftir. Wilson ve Sober\u2019in sundu\u011fu bu hipotez savunucu bulmu\u015f olsa da bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n da tepkisine maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Grup se\u00e7ilimi hipotezi \u00fczerine s\u00fcren yo\u011fun tart\u0131\u015fmalar\u0131n temelinde kavramsal a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n eksikli\u011fi yatmaktad\u0131r. Bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa istinaden bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak genetik grup se\u00e7ilimi <\/strong>ile k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimini <\/strong>(Boyd, Richerson ve Henrich taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015ftir) a\u00e7\u0131k\u00e7a birbirinden ay\u0131rmaya ve k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7iliminin, genetik grup se\u00e7ilimi hipotezini zay\u0131flatan problemlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. \u0130nsanlarda di\u011ferkam e\u011filimin k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi ile gen-k\u00fclt\u00fcr ortak evrimi vas\u0131tas\u0131 ile evrimle\u015fti\u011fini savunuyorum ve bunu desteklemek amac\u0131yla deneysel kan\u0131tlar sunaca\u011f\u0131m. Bu sav\u0131m\u0131n yan\u0131 s\u0131ra di\u011ferkam davran\u0131\u015f\u0131n \u00f6z\u00fcnde insanlar\u0131n salt sergilemek i\u00e7in evrimle\u015fti\u011fi davran\u0131\u015flardan \u00f6te bilin\u00e7li ve istemli muhakeme (reasoning) s\u00fcre\u00e7lerinin \u00f6nemli etkileri ile ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade edece\u011fim. B\u00f6ylece insanlarda di\u011ferkaml\u0131k \u00fczerine mevcut literat\u00fcrde g\u00f6z ard\u0131 edilen bu muhakeme s\u00fcre\u00e7lerini de ortaya koymu\u015f olaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

1. Giri\u015f<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\u0130yili\u011fimizin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 verme imkan\u0131 olmayan yabanc\u0131lara kar\u015f\u0131 bile di\u011ferkam bir tutum i\u00e7inde oluruz. Kan veya para ba\u011f\u0131\u015flayan pek \u00e7ok insan bunu hi\u00e7bir zaman tan\u0131mayacaklar\u0131 insanlar\u0131n hayr\u0131na yaparlar. Deneylerde yabanc\u0131larla i\u015fbirli\u011fine giden insanlar\u0131 g\u00f6rmekteyiz: Tutsak ikilemi senaryosunda da (ihanetin her zaman daha y\u00fcksek bireysel fayda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131) diktat\u00f6r oyunu senaryosunda da (her \u015feyi kendilerine saklayabilecekleri) durum b\u00f6yledir. Tutsak ikileminde sad\u0131k kalan ve diktat\u00f6r oyununda yabanc\u0131ya da \u00fc\u00e7 be\u015f bir \u015feyler veren kat\u0131l\u0131mc\u0131lar s\u0131kl\u0131kla g\u00f6r\u00fclmektedir (Camerer ve Thaler, 1995<\/a>; Camerer, 2003<\/a>; Henrich ve ark., 2001<\/a>; Fehr ve Rockenbach, 2004<\/a>; G\u00e4chter ve Herrmann, 2009<\/a>). Dahas\u0131 pek \u00e7ok kat\u0131l\u0131mc\u0131, bedel \u00f6demek u\u011fruna da olsa gruba veya di\u011ferlerine zarar verenleri cezaland\u0131rmaya isteklidir. Bu da pekala di\u011ferkam davran\u0131\u015f \u00f6rne\u011fidir (Fehr ve G\u00e4chter, 2002a<\/a>). K\u00fclt\u00fcrler aras\u0131 farkl\u0131l\u0131klar olsa da di\u011ferkam tutum evrenseldir (G\u00e4chter ve Herrmann, 2009<\/a>; Vakoch, 2013<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Bu yaz\u0131da sordu\u011fum soru \u015fudur: \u0130nsanlar neden kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek, akrabalar\u0131 olmayan insanlara di\u011ferkam tutumda olurlar? Evrimsel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu durum d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Di\u011ferkamc\u0131 i\u015fbirlik\u00e7i davran\u0131\u015flar, yani organizman\u0131n eyleminin kendi uyumlulu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcp bir di\u011fer organizman\u0131n uyumlulu\u011funu artt\u0131ran davran\u0131\u015flar (mesela besin payla\u015fmak) ancak genetik olarak ilintili organizmalara y\u00f6nelik oldu\u011funda (t\u00fcre kar\u015f\u0131 \u00f6zgecilik [kin selection]) veya iyili\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 beklendi\u011finde (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 di\u011ferkaml\u0131k [reciprocal altruism]) anlam ifade eder. T\u00fcre kar\u015f\u0131 \u00f6zgecili\u011fe<\/strong> ilk defa \u0131\u015f\u0131k tutanlar Fisher (1930<\/a>), Haldane (1932<\/a>) ve Hamilton (1964<\/a>) olmu\u015ftur. Di\u011ferkam organizman\u0131n kendine genetik olarak yak\u0131n organizmalara yard\u0131m ederek pekala kendi evrimsel ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130kinci t\u00fcr di\u011ferkaml\u0131k ise kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 di\u011ferkaml\u0131k<\/strong> olarak bilinir ve Trivers (1971<\/a>)\u2019\u0131n di\u011ferkam organizman\u0131n asl\u0131nda akl\u0131 ba\u015f\u0131nda bir bi\u00e7imde, kendi hesab\u0131na i\u015f g\u00f6rerek gelecekte getirisi olacak bir iyilik yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymas\u0131yla daha iyi anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Ruse, 1979<\/a>, s. 49).<\/p>\n\n\n\n

Kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 alma imkan\u0131 olmayan ve akraba olmayan ki\u015filere y\u00f6nelik di\u011ferkam tutum, t\u00fcre kar\u015f\u0131 \u00f6zgecilik veya kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 di\u011ferkaml\u0131k ile tatmin edici bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klanamamaktad\u0131r. Davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 ve evrimci bilim insanlar\u0131 ile bilim filozoflar\u0131 insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa bu iki ba\u015fl\u0131k haricinde de alternatif a\u00e7\u0131klamalar arad\u0131lar. Bu a\u00e7\u0131klamalar bizleri \u00e7o\u011funlukla grup se\u00e7ilimi<\/strong> hipotezine y\u00f6nlendirmektedir. David Wilson (1975<\/a>, 2005<\/a>), Elliot Sober ve Wilson (1998<\/a>) gibi n\u00fcfuzlu bilim insanlar\u0131 insan di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin grup se\u00e7ilimi hipotezi \u00fczerine bir a\u00e7\u0131klama ortaya koydular ve bu a\u00e7\u0131klama pek \u00e7ok ki\u015fiyi pe\u015flerinden s\u00fcr\u00fckledi. B\u00fct\u00fcn bunlara kar\u015f\u0131n grup se\u00e7ilimi teorileri camiada halen olduk\u00e7a ihtilafl\u0131 g\u00f6r\u00fclmekte ve pek \u00e7ok bilim insan\u0131 ile filozof taraf\u0131ndan \u015fiddetle reddedilmektedir (\u00f6rn. Dawkins, 1994<\/a>; Dennett, 1994<\/a>; Maynard Smith, 1998<\/a>; Pinker, 2012<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Bu ihtilafl\u0131 s\u00fcre\u00e7te insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa dair \u00fcmit veren bir a\u00e7\u0131klamada k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi<\/strong> ve gen-k\u00fclt\u00fcr ortak evrimi<\/strong> sebepsiz yere yabana at\u0131ld\u0131. Hak etti\u011fi de\u011feri g\u00f6rmemesine kar\u015f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi, geleneksel grup se\u00e7ilimi yakla\u015f\u0131mlar\u0131na (art\u0131k genetik grup se\u00e7ilimi olarak yer alacakt\u0131r) atfedilen problemlerden muzdarip de\u011fildir. Bana g\u00f6re insanlarda di\u011ferkam tutumlar, toplum yanl\u0131s\u0131 normlar ile cezaland\u0131rmalar \u00fczerinden nitelenen ve olduk\u00e7a i\u015fbirlik\u00e7i bir niche<\/em>[2]<\/em><\/strong><\/a> (di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 \u00f6d\u00fcllendiren ve asalakl\u0131k ile di\u011fer antisosyal davran\u0131\u015flar\u0131 cezaland\u0131ran) olu\u015fturan k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi <\/strong>ile (di\u011ferkamc\u0131) psikolojik \u00f6zelliklerin bu de\u011fi\u015fmi\u015f sosyal ba\u011flamda standart (bireyselci) do\u011fal se\u00e7iliminin birlikteli\u011fi ile insanlarda di\u011ferkam e\u011filim evrimle\u015fti. K\u00fclt\u00fcrel ve genetik evrimsel s\u00fcre\u00e7ler aras\u0131ndaki b\u00f6yle bir etkile\u015fim Boyd ve Richerson (1985<\/a>) ile Richerson ve Boyd (2005<\/a>) taraf\u0131ndan gen-k\u00fclt\u00fcr ortak evrimi<\/strong> olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu hipotez, bizlere di\u011ferkam psikolojik e\u011filimlerin evrimi \u00fczerine akla yatk\u0131n ve kan\u0131tlara dayal\u0131 bir a\u00e7\u0131klama sunuyor olsa da di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n ve genel olarak ahlaki davran\u0131\u015f\u0131n, bu di\u011ferkam e\u011filimlerin evrimle\u015fti\u011fi davran\u0131\u015f t\u00fcrlerinin a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00f6tesine ge\u00e7en bir\u00e7ok \u00f6rne\u011fini a\u00e7\u0131klayamaz. Evrimsel a\u00e7\u0131klama, insanlar\u0131n neden akraba olmayan ve iyiliklerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek ki\u015filere di\u011ferkam davrand\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamada yetersiz kalmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ahlaki karar verme s\u00fcre\u00e7lerinde bilin\u00e7li ve istemli muhakemenin tuttu\u011fu \u00f6nemli yeri de g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almam\u0131z gerekmektedir. \u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131k \u00fczerine olan alanyaz\u0131nda bu nokta \u00e7o\u011funlukla g\u00f6rmezden gelinmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu yaz\u0131da \u00fc\u00e7 temel amac\u0131m olacak. \u0130lk olarak \u201cgenetik\u201d ve \u201ck\u00fclt\u00fcrel\u201d grup se\u00e7ilimi kavramlar\u0131n\u0131 net bir \u015fekilde birbirinden ay\u0131raca\u011f\u0131m ve k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7iliminin genetik grup se\u00e7ilimini zay\u0131flatan problemlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olmad\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z edece\u011fim. Pek \u00e7ok grup se\u00e7ilimine y\u00f6nelik a\u00e7\u0131klamalar genetik ve k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi aras\u0131nda ayr\u0131m yapmad\u0131\u011f\u0131ndan ve bu iki olguyu bir arada sunduklar\u0131ndan bu ayr\u0131m\u0131 yapmam olduk\u00e7a \u00f6nemli. \u0130kinci olarak insanlarda di\u011ferkam e\u011filimlerin evrimi \u00fczerine akla yatk\u0131n bir a\u00e7\u0131klama sunmaya \u00e7abalayaca\u011f\u0131m. Bu s\u0131rada insanlarda ahlak psikolojisinden de genel olarak s\u00f6z edece\u011fim ve di\u011ferkam e\u011filimlerin evrimi \u00fczerine hipotezimi kan\u0131tlarla destekleyece\u011fim. Son olarak; di\u011ferkam davran\u0131\u015flarda muhakeme s\u00fcre\u00e7lerinin kritik rol\u00fcn\u00fc g\u00f6stererek ve tasvir ederek insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n evrimsel temellerine odaklanm\u0131\u015f, halihaz\u0131rda var olan nat\u00fcralist (do\u011fa bilimlerine uygun) a\u00e7\u0131klamalar\u0131 tamamlamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

2. k\u0131s\u0131mda biyolojik ve psikolojik di\u011ferkaml\u0131k aras\u0131nda ayr\u0131m yaparak \u201cdi\u011ferkaml\u0131k\u201d kavram\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturaca\u011f\u0131m. Bu s\u0131rada insanlarda biyolojik di\u011ferkaml\u0131k i\u00e7in yakla\u015f\u0131k a\u00e7\u0131klamalar \u00fczerine tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. 3. k\u0131s\u0131mda insanlarda (biyolojik) di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n nihai a\u00e7\u0131klamas\u0131 olan grup se\u00e7ilimini <\/strong>ele alaca\u011f\u0131m. Genetik ve k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi aras\u0131nda ayr\u0131m\u0131 yapacak ve k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7iliminin <\/strong>gen-k\u00fclt\u00fcr ortak evrimi ile birlikte insanlarda di\u011ferkam e\u011filimlerin evrimi i\u00e7in teorik olarak tatmin edici ve deneysel olarak desteklenen bir a\u00e7\u0131klama sundu\u011funu ifade edece\u011fim. 4. k\u0131s\u0131mda y\u00fcksek derecede i\u015fbirlik\u00e7i bir k\u00fclt\u00fcrel niche<\/em> varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik kan\u0131tlar\u0131 ele alaca\u011f\u0131m. Bu niche<\/em>, insan evriminin son ad\u0131mlar\u0131n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 ba\u011flam. 5. k\u0131s\u0131mda evrimsel dinamiklerin insanlar\u0131n neden iyiliklerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 verme imkan\u0131 olmayan yabanc\u0131lara di\u011ferkam davrand\u0131klar\u0131na y\u00f6nelik yetersiz bir cevap verdi\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. \u0130nsanlarda di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131 (ve normlar\u0131) a\u00e7\u0131klarken bilin\u00e7li ve istemli muhakeme s\u00fcre\u00e7lerine de de\u011finmek zorunday\u0131z. 6. k\u0131s\u0131mda ise yaz\u0131m\u0131 nihayete erdirece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n

2. Yakla\u015f\u0131k A\u00e7\u0131klamalar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

2.1. Psikolojik Di\u011ferkaml\u0131k ve Biyolojik Di\u011ferkaml\u0131k<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Di\u011ferkaml\u0131ktan kast\u0131m ne? Di\u011ferkaml\u0131k, g\u00fcnl\u00fck kullan\u0131mda di\u011ferlerine faydas\u0131 olan ve kendine fayda vermeyen eylemler ve e\u011filimlerdir. Di\u011ferkamlar, bencil bir art niyet g\u00fctmeden (kendi sayg\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 art\u0131rmak ya da iyili\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 beklemek gibi) di\u011fer insanlara fayda vermesi amac\u0131yla belirli maliyetleri olan davran\u0131\u015flara giri\u015fmeye yatk\u0131nd\u0131rlar. Ne var ki di\u011ferkaml\u0131k \u00fczerine mevcut alanyaz\u0131nda bu g\u00fcnl\u00fck kullan\u0131mdan ziyade psikolojik veya biyolojik di\u011ferkaml\u0131k kast edilmektedir. Psikolojik di\u011ferkaml\u0131k sadece g\u00fcd\u00fclerle (motive) ilgilenir. Burada bahsedilen di\u011fer insanlara faydal\u0131 olma arzusudur. Buna kar\u015f\u0131n biyolojik (evrimsel) di\u011ferkaml\u0131k sadece eylemlere odaklan\u0131r. Burada s\u00f6z edilen ise yard\u0131m g\u00f6renin uyumlulu\u011funu (hayatta kalma ve \u00fcreme \u015fans\u0131) art\u0131ran ve yard\u0131m yapan\u0131n uyumlulu\u011funu azaltan eylemlerdir. \u00c7ikolatay\u0131 payla\u015fma arzusu <\/strong>psikolojik di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 ilgilendirirken \u00e7ikolatay\u0131 payla\u015fmak eylemi <\/strong>biyolojik di\u011ferkaml\u0131\u011fa girer (Bu konuda daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. Sober, 1988<\/a>; Sober ve Wilson, 1998<\/a>; Ananth, 2005<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Canl\u0131lar d\u00fcnyas\u0131nda biyolojik di\u011ferkaml\u0131k s\u0131k rastlanan bir olgudur. B\u00fct\u00fcn komplekslik seviyelerinde canl\u0131lar kendi hayatta kalma ve \u00fcreme \u015fanslar\u0131n\u0131 azalt\u0131p di\u011fer canl\u0131lar\u0131n hayatta kalma ve \u00fcreme \u015fans\u0131n\u0131 art\u0131ran davran\u0131\u015flar sergilerler. Bu davran\u0131\u015flardan fayda g\u00f6renler \u00e7o\u011funlukla genetik olarak ilintili organizmalard\u0131r. Bu durum \u201ct\u00fcre kar\u015f\u0131 di\u011ferkaml\u0131k\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r ve evrimsel a\u00e7\u0131dan pekala mant\u0131kl\u0131d\u0131r. Genetik olarak ilintili organizmalar\u0131n uyumlulu\u011funu art\u0131rmak canl\u0131n\u0131n kendi evrimsel ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 da artt\u0131rmaya kar\u015f\u0131l\u0131k gelmektedir. Bu noktada organizman\u0131n genetik materyalini yayabilme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz \u00e7\u00fcnk\u00fc di\u011ferkam davran\u0131\u015f, genetik olarak benzer materyal ta\u015f\u0131yan organizman\u0131n genetik materyallerini yaymas\u0131na yard\u0131m eder. Do\u011fal se\u00e7ilime gen odakl\u0131 bir yakla\u015f\u0131mdan (Dawkins\u2019in 1976<\/a> \u2018da yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 Gen Bencildir<\/em> ile \u00fcn kazanan yakla\u015f\u0131m) bak\u0131l\u0131rsa t\u00fcre kar\u015f\u0131 di\u011ferkaml\u0131k zaten anla\u015f\u0131labilmi\u015ftir: Akrabalara y\u00f6nelik di\u011ferkam davran\u0131\u015f\u0131 kaydeden genlerin kendini kopyalamas\u0131 i\u015ften bile de\u011fildir. Organizman\u0131n kendisinin kopyalar\u0131na (genetik olarak benzer) yard\u0131m etmeye te\u015fvik etti\u011fi i\u00e7in bu genlerin do\u011fal se\u00e7ilimde ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 ve yay\u0131lmas\u0131 beklenir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcre kar\u015f\u0131 \u00f6zgecilik<\/strong> kavram\u0131n\u0131 ilk ortaya koyanlar Fisher (1930<\/a>) ve Haldane (1932<\/a>) oldu. Bu kavram, ar\u0131lar ve kar\u0131ncalar gibi tam sosyal (eusocial) b\u00f6ceklerde canl\u0131n\u0131n kovan\u0131 veya kolonisi (bunlar genetik olarak ilintili organizmalardan meydana gelmektedir) i\u00e7in kendini feda etmesi gibi u\u00e7 \u00f6rnekler i\u00e7in bile gayet a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131d\u0131r. Hamilton (1964), daha sonras\u0131nda \u201ckapsay\u0131c\u0131 uygunluk\u201d (inclusive fitness) kavram\u0131n\u0131 ortaya att\u0131. Hamilton\u2019a g\u00f6re genetik olarak ili\u015fkili bir organizmaya fayda sa\u011flayan davran\u0131\u015f\u0131n alt\u0131nda yatan genler, e\u011fer yard\u0131m\u0131n faydas\u0131 yard\u0131m\u0131n maliyetinden fazlaysa yard\u0131m eden <\/em>organizman\u0131n kapsay\u0131c\u0131 uygunlu\u011funu artt\u0131rmaktad\u0131r. Diyelim ki erkek karde\u015fimle genlerimizin a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 %50\u2019si ortak. E\u011fer benim ona y\u00f6nelik yard\u0131msever eylemlerim onun uyumlulu\u011funu 10 kat artt\u0131r\u0131yorsa ve benim uyumlulu\u011fumu en \u00e7ok 5 kat d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyorsa (di\u011ferkam davran\u0131\u015f\u0131m\u0131n maliyeti) bu durumda benim kapsay\u0131c\u0131 uygunlu\u011fum <\/strong>artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Akraba olmayanlara kar\u015f\u0131 biyolojik di\u011ferkaml\u0131k daha nadir olsa da mevcuttur. Kimi ku\u015flar avc\u0131n\u0131n dikkatini \u00e7ekme riskine ra\u011fmen avc\u0131y\u0131 tespit ettiklerinde ikaz \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulunurlar, vampir yarasalar avlanamam\u0131\u015f t\u00fcrde\u015fleriyle avlar\u0131n\u0131 payla\u015f\u0131rlar, mirketler grubun di\u011fer \u00fcyeleri yiyecek ararken ve beslenirken g\u00f6zc\u00fcl\u00fck eder ve ikaz \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yaparlar. B\u00fct\u00fcn bu \u00f6rneklerde yard\u0131mda bulunan canl\u0131n\u0131n anl\u0131k uyumlulu\u011fu<\/strong> (hayatta kalma ve \u00fcreme \u015fans\u0131) azal\u0131rken yard\u0131m g\u00f6ren (ve \u00e7o\u011funlukla akraba olmayan grup \u00fcyelerinin anl\u0131k uyumlulu\u011fu artar. K\u0131sa vadede di\u011ferkam organizman\u0131n kapsay\u0131c\u0131 uyumlulu\u011fu <\/strong>azal\u0131yor olsa da nihayetinde kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 verildi\u011fi i\u00e7in di\u011ferkam davran\u0131\u015flar evrimle\u015febilmi\u015ftir. Di\u011ferkam canl\u0131n\u0131n iyili\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131k bulur ve \u201casalaklar\u201d (free-rider) ise daha fazla iyilikten mahrum edilir, b\u00f6ylece di\u011ferkam canl\u0131 uzun vadede fayda g\u00f6r\u00fcr (uyumlulu\u011fu artar). Robert Trivers (1971<\/a>) kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 di\u011ferkaml\u0131k<\/strong> \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla bu davran\u0131\u015flar\u0131n ki\u015fisel \u00e7\u0131kar kovalamak i\u00e7in ak\u0131lc\u0131 bir ara\u00e7 (enlightened self-interest) oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir (Ruse, 1979<\/a>, s. 49).<\/p>\n\n\n\n

Ne var ki insanlar, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek de olsa yabanc\u0131lara (akraba olmayanlara) y\u00f6nelik di\u011ferkam davran\u0131\u015flar sergilerler. Bu \u00f6zg\u00fcn ve di\u011fer hi\u00e7bir t\u00fcrde rastlanmayan di\u011ferkaml\u0131\u011fa dair hem ger\u00e7ek hayatta hem de laboratuvar deneylerinde kan\u0131tlar bulunabilir. Pek \u00e7ok insan kan ve para ba\u011f\u0131\u015f\u0131nda bulunur, yerlerini tan\u0131mad\u0131klar\u0131 hamile kad\u0131nlara verir ve ya\u015fl\u0131lar\u0131n kar\u015f\u0131dan kar\u015f\u0131ya ge\u00e7mesine yard\u0131m eder. Bu di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n hi\u00e7birinde kar\u015f\u0131l\u0131k beklentisi yoktur. Davran\u0131\u015fsal oyun temelli deneylerde (tutsak ikilemi senaryosu, kamu menfaati oyunu ya da diktat\u00f6r oyunu gibi ger\u00e7ek para \u00fczerinden oynanan oyunlar) kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00f6nemli bir kesiminin hi\u00e7bir alakalar\u0131 olmayan yabanc\u0131lara y\u00f6nelik di\u011ferkam davrand\u0131klar\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir. S\u0131rf di\u011fer oyunculara faydal\u0131 olabilmek i\u00e7in daha b\u00fcy\u00fck bir \u00f6d\u00fclden feragat eden ve bunu iyiliklerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6remeyeceklerini bile bile yapan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar mevcuttur. Buna ek olarak bir\u00e7ok kat\u0131l\u0131mc\u0131 kamu menfaati oyununda salt kamu menfaatine faydas\u0131 olmayan asalaklar\u0131 cezaland\u0131rmak u\u011fruna kendilerine ayr\u0131lan paradan vazge\u00e7mi\u015ftir (Bahsi ge\u00e7en deneylere ve sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6z atmak i\u00e7in bkz. Camerer ve Thaler, 1995<\/a>; Camerer, 2003<\/a>; Fehr ve G\u00e4chter, 2002a<\/a>, b<\/a>; Fehr ve Rockenbach, 2004<\/a>; G\u00e4chter ve Herrmann. 2009<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

2.2. Yakla\u015f\u0131k A\u00e7\u0131klamalar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n arkas\u0131nda ne var? \u0130nsanlarda biyolojik di\u011ferkaml\u0131k \u00fczerinden yap\u0131lan yakla\u015f\u0131k a\u00e7\u0131klamalar( bu a\u00e7\u0131klamalar dolays\u0131z nedenlerden temel al\u0131r) s\u0131kl\u0131kla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Pek \u00e7ok insana psikolojik di\u011ferkaml\u0131k ve benzeri konularda bir tercih hakk\u0131 bah\u015fedilmi\u015ftir: Kendileri i\u00e7in bir \u015feylere mal olacak olsa bile di\u011ferlerine yard\u0131m etmeyi arzu ederler. Bunun \u00f6tesinde bir \u00e7e\u015fit adalet duygusuna sahiptirler ve bu do\u011frultuda adil davranmaya y\u00f6nelik bir istek, zorunluluk hissederler. Son olarak, insanlar adil davranmalar\u0131n\u0131 ve di\u011ferkam davran\u0131\u015flarda bulunmalar\u0131n\u0131 veya buna mecbur hissetmelerini gerektiren sosyal normlar\u0131 takip etmek isterler. N\u00f6roloji, antropoloji ve geli\u015fim psikolojisi gibi \u00e7e\u015fitli ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131, bu \u00e7e\u015fit psikolojik tercihlerin varl\u0131\u011f\u0131 ve evrenselli\u011fi \u00fczerine bulgular ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n beyindeki bili\u015fsel ve duygusal empati ile \u00f6d\u00fcl i\u015flemeden (reward processing) sorumlu oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen b\u00f6lgeleri etkinle\u015ftirdi\u011fi tespit edilmi\u015ftir (Filkowski ve ark., 2016<\/a>; Sonne ve Gash, 2018<\/a>). Di\u011ferkam davran\u0131\u015flara giri\u015fmek beynin \u201ciyi hissettiren\u201d hormonlar\u0131 dopamin, oksitosin ve serotonin sal\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 te\u015fvik eder (Bruening, 2016<\/a>). Dunn ve ark. (2008<\/a>) taraf\u0131ndan zekice tasarlanm\u0131\u015f bir deneyde, yeterince kalabal\u0131k olan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar rastgele bir bi\u00e7imde ya kendileri i\u00e7in ya da ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in para harcayacaklar\u0131 gruplara ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu deneyde di\u011ferleri i\u00e7in para harcayan grubun kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131, kendileri i\u00e7in para harcayan grubun kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n bildirdiklerine k\u0131yasla \u00e7ok daha anlaml\u0131 derecede mutlu olduklar\u0131n\u0131 bildirmi\u015flerdir. Bu deneyin bulgular\u0131, di\u011ferkam davran\u0131\u015flarda bulunman\u0131n asl\u0131nda pekala di\u011fer insanlar i\u00e7in samimi bir tasalanmadan (duygusal empati[3]<\/a> [emotional empathy]) kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve do\u011fas\u0131 gere\u011fi \u00f6d\u00fcllendirici nitelikte oldu\u011funu desteklemektedir. Bu, bir\u00e7ok insan\u0131n neden kar\u015f\u0131l\u0131k beklemeksizin di\u011ferkamca davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra insanlarda adalet duygusu ve adil davranmaya y\u00f6nelik bir arzunun do\u011fu\u015ftan geldi\u011fine dair bulgular da mevcuttur. Tomasello ve arkada\u015flar\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklar\u0131n da\u011f\u0131t\u0131msal adalet (distributive fairness) dair do\u011fu\u015ftan bir tak\u0131m \u00f6nsezilerinin oldu\u011funu tespit ettiler. \u00c7ocuklar, b\u00fct\u00fcn ganimeti kendilerine saklayabilecekken g\u00f6revde kendileriyle e\u015fit derecede katk\u0131 sunan arkada\u015flar\u0131yla adil bir \u015fekilde payla\u015f\u0131mda bulunurlar (Warneken ve Tomasello, 2009<\/a>; Warneken ve ark., 2011<\/a>). Bu davran\u0131\u015f, \u00e7ocu\u011fun di\u011fer \u00e7ocuklar\u0131n ganimetteki hakk\u0131n\u0131 tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve g\u00f6z etti\u011fini ifade etmektedir (Schmidt ve ark., 2013<\/a>). Bununla birlikte \u00e7ocuklar, ganimetten asalaklara katk\u0131 sunanlara k\u0131yasla daha az pay vermektedirler (Melis ve ark., 2013<\/a>). Binmore (2005)\u2019a g\u00f6re t\u0131pk\u0131 Chomsky (1955)\u2019nin \u201cevrensel dilbilgisi\u201d (universal grammar) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve do\u011fal dil edinimi s\u00fcrecinin arkas\u0131nda yatan evrensel mekanizma gibi insanlarda adil olmaya dair fikirlerin arkas\u0131nda da evrensel bir adalet mekanizmas\u0131 bulunmaktad\u0131r. Binmore (2005<\/a>), insan adalet normlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen g\u00fc\u00e7l\u00fc k\u00fclt\u00fcrleraras\u0131 benzerli\u011fe i\u015faret ederek tezini desteklemektedir. \u0130\u015fte bu do\u011fu\u015ftan gelen adalet duygusu (\u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flarda ve dahi b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrlerde mevcut olan) insanlar\u0131n neden ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z ba\u011flamlarda di\u011ferkamca davrand\u0131\u011f\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutmaktad\u0131r (diktat\u00f6r oyununda e\u015fit payla\u015f\u0131m sunmak ve tutsak ikilemi senaryosunda i\u015f birli\u011fi yapmak gibi).<\/p>\n\n\n\n

Son olarak insanlar sosyal normlara uymaya meyillidir. Bicchieri (2005, s. 42)\u2019ye g\u00f6re insanlar bu normlara uymaya te\u015fvik de edilebilir. Bu sosyal normlara r\u0131za g\u00f6stermelerinin sebebi itibarlar\u0131n\u0131 korumak istemeleri veya akranlar\u0131 taraf\u0131ndan kurallara uymad\u0131klar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc cezaland\u0131r\u0131lmaktan (gayr\u0131resmi olarak) ka\u00e7\u0131nma arzusu olabilir. \u0130nsanlar pekala bu normlara de\u011fer atfettiklerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc veya di\u011fer insanlar\u0131n onlara y\u00f6nelik me\u015fru beklentilerini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in de sosyal normlara uyuyor olabilirler. Sebebi ne olursa olsun, \u00e7o\u011fu insan\u0131n sosyal normlara uymaya yatk\u0131n oldu\u011fu su g\u00f6t\u00fcrmez bir ger\u00e7ektir. Bicchieri (2005, s. 55)\u2019nin de hakl\u0131 olarak dedi\u011fi gibi: Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fc olsayd\u0131, sosyal norm diye bir \u015fey olmazd\u0131. \u0130lgin\u00e7 \u015fekilde k\u00fclt\u00fcrleraras\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda farkl\u0131 toplumlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 ve adaleti tartan davran\u0131\u015fsal oyun temelli deneylerde kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funlukla kendi toplumlar\u0131ndaki etkile\u015fim \u00f6r\u00fcnt\u00fclerini yans\u0131tt\u0131klar\u0131 tespit edilmi\u015ftir (Gintis, 2006<\/a>, s. 26). Di\u011fer bir deyi\u015fle kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, \u00e7o\u011funlukla kendi toplumlar\u0131nda sosyal etkile\u015fimleri belirleyen sosyal normlara uymaktad\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n arkas\u0131nda yatan sebep, insanlar\u0131n uyduklar\u0131 sosyal normlar\u0131n di\u011ferkam davranmay\u0131 gerektirmesi olabilir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlarda di\u011ferkam davran\u0131\u015flar \u00fczerine yap\u0131lm\u0131\u015f bu yakla\u015f\u0131k tan\u0131mlar (asl\u0131nda di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n alt\u0131nda yatan psikolojik nitelikler ve bu niteliklerin n\u00f6rolojik temelleri) iyi belgelendirilmi\u015f ve yayg\u0131n bi\u00e7imde kabul g\u00f6rmekte iken nihai a\u00e7\u0131klama hakk\u0131nda ayn\u0131s\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemeyiz: \u0130nsanlarda di\u011ferkam e\u011filim evvela niye ortaya \u00e7\u0131kt\u0131?<\/p>\n\n\n\n

3. Grup Se\u00e7ilimi<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7abalarken di\u011ferkam bireyin kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 pahas\u0131na di\u011fer grup \u00fcyelerine faydal\u0131 davran\u0131\u015flarda bulunmas\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bu di\u011ferkam e\u011filimin evrimle\u015fmesinin nihai a\u00e7\u0131klamas\u0131 grup se\u00e7ilimidir<\/strong>. Grup se\u00e7ilimine g\u00f6re di\u011ferkamlardan olu\u015fan grubun di\u011ferkam olmayan gruba k\u0131yasla uyumlulu\u011fu daha y\u00fcksektir ve \u00e7o\u011funlukla bu gruplara \u00fcst\u00fcn gelmi\u015flerdir. Dolay\u0131s\u0131yla bu ba\u015far\u0131l\u0131 gruplar\u0131 meydana getiren di\u011ferkam bireylerin gen havuzuna c\u00f6mert katk\u0131lar\u0131ndan s\u00f6z etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Di\u011fer taraftan di\u011ferkam olmayanlar\u0131n genleri zaman i\u00e7inde yok olmu\u015f ve kendi nesillerinden kimse kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Darwin bu durumu \u015fu \u015fekilde belirtmi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAyn\u0131 topraklarda ya\u015fayan iki kabile m\u00fccadeleye giri\u015fti\u011finde (di\u011fer t\u00fcm ko\u015fullar ayn\u0131 ise) \u00fcyeleri aras\u0131nda birbirlerini tehlikelere kar\u015f\u0131 uyarmaya, yard\u0131m etmeye ve savunmaya her daim haz\u0131r olan \u00e7ok say\u0131da cesur, anlay\u0131\u015fl\u0131 ve vefal\u0131 bireyler bulunan kabile daha ba\u015far\u0131l\u0131 olacak ve di\u011ferini dize getirecektir.\u201d (Darwin, 1871<\/a>, s. 166)<\/p>\n\n\n\n

Di\u011ferkam i\u015fbirli\u011fi, tarih \u00f6ncesi insan gruplar\u0131na \u00e7ok \u015fey katt\u0131. Di\u011ferkam i\u015fbirli\u011fi, tarih \u00f6ncesi \u00e7a\u011flarda b\u00fcy\u00fck av hayvanlar\u0131n\u0131 alt etmeye olanak tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in avlanmay\u0131 daha ba\u015far\u0131l\u0131 hale getirdi. Besin payla\u015f\u0131m\u0131 sayesinde k\u0131tl\u0131k riski azald\u0131. S\u00f6z konusu olan sava\u015f oldu\u011funda da bir di\u011feri i\u00e7in can\u0131n\u0131 ya da uzvunu feda etmeyi g\u00f6ze alabilenlere kar\u015f\u0131 alamayanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek laz\u0131m (Bowles ve Gintis, 2011<\/a>, s. 3\u20134; Wilson, 2005<\/a>, s. 12). Son olarak di\u011ferkam i\u015fbirli\u011fi sayesinde ortakla\u015fa \u00e7ocuk yeti\u015ftirme m\u00fcmk\u00fcn oldu. Kom\u00fcnal ebeveynler (allo-parents) \u00e7ocuk yeti\u015ftirmede pek \u00e7ok me\u015fakati bir arada g\u00f6\u011f\u00fcslediler. Bu sayede grup \u00fcyelerinin \u00fcreme ba\u015far\u0131s\u0131 artm\u0131\u015f oldu (Hrdy, 2009<\/a>). Di\u011ferkam i\u015fbirli\u011finin s\u00f6z edilen kritik getirileri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, insanl\u0131\u011f\u0131n evrim tarihi boyunca di\u011ferkam i\u015fbirlik\u00e7i gruplar\u0131n di\u011ferkam olmayan gruplar pahas\u0131na geli\u015fece\u011fi rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir. Bununla beraber, birey pahas\u0131na grubun yarar\u0131na olan \u00f6zelliklerin do\u011fal se\u00e7ilimini gerektiren herhangi bir a\u00e7\u0131klama a\u015fikar bir zorlukla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalacakt\u0131r. Evrimsel biyologlar, do\u011fal se\u00e7ilimin organizmaya hayatta kalma ve \u00fcreme hususunda \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flayan ve t\u00fcrde\u015flerinde olmayan veya \u00e7ok daha az bulunan nitelikleri koruyaca\u011f\u0131 \u00fczerine hemfikirdirler. O halde di\u011ferkam nitelikler nas\u0131l se\u00e7ilecektir? Bu durumda asalaklar, gruptaki di\u011ferkamlar\u0131n yok olmas\u0131na sebep olacakt\u0131r. Di\u011ferkam grup \u00fcyelerinden faydalanacak, bunu yaparken hi\u00e7bir bedel \u00f6demeyecek ve egoist genlerini di\u011ferkamlar\u0131n aktarabildi\u011finden \u00e7ok daha fazla aktarabileceklerdir. Bunu Darwin (1871<\/a>, s. 88) de g\u00f6rebilmektedir: \u201cYolda\u015flar\u0131na ihanet edece\u011fine kendini canh\u0131ra\u015f feda eden kahraman, arkas\u0131nda asil yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 miras alacak kimseyi b\u0131rakamaz.\u201d Durum b\u00f6yleyse di\u011ferkaml\u0131k nas\u0131l evrimle\u015fti?<\/p>\n\n\n\n

Olas\u0131 bir a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re grup i\u00e7inde asalakl\u0131k engellenmi\u015f ve gruplar aras\u0131 dinamiklerden (between grup dynamics) tetiklenen do\u011fal se\u00e7ilim (bireylerde gruba faydal\u0131 niteliklerin se\u00e7ilmesi), grup i\u00e7i dinamikleri (within group dynamics) (bireylerde ki\u015fisel fayda getiren niteliklerin se\u00e7ilmesi) telafi etmi\u015ftir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f Sober ve Wilson (1998)\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. G\u00f6r\u00fc\u015flerini ortaya koyarken yaln\u0131zca genlerin veya organizmalar\u0131n de\u011fil gruplar\u0131n da do\u011fal se\u00e7ilime tabi \u00f6\u011feler oldu\u011funu belirtmi\u015flerdir. \u00c7ok katmanl\u0131 bir se\u00e7ilim (multi-level selection) mevcuttur. Teorik olarak m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6z\u00fckse de bu varsay\u0131m az sonra bahsedece\u011fim \u00f6nemli ve potansiyel olarak bu varsay\u0131m\u0131 zay\u0131flat\u0131c\u0131 problemlerden muzdariptir.<\/p>\n\n\n\n

Oysaki insanlarda di\u011ferkam e\u011filimlerin evrimine dair bu problemlerle kar\u015f\u0131la\u015fmayan ve g\u00fc\u00e7l\u00fc kan\u0131tlara dayanan bir a\u00e7\u0131klama m\u00fcmk\u00fcn. Gruplar aras\u0131 rekabet do\u011frudan \u201cdi\u011ferkam genlerin\u201d se\u00e7ilimine de\u011fil gruplardaki g\u00fc\u00e7l\u00fc toplum yanl\u0131s\u0131 normlar\u0131n (biyolojik de\u011fil k\u00fclt\u00fcrel olarak) se\u00e7ilimine yol a\u00e7t\u0131. Bu k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikler, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, di\u011ferkam \u00f6zelliklerin bireylerin uyumlulu\u011funu art\u0131rd\u0131klar\u0131 i\u00e7in do\u011fal se\u00e7ilime tabi oldu\u011fu, k\u00f6kten de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bir sosyal \u00e7evreyi \u015fekillendirdi. Bu y\u00f6nde bir a\u00e7\u0131klama genetik grup se\u00e7iliminden <\/strong>ziyade k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimine <\/strong>ve gen-k\u00fclt\u00fcr ortak evrimine<\/strong> dayan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Genetik ve k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi aras\u0131ndaki ayr\u0131m alanyaz\u0131nda her zaman a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde yap\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Pek \u00e7ok a\u00e7\u0131klama iki t\u00fcr grup se\u00e7ilimini de temel al\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Sober ve Wilson (1998<\/a>, s. 147) gruplar\u0131n do\u011fal se\u00e7ilimden ge\u00e7ebilecek uyumlu birimler haline gelebilmeleri i\u00e7in kurallara ve d\u00fczenlemelere ihtiyac\u0131 olduklar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerler. Bir di\u011fer deyi\u015fle, k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi kural koyup d\u00fczenlemeler getirirken bu kural ve d\u00fczenlemeler bir genetik grup se\u00e7ilimi s\u00fcrecine yol a\u00e7maktad\u0131r. Yine benzer \u015fekilde iki grup se\u00e7ilimini bir arada sunan ba\u015fka a\u00e7\u0131klamalar da mevcuttur (\u00f6rn. Boehm, 1997<\/a>; Wilson ve Kniffin, 1999<\/a>; Wilson, 2005<\/a>; Fehr ve G\u00e4chter, 2002b<\/a>; Gintis ve ark., 2003<\/a>; Bowles ve Gintis, 2011<\/a>). Bu durum ku\u015fkucu yazarlar\u0131n (Pinker, 2012<\/a> gibi) grup se\u00e7iliminin herhangi bir t\u00fcr\u00fcn\u00fc dahi reddetmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r denebilir (Bu redde k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi de dahildir. Sadece genetik grup se\u00e7ilimine de\u011finen birka\u00e7 sav sunulmu\u015ftur).<\/p>\n\n\n\n

3.1. Genetik Grup Se\u00e7ilimi<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Di\u011ferkam davran\u0131\u015f, Sober ve Wilson (1998<\/a>, ayn\u0131 zamanda bkz. Wilson 2005<\/a>)\u2019a g\u00f6re tek ba\u015f\u0131na do\u011fal se\u00e7ilim taraf\u0131ndan se\u00e7ilemez \u00e7\u00fcnk\u00fc bu davran\u0131\u015flar bireyin grup i\u00e7indeki di\u011ferlerine kar\u015f\u0131 nispi uyumlulu\u011funu azalt\u0131r. Buna binaen bu se\u00e7ilimin gruplar d\u00fczeyinde yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna varm\u0131\u015flard\u0131r. \u201c\u00c7ok katmanl\u0131 se\u00e7ilim\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan bu yakla\u015f\u0131m (Sober ve Wilson, 1998<\/a>; Okasha, 2005<\/a>) do\u011fal se\u00e7ilimin sadece bireyler d\u00fczeyinde de\u011fil ayn\u0131 zamanda gruplar d\u00fczeyinde de i\u015f g\u00f6r\u00fcyor oldu\u011funu ifade eder. Bu mant\u0131\u011fa g\u00f6re di\u011ferkam e\u011filimler, gruplar d\u00fczeyindeki do\u011fal se\u00e7ici bask\u0131n\u0131n, bireysel d\u00fczeydeki do\u011fal se\u00e7ici bask\u0131ya bask\u0131n gelmesinden \u00f6t\u00fcr\u00fc evrimle\u015febilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131saca s\u00f6ylemek gerekirse genetik grup se\u00e7ilimi temelinden yap\u0131lacak bir di\u011ferkaml\u0131k tan\u0131m\u0131na g\u00f6re di\u011ferkam gruplar\u0131 olu\u015fturan di\u011ferkam bireylerin, daha az di\u011ferkam gruplar\u0131 olu\u015fturan daha az di\u011ferkam bireylere k\u0131yasla \u00fcremede daha ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc bu di\u011ferkam e\u011filimler evrimle\u015fmi\u015ftir. Bu ba\u011flamda grup se\u00e7ilimi yaln\u0131zca genom \u00fczerine etki eder. Bu \u015fekilde bir yakla\u015f\u0131m yaln\u0131zca Sober ve Wilson (1998<\/a>) taraf\u0131ndan de\u011fil ayn\u0131 zamanda bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 taraf\u0131ndan da do\u011fru bulunmu\u015ftur (\u00f6rn. Okasha, 2005; Fletcher ve Doebeli, 2009; Bravetti ve Padilla, 2018).<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n evrimini genetik grup se\u00e7ilimi ile ifade eden a\u00e7\u0131klamalara y\u00f6neltilen en ciddi meydan okuma, bireysel se\u00e7ilimin evrimin en \u00f6nemli itkilerinden biri oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fidir. Di\u011ferkam gruplar\u0131n, onlara \u00fcst\u00fcn gelecek ve soylar\u0131n\u0131 t\u00fcketecek asalaklarca istila edilmeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek zordur. Genetik grup se\u00e7ilimini savunan bilim insanlar\u0131 bu fikre kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131c\u0131 etkile\u015fim (assortative interaction) (Sober ve Wilson, 1998<\/a>, s. 135) ve ilintili etkile\u015fim (correlated interaction) (Okasha, 2005<\/a>) kavramlar\u0131n\u0131 sunmaktad\u0131rlar. Di\u011ferkamlar\u0131n yaln\u0131zca \u00f6teki di\u011ferkamlarla etkile\u015fime girmelerini garanti eden mekanizmalar sayesinde asalaklar taraf\u0131ndan yolunmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebileceklerini ve rekabette geri kalmaktan ka\u00e7\u0131nabileceklerini hakl\u0131 bi\u00e7imde ortaya koymaktad\u0131rlar. Bu \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f di\u011ferkam k\u00fcmeler, daha az di\u011ferkam gruplara kar\u015f\u0131 bariz bir evrimsel \u00fcst\u00fcnl\u00fck elde edecek ve onlara bah\u015fedilen bu genetik \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerini gen havuzunda yayacaklard\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n di\u011ferkam e\u011filimlerin yan\u0131 s\u0131ra \u201chilekarlar\u0131\u201d tespit etmek (Cosmides ve Tooby, 2005<\/a>) ve itibar takibi (Mealey ve ark., 1996<\/a>; Oda, 1997<\/a>) i\u00e7in bili\u015fsel yetkinlikler de geli\u015ftirdiklerine dair kan\u0131tlar mevcuttur. Bu yetkinlikler, di\u011ferkam bireylerin asalaklar taraf\u0131ndan s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine engel olmu\u015f olmal\u0131. Bu yetkinliklerin varl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n var olabilmesi i\u00e7in bir g\u00fcvencedir. Unutulmamal\u0131d\u0131r ki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 di\u011ferkaml\u0131k yaln\u0131zca insan gruplar\u0131nda de\u011fil ayn\u0131 zamanda baz\u0131 ku\u015f t\u00fcrlerinde, vampir yarasalarda ve mirketlerde de g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ne var ki insanlarda genetik grup se\u00e7iliminin oldu\u011funu savunmak ilaveten baz\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 varsay\u0131mlarda bulunmam\u0131z\u0131 gerektirir. Her \u015feyden \u00f6nce insan gruplar\u0131 aras\u0131nda kayda de\u011fer bir genetik \u00e7e\u015fitlili\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve gruplar aras\u0131nda g\u00f6\u00e7lerin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu (gruplar aras\u0131 genetik \u00e7e\u015fitlili\u011fi s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in) varsaymam\u0131z gerekir. Bunun \u00f6tesinde kayda de\u011fer say\u0131da grubun soyunun t\u00fckendi\u011fini ve ba\u015far\u0131l\u0131 gruplar\u0131n daha fazla grup olu\u015fturmak i\u00e7in t\u0131pk\u0131 organizmalar ve genler gibi \u00e7o\u011falmak i\u00e7in \u00fcredi\u011fini ve b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de varsaymam\u0131z gerekir. (Maynard Smith, 1976<\/a>; Pinker, 2012<\/a>; Richerson ve ark., 2016<\/a>) Bu sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc evrim bilimcilerin \u00e7o\u011fu, insanlarda niteliklerin genetik grup se\u00e7ilimine u\u011framas\u0131 hususunda \u00e7ekincelere sahiptir. \u00dcnl\u00fc biyolog Edward Wilson (daha \u00f6nce s\u00f6z etti\u011fimiz David Wilson\u2019la kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r) meslekta\u015flar\u0131 Nowak ve ark. (2010<\/a>) ile genetik grup se\u00e7ilimini savunan bir \u00e7al\u0131\u015fma ortaya koydu\u011funda 137 bilim insan\u0131 ortak bir \u00e7al\u0131\u015fma ile bu teze sert bir yan\u0131t verdi (Abbot ve ark., 2011<\/a>)[4]<\/a>. Bu arg\u00fcmanlar\u0131 ve kar\u015f\u0131 arg\u00fcmanlar\u0131 incelemek \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Bizim gayelerimiz dahilinde -konu \u00fczerine tart\u0131\u015fmalar halen devam etmekte ise de- evrim bilimcilerin \u00e7o\u011funun insanlarda di\u011ferkaml\u0131k \u00fczerine genetik grup se\u00e7ilimine dayanan a\u00e7\u0131klamalar\u0131 reddetti\u011fini s\u00f6ylememiz yeterlidir. Ben ise az sonra insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in bu tart\u0131\u015fmal\u0131 evrimsel mekanizmay\u0131 kullanmam\u0131za gerek olmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda konu\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Sober ve Wilson (1998<\/a>) bana g\u00f6re gruplar aras\u0131 dinamiklerin bir tak\u0131m \u00f6nemli di\u011ferkam e\u011filimlerin yarat\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funu ifade etmekte hakl\u0131yd\u0131. \u0130nsanlarda di\u011ferkam e\u011filimlerin salt kapsay\u0131c\u0131 bireysel uyumluluk (di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n \u00e7o\u011funlukla akraba olmayan bireylere y\u00f6nelik oldu\u011funu varsayarsak) ve kar\u015f\u0131l\u0131k esas\u0131na (di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n \u00e7o\u011funlukla iyili\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek ki\u015filere yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak) dayanarak a\u00e7\u0131klayamay\u0131z. Bu durum yine de do\u011fal se\u00e7ilimde bir \u00fcst katmana ge\u00e7erek grup d\u00fczeyinde tart\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmemiz gerekti\u011fi anlam\u0131na gelmez. Sober ve Wilson (1998<\/a>)\u2019\u0131n aksine ben, insanlarda di\u011ferkam e\u011filimleri se\u00e7en mekanizman\u0131n standart bireysel do\u011fal se\u00e7ilim oldu\u011fundan s\u00f6z edece\u011fim. Bu nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilir? Di\u011ferkaml\u0131k bireysel uyumlulu\u011fu azaltt\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc bireysel d\u00fczeyde se\u00e7ilim i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 gereken bir nitelik de\u011fil midir? Bu soruya cevap verebilmek i\u00e7in denkleme k\u00fclt\u00fcr ve k\u00fclt\u00fcrel evrimi dahil etmemiz gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

3.2. K\u00fclt\u00fcrel Grup Se\u00e7ilimi (ve Gen-K\u00fclt\u00fcr Ortak Evrimi)<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Evrimsel s\u00fcre\u00e7ler yaln\u0131zca organizmalar\u0131n genomunu de\u011fil ayn\u0131 zamanda insan k\u00fclt\u00fcrlerinin (inan\u00e7lar, adetler ve normlar gibi) niteliklerini de \u015fekillendirmektedir. \u00d6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131mda (Vlerick, 2016<\/a>, 2020a<\/a>, b<\/a>) grup i\u00e7i ve gruplar aras\u0131 dinamiklerin k\u00fclt\u00fcrel se\u00e7ilimi itkiledi\u011fi bir k\u00fclt\u00fcrel evrim modeli geli\u015ftirdim. Grup i\u00e7i dinamikler, psikolojik olarak \u00e7ekici olan (ya da hat\u0131rda kalan inan\u00e7lar\u0131n) k\u00fclt\u00fcrel niteliklerin se\u00e7imini yapar ve bu nedenle grup \u00fcyeleri taraf\u0131ndan benimsenen ve aktar\u0131lan k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikleri se\u00e7er. Gruplar aras\u0131 dinamikler ise ilgili k\u00fclt\u00fcrel niteliklere sahip olmayan (ya da daha az sahip olan) di\u011fer gruplara \u00fcst\u00fcnl\u00fck kuran k\u00fclt\u00fcrel niteliklerin se\u00e7imini yapar.<\/p>\n\n\n\n

Gruplar aras\u0131 dinamikler, di\u011fer pek \u00e7ok niteli\u011fin yan\u0131nda toplum yanl\u0131s\u0131 normlar\u0131n ve cezaland\u0131rmalar\u0131n se\u00e7ilimini yapar. Bu se\u00e7ilim grup i\u00e7inde (di\u011ferkam) i\u015fbirli\u011finin artmas\u0131n\u0131 sa\u011flar (Vlerick, 2020a<\/a>, b<\/a>). Bilhassa gruplar aras\u0131 rekabet; gruplar aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 azaltan, di\u011ferkam i\u015fbirli\u011fini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan ve g\u00f6zeten normlar\u0131n (ve cezaland\u0131rmalar\u0131n) se\u00e7ilimini yapar (Aviles, 2002<\/a>; Boyd ve ark., 2003<\/a>; West ve ark., 2007<\/a>; Puurtinen ve Mappes, 2009<\/a>). Boyd, Richerson, Henrich ve di\u011ferlerinin \u201ck\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi\u201d olarak ifade ettikleri konsept, gruplar\u0131n rekabetinden do\u011fan se\u00e7ici bask\u0131n\u0131n ta kendisidir (Boyd ve Richerson, 1985<\/a>, 2002<\/a>; Richerson ve Boyd, 1999<\/a>; Henrich, 2004<\/a>; Richerson ve ark., 2016<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Gruba faydal\u0131 sosyal normlar\u0131n ve cezaland\u0131r\u0131lmalar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel se\u00e7iliminin veya \u00e7o\u011falmas\u0131n\u0131n arkas\u0131nda pek \u00e7ok \u00f6nemli etken yer almaktad\u0131r. Gruplar aras\u0131 do\u011frudan bir \u00e7at\u0131\u015fma halinde, di\u011fer t\u00fcm de\u011fi\u015fkenlerin ayn\u0131 oldu\u011fu ortamda, daha \u00e7ok i\u015fbirli\u011fi i\u00e7indeki grup di\u011fer gruba galip gelmeye ve onu fethetmeye daha yak\u0131nd\u0131r. K\u0131s\u0131tl\u0131 kaynaklar\u0131n kullan\u0131m\u0131 \u00fczerine rekabet s\u00f6z konusu oldu\u011funda, i\u015fbirlik\u00e7i gruplar daha i\u015fbirlik\u00e7i gruplar\u0131 ma\u011flup edebilmektedir (di\u011fer gruplar telef olurken onlar hayatta kalabilmektedir). Daha \u00e7ok i\u015fbirli\u011fi yapan gruplar ayn\u0131 zamanda daha \u00e7ok zenginlik elde edebilmektedir. \u0130nsanl\u0131k tarihi boyunca (\u00e7ok yak\u0131n zamana kadar) bu, daha az ba\u015far\u0131l\u0131 gruplar\u0131n demografik olarak yutulmas\u0131 ile sonu\u00e7lanan demografik yay\u0131lmalarla ilintilidir. Son olarak, daha az zengin gruplara mensup bireyler \u00e7o\u011funlukla daha zengin gruplara g\u00f6\u00e7 etmektedir. Ba\u015far\u0131l\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla zengin gruplar\u0131n adetleri ve normlar\u0131, s\u0131kl\u0131kla daha az ba\u015far\u0131l\u0131 gruplar taraf\u0131ndan taklit edilmektedir (Bowles ve Gintis, 2011<\/a>, s. 50).<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcm bu sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, kapsaml\u0131 (ve di\u011ferkam) grup i\u00e7i i\u015fbirli\u011finin alt\u0131nda yatan sosyal normlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131 olas\u0131d\u0131r. Etnografik a\u00e7\u0131klamalar, Pleistosen d\u00f6nem avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 gruplar\u0131nda bireylerin grup i\u00e7indeki etkile\u015fimini d\u00fczenleyen kurallar\u0131n gruplar aras\u0131nda \u00f6nemli say\u0131labilecek derecede farklar ortaya koyabilecek kadar karma\u015f\u0131k oldu\u011funu ve bu ortamda gruplar aras\u0131 etkile\u015fimin s\u0131k (ve rekabet\u00e7i) nitelikte oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r (Hill ve ark., 2014<\/a>; Richerson ve ark., 2016<\/a>). B\u00f6yle bir ortamda gruplar aras\u0131 dinamikler k\u00fclt\u00fcrel evrimin \u00f6nemli bir itici g\u00fcc\u00fc olmu\u015f olmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Gruplar aras\u0131 rekabetin itici g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu bu k\u00fclt\u00fcrel evrim s\u00fcreci nedeniyle giderek daha fazla toplum yanl\u0131s\u0131 normlar ve cezaland\u0131rmalar taraf\u0131ndan y\u00f6netilen toplumlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. B\u00f6yle bir sosyal ortam\u0131n ilkel insanlar\u0131n biyolojik evrimi \u00fczerinde pekala g\u00fc\u00e7l\u00fc bir etkisi oldu. \u0130\u015fbirli\u011fine yatk\u0131n, normlara uyan ve di\u011ferkam bireyler do\u011fal se\u00e7ilimden ge\u00e7ebildi. \u0130lkel toplumlarda toplum yanl\u0131s\u0131 normlar ve cezaland\u0131rmalar yaln\u0131zca asalaklar\u0131n i\u015fbirli\u011fini baltalayan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n yanlar\u0131na kar kalmamas\u0131nda (yani cezaland\u0131r\u0131lmalar\u0131na) ve sonu\u00e7 olarak grupta di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilmesinde de\u011fil (Vlerick, 2016<\/a>, 2020a<\/a>); zaman i\u00e7inde bu toplumlar\u0131n gen havuzunun di\u011ferkamlar lehine \u015fekillenmesinde de rol oynad\u0131. Bu y\u00f6nde normatif bir mekanizman\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 sayesinde egoistler ve sosyopatlar, anti-sosyal davran\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7in (s\u00fcrg\u00fcn ve \u00f6l\u00fcm dahil olmak \u00fczere) eksiksiz bi\u00e7imde cezaland\u0131r\u0131ld\u0131 ve normlara uyan di\u011ferkamlara k\u0131yasla (antisosyal) genlerini yayma f\u0131rsat\u0131 bulamad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131 k\u00fclt\u00fcrel olarak y\u00fcksek derece i\u015fbirlik\u00e7i bir niche, <\/em>insan genetik evriminin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi sosyal ortam\u0131 k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde de\u011fi\u015ftirdi. Henrich (2016<\/a>, s. 185)\u2019in deyimiyle \u201c\u00f6z-evcille\u015ftirme\u201d (self-domestication) s\u00fcrecine yol a\u00e7t\u0131. \u0130nsanlar yaln\u0131zca hayvan t\u00fcrlerini de\u011fil (se\u00e7ici olarak hayvanlar\u0131n en uysallar\u0131yla \u00e7iftle\u015ftirerek kurtlar\u0131 k\u00f6peklere \u00e7evirmek gibi), kas\u0131ts\u0131z olarak da olsa kendilerini de evcille\u015ftirdiler. Egoist, az\u0131l\u0131 ve a\u015f\u0131r\u0131 agresif bireyleri cezaland\u0131rarak ve sosyopatik genlerinin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7erek insanlar, sosyal normlara uymaya ve di\u011ferkam davranmaya yatk\u0131n bireylerin \u201c\u00fcremesini\u201d sa\u011flam\u0131\u015f oldular.<\/p>\n\n\n\n

Bahsetti\u011fim s\u00fcre\u00e7 Richerson ve Boyd (1985<\/a>, 2005<\/a>)\u2019un \u201ck\u00fclt\u00fcr g\u00fcd\u00fcm\u00fcnde gen-k\u00fclt\u00fcr ortak evrimi\u201d (culture-led gene-culture coevolution) olarak bahsettikleri konseptin bir \u00f6rne\u011fi olarak g\u00f6r\u00fclebilir. K\u00fclt\u00fcrel olarak evrilmi\u015f sosyal bir ortam, insan\u0131n genetik evrimine y\u00f6n verdi. \u0130nsan k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve biyolojisi bir arada evrimle\u015fti ve daha da fazla di\u011ferkam insanlarla dolu bir topluma olanak sa\u011flad\u0131. Pek \u00e7ok insanda g\u00f6r\u00fclen g\u00fc\u00e7l\u00fc di\u011ferkam e\u011filimlerin (yabanc\u0131lara onlardan bir kar\u015f\u0131l\u0131k beklemeden di\u011ferkamca davranmaya iten arzular\u0131n\u0131n) a\u00e7\u0131klamas\u0131, bu davran\u0131\u015f\u0131n hayvanlar alemindeki biricikli\u011finde sakl\u0131d\u0131r. Di\u011ferkam e\u011filimler, en az onlar kadar insan ya\u015fam\u0131na biricik olan bir nitelik olan toplum yanl\u0131s\u0131 normlar ve cezaland\u0131rmalar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu girift bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 sayesinde evrimle\u015ftiler: \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck bu girift k\u00fclt\u00fcr\u00fcn insan genomunu \u015fekillendirme g\u00fcc\u00fc vard\u0131. \u015eayet insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n evrimi ve genel olarak insanlarda ahlak psikolojisinin evrimi \u00fczerine sunulan herhangi bir a\u00e7\u0131klamada bu evrimin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flam yer alm\u0131yorsa (salt genetik grup se\u00e7ilimini i\u00e7eren yakla\u015f\u0131mlar gibi) b\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klama, esas nedeni g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131yor demektir.<\/p>\n\n\n\n

3.3. K\u00fclt\u00fcrel Olarak Evrimle\u015fmi\u015f Y\u00fcksek Derecede \u0130\u015fbirlik\u00e7i Niche<\/em><\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\u0130nsanlarda di\u011ferkam e\u011filimlerin giderek daha da s\u0131k\u0131 bi\u00e7imde toplum yanl\u0131s\u0131 normlarca \u015fekillenen, grup \u00fcyelerinin yo\u011fun olarak g\u00f6zlendi\u011fi ve bu normlara uymayanlar\u0131n sert bi\u00e7imde cezaland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 (\u00fcreme ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrecek kadar sert) bir sosyal ortamda do\u011fal se\u00e7ilime u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savundum. Bu bi\u00e7imde k\u00fclt\u00fcrel olarak evrimle\u015fmi\u015f bir ba\u011flamda normlara uyan di\u011ferkam bireyler, kendilerine k\u0131yasla daha bencil ve az\u0131l\u0131 akranlar\u0131na evrimsel olarak bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck elde etmi\u015flerdir. Bununla beraber bu niteliklerin evrimle\u015fti\u011fi ba\u011flamlar\u0131 anlayabilmek i\u00e7in tersine m\u00fchendisli\u011fin[5]<\/a> kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 herhangi bir giri\u015fim, salt \u201caksi ispatlanamaz<\/em>\u201d <\/em>[6]<\/em><\/strong><\/a> olmakla ele\u015ftirilmektedir. Bu sebeple bir sonraki k\u0131s\u0131mda hipotezimi destekleyen bulgulardan s\u00f6z edece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n

3.4. Bulgular<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Brown\u2019\u0131n (1991) evrensel olgular listesinde \u201cGrubun b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelik su\u00e7lar i\u00e7in yapt\u0131r\u0131mlar\u201d da yer al\u0131r. Halen varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren birka\u00e7 avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 toplum da dahil olmak \u00fczere t\u00fcm toplumlarda bu t\u00fcr (resmi ve\/veya gayr\u0131resmi) yapt\u0131r\u0131mlar yer bulur. Toplum yanl\u0131s\u0131 cezaland\u0131rmalar\u0131n evrenselli\u011fine dair antropolojik kan\u0131tlar, ilkel (avc\u0131-toplay\u0131c\u0131) toplumlar\u0131n ayn\u0131 \u015fekilde toplum yanl\u0131s\u0131 cezaland\u0131rmalara ba\u015fvurdu\u011funa %100 kan\u0131t olmasa da yine de ba\u015fvurmu\u015f olabileceklerine dair iyi bir i\u015farettir. Boehm (1997<\/a>) ile Bowles ve Gintis\u2019e (2011, s. 5) g\u00f6re menzilli silahlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, normlar\u0131 ihlal eden ki\u015filerin cezay\u0131 verenler i\u00e7in en az derecede risk te\u015fkil edecek bi\u00e7imde cezaland\u0131r\u0131labilmesine (s\u00fcrg\u00fcn veya \u00f6l\u00fcm) olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ne var ki Henrich\u2019in (2010, s. 187\u2013188) de belirtti\u011fi \u00fczere k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli toplumlarda normlar\u0131 ihlal eden ki\u015filerin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 bu denli sert bir yolla yap\u0131lmamaktad\u0131r. Cezaland\u0131rma \u00f6nce dedikodu ve alay etme ile ba\u015flar. E\u011fer normlar\u0131 ihlal eden ki\u015fi davran\u0131\u015flar\u0131na \u00e7eki d\u00fczen vermezse o zaman ki\u015finin evlili\u011fe dair olanaklardan ve ticaret ortaklar\u0131ndan mahrum b\u0131rak\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu olur. S\u00fcrg\u00fcn, fiziksel \u015fiddet ve koordine bir infaz ancak son \u00e7are olarak uygulan\u0131r. Henrich (2010<\/a>), bu y\u00f6ndeki toplum yanl\u0131s\u0131 cezaland\u0131rmalar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli toplumlardaki evrenselli\u011fine dair kan\u0131tlar\u0131 \u00e7ok \u00e7e\u015fitli etnik gruplar \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla elde etmi\u015ftir (bkz. Boehm, 1993<\/a>; Chudek ve Henrich, 2011<\/a>; Bowles ve ark., 2012<\/a>; Mathew ve Boyd, 2011<\/a>; Wiessner 2005<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Bu durum \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. Geli\u015fim psikolojisi alan\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalar \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flardan itibaren kurallara uymayanlar\u0131 ve asalaklar\u0131 cezaland\u0131rma e\u011filiminde olduklar\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur (Melis ve ark., 2013<\/a>). Bu bulgular, insanlarda kurallara uymayanlar\u0131 cezaland\u0131rmaya dair i\u00e7sel bir arzuya i\u015faret etmektedir. Bunun \u00f6tesinde insanlara bir zarar\u0131 olmasa da davran\u0131\u015f adab\u0131na (rules of conduct) (beslenmeye dair bir tabuyu ihlal etmek ya da sosyal bir g\u00f6rg\u00fcye uymamak gibi) uymayan ki\u015filerin de k\u0131namaya maruz kalmas\u0131 da ilgi \u00e7ekicidir. Di\u011ferlerinin sosyal kurallara uymas\u0131n\u0131 talep etmek ve uymayanlar\u0131 da (hafif\u00e7e de olsa) cezaland\u0131rmak insan f\u0131trat\u0131nda yer bulmu\u015f gibi g\u00f6z\u00fckmektedir. Cezaland\u0131rmalar\u0131n yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve sosyal davran\u0131\u015flar\u0131n etkili takibi sosyal normlara uymaya daha az yatk\u0131n ve kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 di\u011ferlerinin \u00f6n\u00fcne koyan bireyler kontrol alt\u0131nda tutulabilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Etkili takip ise itibar takibi ve sosyal bilginin payla\u015f\u0131m\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Toplumlar\u0131n hepsinde bu davran\u0131\u015flar\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131na dair g\u00fc\u00e7l\u00fc kan\u0131tlar mevcuttur. Trivers (1971<\/a>) ile Panchanathan ve Boyd\u2019a (2004) g\u00f6re itibar takibi de insanlarda evrenseldir. T\u00fcm toplumlarda itibar takibi yer al\u0131r ve biyolojik olarak modern nitelik ta\u015f\u0131yan insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tar\u0131m \u00f6ncesi toplumlarda da itibar takibinin oldu\u011funa mahal verecek neden yoktur. Dunbar\u2019a (1996) g\u00f6re dil becerisi tam da bu sebeple insan soyunun geli\u015fimi boyunca ad\u0131m ad\u0131m evrimle\u015fmi\u015ftir. Dunbar dilin evrimine dair bir \u201cg\u0131ybet teorisi\u201d (gossip theory) ortaya atar. Bu teoriye g\u00f6re dil, sosyal bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 ve sosyal ba\u011f kurma i\u00e7in evrimle\u015fmi\u015ftir. Atalar\u0131m\u0131z; dilin geli\u015fimi sayesinde fazla say\u0131labilecek say\u0131da insanla yak\u0131n ba\u011flar kurabilmi\u015f (Dunbar bu say\u0131y\u0131 150 olarak al\u0131r), bilgi edinimi ve bu bilginin aktar\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r. Dilin geli\u015fimi ayn\u0131 zamanda atalar\u0131m\u0131z\u0131 asalaklardan da korumu\u015ftur (bkz. Enquist ve Leimar, 1993<\/a>). Dunbar, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde dahi dilin en \u00f6nemli i\u015flevinin \u201cg\u0131ybet\u201d oldu\u011funa (sosyal bilgi payla\u015f\u0131m\u0131) i\u015faret eder. G\u00fcnl\u00fck ya\u015famda insanlar aras\u0131 diyaloglar\u0131n %60 gibi b\u00fcy\u00fck bir miktar\u0131 di\u011fer insanlar hakk\u0131ndad\u0131r (Dunbar ve ark., 1995<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Elimizdeki ilmek ilmek bulgular vas\u0131tas\u0131 ile yak\u0131n d\u00f6nem evrimsel tarihimizin hayat buldu\u011fu sosyal ba\u011flama dair bir resim elde ederiz: Toplum yanl\u0131s\u0131 normlar\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131 talep eden bir ba\u011flam, ki\u015filerin bu normlara uyup uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131n aral\u0131ks\u0131z takibi ve kurallara uymayanlar i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 cezaland\u0131rmalar.<\/p>\n\n\n\n

3.5. Modern Ba\u011flamda Uyumsuzluk Mu?<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Tooby ve Cosmides (1996<\/a>, s. 122) ve Dawkins (1976<\/a>, s. 220) birbirine olduk\u00e7a a\u015fina veya genetik olarak ilintili, yap\u0131lanlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veren insanlar\u0131n oldu\u011fu ilkel bir sosyal ba\u011flam ile \u00e7o\u011fu etkile\u015fimin birbiriyle tamamen alakas\u0131z insanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu modern sosyal ba\u011flam aras\u0131nda bir uyumsuzluk oldu\u011funu ifade etmi\u015flerdir. Bu sebepten \u00f6t\u00fcr\u00fc insanlarda di\u011ferkam e\u011filimler en ba\u015f\u0131nda evrimle\u015ftikleri ilkel ba\u011flama uygun fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ba\u011flam\u0131na uyumsuzlard\u0131r. Bu e\u011filimler di\u011ferkam davranan bireylerin bu davran\u0131\u015flar\u0131 iyiliklerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 verme imkan\u0131 olmayan yabanc\u0131lara y\u00f6nelik sergilemelerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc onlar\u0131n uzun vadeli, \u201ckapsay\u0131c\u0131\u201d uygunluklar\u0131n\u0131 art\u0131k y\u00fckseltmemekte aksine d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu mant\u0131kla yola \u00e7\u0131karsak tutsak ikilemi ve diktat\u00f6r oyunlar\u0131nda di\u011ferkam davranarak ve yabanc\u0131lara kan ve para ba\u011f\u0131\u015f\u0131nda bulunarak do\u011fal se\u00e7ilimin genetik olarak insanlar\u0131n i\u00e7ine i\u015fledi\u011fi yatk\u0131nl\u0131klara uymak s\u00f6z konusuydu (bkz. insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa dair olas\u0131 a\u00e7\u0131klamalar \u2014 B\u00f6l\u00fcm 2). Bu e\u011filimler ilkel zamanlara uyumlu olsa da modern zamanlara uyumlu de\u011filler. Bir ba\u015fka deyi\u015fle insanlar\u0131n bu acayip (ve uyumsuz) di\u011ferkam davran\u0131\u015flarda bulunmalar\u0131n\u0131n sebebi evrimle\u015fmi\u015f sosyal f\u0131tratlar\u0131n\u0131n modern ba\u011flamda \u201cteklemesidir\u201d. Bu durumu tad\u0131 g\u00fczel yiyecek ve i\u00e7ecekleri can\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7ekmesi ile k\u0131yaslayabilirsiniz. Bu can \u00e7ekmeler ilkel zamanlar i\u00e7in uyumluydu, \u00e7\u00fcnk\u00fc bizleri gerekli karbonhidratlar\u0131 ve C vitaminini almak i\u00e7in taze meyve yemeye motive ediyordu. Buna kar\u015f\u0131n modern ba\u011flamda bizleri ucuz ve sa\u011fl\u0131ks\u0131z \u015fekerleme ve i\u00e7ecekleri t\u00fcketmeye itti\u011finden bu can \u00e7ekmeler uyumsuzdur.<\/p>\n\n\n\n

Ne var ki dikkatli incelemelerin ard\u0131ndan insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in uyumsuzluk hipotezinin (mismatch hypothesis) yeterli olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Her \u015feyden \u00f6nce Hill ve ark. (2011<\/a>, 2014<\/a>) da ortaya koydu\u011fu gibi avc\u0131 toplay\u0131c\u0131 toplumlar\u0131 nispeten a\u00e7\u0131k sosyal sistemlerdir. T\u00fcm olas\u0131 senaryolarda atalar\u0131m\u0131z\u0131n kendi kabileleri d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6nemli say\u0131da insanla etkile\u015fime ge\u00e7mi\u015f olmalar\u0131 kuvvetle muhtemeldir (ticaret yapmak vs. gibi nedenlerle). Dolay\u0131s\u0131yla atalar\u0131m\u0131z\u0131n sadece akrabalar\u0131yla ve yak\u0131ndan a\u015fina olduklar\u0131 insanlarla etkile\u015fime ge\u00e7tiklerine dair varsay\u0131m (paleo) antropolojik bulgularla \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Dahas\u0131, insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamak \u00fczere Tooby ve Cosmides (1996<\/a>, s. 122) ve Dawkins\u2019in (1976, s. 220) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc uyumsuzluk hipotezinde iki \u00f6nemli sorun fark ettim. \u0130lk problem, bu hipotezin insanlar\u0131n ayr\u0131m yapmaks\u0131z\u0131n herkese di\u011ferkam davranacak \u015fekilde (b\u00f6ylece kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek yabanc\u0131lara da di\u011ferkam davranmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur) evrimle\u015fti\u011fini varsaymas\u0131. Halbuki bu do\u011fru de\u011fil. Daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi insanlar, tam da ayr\u0131m yapan di\u011ferkamlar olabilmek i\u00e7in \u201chilekar tespit mod\u00fcl\u00fc\u201d (cheater detection module) gibi di\u011fer insanlar\u0131n itibar\u0131n\u0131 takip etmelerine ve sosyal bilgiyi payla\u015fmalar\u0131na olanak veren belirli bili\u015fsel beceriler ve e\u011filimler geli\u015ftirmi\u015flerdir. \u0130nsanlar, hi\u00e7bir alakalar\u0131 olmayan yabanc\u0131lara di\u011ferkam davrand\u0131klar\u0131nda bunu kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 modern ba\u011flamda \u201coyuna geldiklerinden\u201d \u00f6t\u00fcr\u00fc yapmazlar. Bu yabanc\u0131larla empati kurduklar\u0131ndan ve ahlaki olarak do\u011fru olan\u0131 yapmak istediklerinden o yabanc\u0131lara di\u011ferkam davran\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

Bu da beni uyumsuzluk hipotezine (ve insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa dair di\u011fer pek \u00e7ok evrimsel a\u00e7\u0131klamaya) dair ikinci probleme getiriyor. Bu hipotez, di\u011ferkam davran\u0131\u015f\u0131 tamamen ilkel bir sosyal ortamda evrimle\u015fen, bir nevi \u201cg\u00f6m\u00fcl\u00fc\u201d hale gelen psikolojik mekanizmalar\u0131n bir sonucu olarak ele al\u0131yor. Sonraki k\u0131s\u0131mda da bahsedece\u011fim \u00fczere arka plandaki as\u0131l di\u011ferkam davran\u0131\u015flar salt sezgilere ve duygulara dayal\u0131 e\u011filimlerden de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bilin\u00e7li ve istemli muhakeme s\u00fcre\u00e7lerinden de temel al\u0131rlar. \u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa dair pek \u00e7ok bilimsel ara\u015ft\u0131rma bu muhakeme s\u00fcre\u00e7lerinin \u00f6nemli rol\u00fcn\u00fc yok sayar[7]<\/a> (ya da en az\u0131ndan muhakeme s\u00fcre\u00e7lerinin neden rol\u00fc, s\u00f6z konusu a\u00e7\u0131klamalarda eksik kalm\u0131\u015ft\u0131r). Bu a\u00e7\u0131klamalar, \u00e7o\u011funlukla di\u011ferkam davran\u0131\u015fa dair evrimsel mant\u0131\u011f\u0131n \u00f6tesine bakmazlar ve bu sebeple yapbozun \u00e7ok \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

4. Muhakemenin (Reasoning) Rol\u00fc<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

T\u0131pk\u0131 tutsak ikileminde i\u015fbirli\u011fi yapmak, diktat\u00f6r oyununda adil b\u00f6l\u00fc\u015fme teklif etmek ve kan ba\u011f\u0131\u015flamak gibi ahlaki se\u00e7imler, salt insanlarda g\u00f6m\u00fcl\u00fc duygusal ve sezgisel s\u00fcre\u00e7lerin sonucu de\u011fildir. Muhakeme s\u00fcre\u00e7leri de bu noktada rol al\u0131r. Greene ve ark. (2001<\/a>) y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc ve alan\u0131nda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an bir \u00e7al\u0131\u015fmada kat\u0131l\u0131mc\u0131lar beyin taramas\u0131na tabi tutulurken ahlaki ikilemlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmada, ahlaki de\u011ferlendirme ve karar verme s\u00fcre\u00e7lerinde g\u00f6rev alan duygusal bili\u015fsel alt sistemin hemen yan\u0131nda muhakeme temelli bir bili\u015fsel alt sistem daha tespit etmi\u015flerdir. Ahlaka y\u00f6nelik d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz \u00e7o\u011funlukla duygusal alt sistem taraf\u0131ndan otomatik ve bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 olarak y\u00f6nlendirilse de ilgili ahlaki probleme dair haz\u0131r, otomatik, sezgisel veya duygusal bir cevab\u0131m\u0131z olmayan zamanlarda muhakeme alt sistemi olaya dahil olabilmekte ve kontrol\u00fc ele alabilmektedir (bkz. Greene 2013<\/a> ve Vlerick 2017<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer insanlarda di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131 a\u00e7\u0131klamak niyetindeysek sadece sezgisel ve duygusal temelli psikolojik e\u011filimleri (2. k\u0131s\u0131mda \u201cyakla\u015f\u0131k tan\u0131mlar\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m e\u011filimler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almamal\u0131y\u0131z. Ahlaki karar alma mekanizmalar\u0131nda bilin\u00e7li ve istemli muhakeme s\u00fcre\u00e7lerinin de rol\u00fcn\u00fc hesaba katmam\u0131z gerekiyor. A\u015fa\u011f\u0131da bahsini edece\u011fim bu muhakeme s\u00fcre\u00e7leri, genel olarak ahlaki davran\u0131\u015f ve grup d\u0131\u015f\u0131 yabanc\u0131lara y\u00f6nelik di\u011ferkam davran\u0131\u015flar \u00f6zelinde \u00fczerinde \u00f6nemli bir etkiye sahiptir.<\/p>\n\n\n\n

4.1. Muhakeme S\u00fcre\u00e7lerinin Ahlak \u00dczerindeki \u201cAsans\u00f6r\u201d Etkisi<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Baz\u0131 insanlar\u0131n sergiledi\u011fi ahlaki davran\u0131\u015flar, bu ve benzeri davran\u0131\u015flar\u0131n arkas\u0131nda yatan psikolojik e\u011filimlerin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 avantajlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda gere\u011finden fazla gibi g\u00f6r\u00fcnebilir. Ahlaki psikolojimiz, grup i\u00e7i etkile\u015fimleri denetleyen toplum yanl\u0131s\u0131 normlar\u0131n ve cezaland\u0131rmalar\u0131n \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu y\u00fcksek derecede i\u015fbirlik\u00e7i bir niche <\/em>ba\u011flam\u0131na uyum sa\u011flamak amac\u0131yla evrimle\u015fmi\u015ftir. Bir di\u011fer deyi\u015fle ahlaki psikolojimiz, i\u00e7inde<\/strong> ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gruplarda<\/strong> di\u011ferkam i\u015fbirli\u011fine gidebilmemiz i\u00e7in bug\u00fcnk\u00fc haline ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ra\u011fmen insanlar a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde grup d\u0131\u015f\u0131 olan bireylere (ve dahas\u0131 insan olmayan hayvanlara ve dahi gelecek, daha do\u011fmam\u0131\u015f nesillere) s\u0131k s\u0131k di\u011ferkam davran\u0131\u015flar sergilemektedir. Bu durum kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Tooby ve Cosmides (1996<\/a>) ile Dawkins\u2019in (1976<\/a>) bu durumu ahlaki psikolojimizin modern \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc ba\u011flamlarda \u201cteklemesi\u201d ile a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 pek do\u011fru de\u011fildir. Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131ndan insanlar a\u00e7l\u0131k i\u00e7indeki Afrikal\u0131lara ba\u011f\u0131\u015fta bulunurken pekala \u201cgrup-d\u0131\u015f\u0131\u201d bireylere yard\u0131m yapt\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131ndalar. Modern bir ba\u011flama kanmaktan \u00f6te k\u00fclt\u00fcr veya \u0131rk g\u00f6zetmeksizin, bilin\u00e7li bir \u015fekilde yard\u0131m etmeyi se\u00e7erler (Vlerick, 2017<\/a>). Bu tarzda ahlaki davran\u0131\u015flar (sezgi veya duygu temelli), grup i\u00e7i (di\u011ferkam) i\u015fbirli\u011fini te\u015fvik etmek amac\u0131yla evrimle\u015fen psikolojik mekanizmalardan kaynaklanmamaktad\u0131r. Bu ahlaki davran\u0131\u015flar\u0131n sebebi bilin\u00e7li muhakeme s\u00fcre\u00e7leridir.<\/p>\n\n\n\n

Peter Singer (1995<\/a>, s. 226) bu durumu \u201cmuhakemenin asans\u00f6r etkisi\u201d (escalator of reason) olarak adland\u0131rmaktad\u0131r. Ahlak \u00fczerine muhakemede bulunmak, ahlaki psikolojimizin evrimi sonucu ortaya \u00e7\u0131kan davran\u0131\u015flardan \u00e7ok daha farkl\u0131 davran\u0131\u015flar ve ahlaki normlar ile sonu\u00e7lanabilir. \u0130yili\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 verme imkan\u0131 olmayan yabanc\u0131lara yap\u0131lan ve herhangi bir sosyal beklenti ya da olas\u0131 itibar kazanc\u0131 beklentisi olmayan di\u011ferkam davran\u0131\u015flar (anonim hay\u0131rseverlik, anonim ve dillendirilmeyen kan ba\u011f\u0131\u015f\u0131, tutsak ikileminde ve diktat\u00f6r oyununda yabanc\u0131larla i\u015fbirli\u011fine gitmek) bu y\u00f6ndeki davran\u0131\u015flard\u0131r. Bu ahlaki davran\u0131\u015flar psikolojik e\u011filimlerde g\u00f6m\u00fcl\u00fc \u00e7\u0131kt\u0131lar de\u011fillerdir (bu da neden pek \u00e7ok insan\u0131n di\u011ferkam davran\u0131\u015flarda bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar). Bu davran\u0131\u015flar ahlaki muhakeme s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7erir. Bu konuda ilgin\u00e7 bir bulgu da Westlake ve ark.\u2019n\u0131n (2019<\/a>) di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n e\u011fitim seviyesi ile do\u011fru orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu ortaya koymas\u0131d\u0131r. Yazarlar, daha y\u00fcksek bir e\u011fitim alabilmi\u015f ki\u015filerin toplum yanl\u0131s\u0131 normlar\u0131 daha iyi \u015fekilde i\u00e7selle\u015ftirebildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedirler. Ben de bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye ek olarak daha y\u00fcksek bir e\u011fitim alabilmi\u015f ki\u015filerin ayn\u0131 zamanda ahlaki meseleler \u00fczerine daha iyi muhakeme yapabileceklerini ve ahlaki davran\u0131\u015flar \u00fczerine daha yetkin bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnebileceklerini <\/em>belirtmi\u015f olay\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

4.2. Normlara Uymak M\u0131 Yoksa Muhakeme Mi?<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Evrimsel perspektiften bekleyece\u011fimiz bir di\u011ferkaml\u0131k a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7en bir di\u011fer a\u00e7\u0131klama, insanlar\u0131n bu tarz di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131 empoze eden ya da en az\u0131ndan te\u015fvik eden sosyal normlara uymalar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu\u011fudur. Bir di\u011fer deyi\u015fle insanlar, istemli bir ahlaki muhakeme s\u00fcrecinin sonucu olarak de\u011fil sadece sosyal normlara ve sosyal beklentilere uyarak di\u011ferkam davranabilirler. Bu ge\u00e7erli bir noktad\u0131r. Normlara uymak, ger\u00e7ekten de di\u011ferkam davran\u0131\u015f\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan \u00f6nemli etkenlerden biridir (olas\u0131 a\u00e7\u0131klamalar i\u00e7in B\u00f6l\u00fcm 2\u2019ye bak\u0131n\u0131z). Daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flamlarda y\u00fcr\u00fct\u00fclen davran\u0131\u015fsal oyun tabanl\u0131 teorik deneylerde de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere insanlar, bu deneylerde de toplumlar\u0131n\u0131 y\u00f6neten sosyal normlara uymaya yatk\u0131nl\u0131k g\u00f6stermi\u015flerdir (Gintis, 2006<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Buna kar\u015f\u0131n b\u00fct\u00fcn di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131 sosyal normlara uymak ile a\u00e7\u0131klayamay\u0131z. Modern toplumlardan hi\u00e7birinde kan vermeye y\u00f6nelik bir sosyal norm yoktur (kan vermedi\u011fi i\u00e7in hi\u00e7bir insan k\u0131nanmaz), buna kar\u015f\u0131n insanlar d\u00fczenli olarak kan vermeye g\u00f6n\u00fcll\u00fc olmaktad\u0131rlar. Bunu yapmalar\u0131nda duyar kasma (virtue signaling) gibi ama\u00e7lar\u0131 olabilse de ahlaki muhakemenin yine de \u00f6nemli bir etken oldu\u011funu unutmamak gerek. Kan ba\u011f\u0131\u015f\u0131na y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00e7o\u011funlukla \u201chayat kurtarabilirsiniz\u201d \u015feklinde arg\u00fcmanlarla insanlar ikna edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle bu kampanyalarda, muhtemel ba\u011f\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n ahlaki muhakeme s\u00fcre\u00e7lerine hitap edilerek bilin\u00e7li ve ahlaki bir se\u00e7im yaparak kan ba\u011f\u0131\u015f\u0131nda bulunmalar\u0131 hedeflenir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcstelik insanlar akraba olmayan ve iyiliklerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek insanlara sosyal normlara ya da beklentilere uyduklar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc di\u011ferkam davran\u0131\u015flar sergileseler de bu di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131nda bilin\u00e7li muhakeme s\u00fcre\u00e7leri halen bir yer tutmaktad\u0131r. Bahsi ge\u00e7en normlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kabilmesi, en ba\u015fta bireylerin stat\u00fckoyu ahlaki muhakeme s\u00fcre\u00e7lerine meydan okumas\u0131 ve di\u011fer bireylerin de yeni ahlaki gereklilikleri, bu gereklilikleri desteklemek i\u00e7in sunulan nedenlerle birlikte inceledikten sonra kabul etmesiyle m\u00fcmk\u00fcn olabilmi\u015ftir. Sosyal norma sorgulamadan uymak ancak bu sosyal normun \u201colu\u015fturulmu\u015f\u201d olmas\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn olabilir. Bunlar\u0131n \u00f6tesinde salt sosyal normlara uyulan durumlarda bile muhakeme s\u00fcre\u00e7leri (di\u011fer etkenlere ra\u011fmen) halen resmin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Muhakeme s\u00fcre\u00e7leri, bu normlar\u0131n her \u015feyden \u00f6nce ni\u00e7in ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131n\u0131 bizlere a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

4.3. Muhakemeden G\u00fc\u00e7 Alan Vicdan Terazisi<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\u0130nsanlar\u0131n neden iyiliklerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek akraba olmayan ki\u015filere kar\u015f\u0131 di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131 s\u0131k\u00e7a sergiledikleri sorusunun cevab\u0131 i\u00e7in di\u011ferkam e\u011filimlerin evrimi, cevab\u0131n yaln\u0131zca yar\u0131s\u0131n\u0131 te\u015fkil ediyor. Evrimin sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kan ahlaki sezgilerin ve duygular\u0131n (empati ve normlara uymak gibi) yan\u0131 s\u0131ra ahlaki kararlar\u0131n ve davran\u0131\u015flar\u0131n arkas\u0131nda yatan muhakeme s\u00fcre\u00e7lerini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almam\u0131z gerekiyor. Bununla beraber sorumuza cevap ararken di\u011ferkam e\u011filimlerin evriminin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemi yok saymamam\u0131z halen gerekli. \u0130\u00e7erikten yoksun durumda olan muhakeme s\u00fcre\u00e7leri kendi ba\u015flar\u0131na ahlaki davran\u0131\u015flara yol a\u00e7mayacaklard\u0131r. \u201cAhlaki\u201d ve \u201cdi\u011ferkam\u201d psikolojik e\u011filimler olan adalet g\u00fcd\u00fcs\u00fc (Binmore, 2005<\/a>) ve empatiye tutunmalar\u0131 gereklidir ki ahlaki davran\u0131\u015flar ger\u00e7ek olabilsin.[8]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bahsi ge\u00e7en psikolojik e\u011filimler, ahlaki muhakeme s\u00fcre\u00e7lerimize yol g\u00f6sterirler. Bizlere daha \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131mda (Vlerick, 2017<\/a>) \u201cvicdan terazisi\u201d (moral compass) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m bir yap\u0131 sunarlar. Muhakemeden g\u00fc\u00e7 alan b\u00f6yle bir vicdan terazisinin ahlaki ilerlemelerin temeli oldu\u011fu \u00fczerine fikirlerimi daha \u00f6nceden sundum. Muhakeme s\u00fcre\u00e7leri olmadan ahlaki ba\u011flamda stat\u00fckoya meydan okuman\u0131n bir yolu yoktur. Singer\u2019in \u201casans\u00f6r\u201d\u00fc ortadan kaybolacakt\u0131r. Bununla beraber do\u011fu\u015ftan (\u00f6nsezi ve duygulara dayanan) bir vicdan terazisinin yoklu\u011funda da muhakeme s\u00fcre\u00e7leri bizleri ahlaki ya da di\u011ferkam davran\u0131\u015flara g\u00f6t\u00fcrmeyecektir. Toplum yanl\u0131s\u0131 bu e\u011filimlerin yoklu\u011funda muhakeme s\u00fcre\u00e7lerimizin kendi \u00e7\u0131karlar\u0131m\u0131z\u0131 ve yak\u0131n akrabalar\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6zetece\u011fi neredeyse kesindir. \u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade eden (akraba olmayan ve iyili\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek yabanc\u0131lara y\u00f6nelik olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc) en \u00f6nemli nokta; bizdeki di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n ziyadesiyle toplum yanl\u0131s\u0131 bir f\u0131trat\u0131n (y\u00fcksek derecede i\u015fbirlik\u00e7i bir sosyal ba\u011flama uyum sa\u011flam\u0131\u015f) ve bizlerin bu toplum yanl\u0131s\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 ahlaki normlar, kararlar ve davran\u0131\u015flar\u0131n \u00fczerine muhakeme s\u00fcre\u00e7lerini devreye sokarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilmemizin harika bir bile\u015fimi olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

5. Sonu\u00e7<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131k hayvanlar aleminde bir istisnad\u0131r. Akraba olmayan, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veremeyecek varl\u0131klara y\u00f6nelik geni\u015f \u00e7apta (biyolojik) di\u011ferkaml\u0131k ba\u015fka hi\u00e7bir t\u00fcrde g\u00f6zlemlenmemi\u015ftir. Di\u011ferkaml\u0131k, Darwin\u2019den beri t\u00fcm evrim bilimcileri meraka d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015f ve insan di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelik \u00e7abalar pek \u00e7ok kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve tart\u0131\u015fmaya yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum, pek \u00e7ok bilim insan\u0131n\u0131n grup ge\u00e7ilimi teorilerini geli\u015ftirmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015f fakat bu teoriler de \u015fiddetli bi\u00e7imde ele\u015ftiriye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa y\u00f6nelik a\u00e7\u0131klamalar halen (yo\u011fun) tart\u0131\u015fmalar\u0131n konusu olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bu tart\u0131\u015fmalar a\u00e7\u0131kl\u0131ktan uzakt\u0131r. \u201cGrup se\u00e7ilimi\u201d ile kast edilenin ne oldu\u011fu \u00fczerine bir fikir birli\u011fi mevcut olmamakla birlikte farkl\u0131 bilim insanlar\u0131 bu kavram\u0131 farkl\u0131 \u015fekillerde kullanmaktad\u0131r. Maynard Smith\u2019in (1998<\/a>), Sober ve Wilson\u2019\u0131n (1998<\/a>) \u2018Unto others\u2019 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na dair incelemesinde de (Sober ve Wilson bu \u00e7al\u0131\u015fmada insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa dair kendi grup se\u00e7ilimi a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015flard\u0131r) belirtti\u011fi gibi bu tart\u0131\u015fma arkada yatan s\u00fcre\u00e7leri a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelik bir \u00e7abadan ziyade farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerdeki bilim insanlar\u0131n\u0131n uygun terminolojinin ne olmas\u0131 gerekti\u011fine tak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7\u0131kmaza girmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bunlara cevaben ben bu \u00e7al\u0131\u015fmada genetik grup se\u00e7ilimini k\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7iliminden a\u00e7\u0131k\u00e7a ay\u0131rarak bu hararetli tart\u0131\u015fmaya \u00e7oktand\u0131r gereken ferahl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flamaya \u00e7abalad\u0131m. K\u00fclt\u00fcrel grup se\u00e7ilimi (ve beraberinde gen-k\u00fclt\u00fcr ortak evrimi), genetik grup se\u00e7iliminin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorunlarla muhatap olmak zorunda olmamakla beraber bizlere insanlardaki g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde varl\u0131k bulan di\u011ferkam e\u011filimlerin evrimine dair deneysel kan\u0131tlara dayanan bir hipotez sunmaktad\u0131r. Bununla beraber evrimle\u015fmi\u015f psikolojik e\u011filimler de tek ba\u015flar\u0131na insanlardaki di\u011ferkam davran\u0131\u015flar\u0131n as\u0131l k\u00f6kenlerini a\u00e7\u0131klamakta yetersizdir. Bu durum pek \u00e7ok \u00f6rnekte g\u00f6zlemlenmektedir. \u00c7al\u0131\u015fmadaki nihai hedefim ise insanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011fa dair mevcut bilimsel a\u00e7\u0131klamalar ile salt evrimsel arkaplana odaklananlar\u0131n iddialar\u0131na bir nokta koymak oldu. \u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131 anlamak istiyorsak bu s\u00fcre\u00e7lerde bilin\u00e7li ve istemli muhakeme s\u00fcre\u00e7lerinin rol\u00fcn\u00fc de g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almam\u0131z gerekir. Bu s\u00fcre\u00e7ler t\u0131pk\u0131 Singer (1995)\u2019in adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi bir \u201casans\u00f6r\u201d etkisi ile ahlaki davran\u0131\u015flara ve normlara etki eder. \u0130nsanlarda di\u011ferkaml\u0131\u011f\u0131n biricikli\u011fi yine tamamen biricik iki insani nitelikten meydana gelmektedir: Toplumlar\u0131m\u0131z\u0131 idare eden sosyal normlar ve cezaland\u0131rmalar ile bu ahlaki normlar\u0131n ve kararlar\u0131n de\u011ferlendirmesinde i\u015fe ko\u015ftu\u011fumuz muhakemeye dair s\u00fcre\u00e7ler.<\/p>\n\n\n\n

Notlar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

[1]<\/a> Altruism: Di\u011fer insanlara kar\u015f\u0131l\u0131k beklemeden yard\u0131m etme g\u00fcd\u00fcs\u00fc. Metinde do\u011frudan kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak \u201cdi\u011ferkaml\u0131k\u201d kullan\u0131lacak, bununla birlikte \u201c\u00f6zgecilik\u201d de bir di\u011fer ola\u011fan kar\u015f\u0131l\u0131k. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Niche: Belirli bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fcne \u00f6zel ya\u015fam alan\u0131. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Empatiye dayal\u0131 tasalanman\u0131n di\u011ferkam g\u00fcd\u00fclere olanak sa\u011flad\u0131\u011f\u0131na dair detayl\u0131 bir inceleme i\u00e7in Bateson (2011<\/a>)\u2019e g\u00f6z atabilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Abbot ve ark. (2011<\/a>), bu cevap niteli\u011findeki \u00e7al\u0131\u015fmada tam sosyalli\u011fin (eusociality) evrimine odaklanmaktad\u0131r. Abbot ve ark.n\u0131n ele\u015ftirdi\u011fi Nowak ve ark. (2010<\/a>) genetik grup se\u00e7iliminin pekala tam sosyalli\u011fin evriminde rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir. Nowak ve ark. (2010)\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 Hamilton (1964<\/a>)\u2019\u0131n tam sosyalli\u011fin (ayn\u0131 kovana veya koloniye mensup ar\u0131larda ve kar\u0131ncalarda g\u00f6r\u00fclen) evriminin t\u00fcre kar\u015f\u0131 \u00f6zgecilik ve kapsay\u0131c\u0131 forma dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi \u00fczerine olan tezidir. B\u00fct\u00fcn bunlara kar\u015f\u0131n Abbot ve ark. (2011<\/a>) ise Hamilton (1964<\/a>)\u2019\u0131n teorisininin ge\u00e7erlili\u011fini savunmakta ve tam sosyalli\u011fin evrimini kapsay\u0131c\u0131 form ile a\u00e7\u0131klaman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn ve gerekli oldu\u011funu ifade etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> Tersine m\u00fchendislik: Bir s\u00fcreci anlayabilmek i\u00e7in s\u00fcrecin \u015fu anki durumundan yola \u00e7\u0131karak ad\u0131m ad\u0131m \u00f6nceki bi\u00e7imlerini inceleyerek bug\u00fcnk\u00fc haline nas\u0131l geldi\u011fini anlamak amac\u0131ndaki yakla\u015f\u0131m. \u0130ng. \u201cReverse engineering\u201d terimine kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Just-so story: Herhangi bir olgunun ya da olay\u0131n arka plan\u0131 i\u00e7in sunulan, do\u011frulanamayan ve \u015f\u00fcpheli anlat\u0131lar i\u00e7in kullan\u0131lan terim. Bu anlat\u0131lara kar\u015f\u0131l\u0131k do\u011frulanabilen bir anlat\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u201caksi ispatlanamaz\u201d anlat\u0131lar varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye devam ederler. Deyimin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 Rudyard Kipling\u2019in 1902 tarihli ayn\u0131 adl\u0131 \u00e7ocuk kitab\u0131na dayanmaktad\u0131r. Kitapta hayvanlar\u0131n \u00f6zelliklerine e\u011flenceli fakat uydurma a\u00e7\u0131klamalar verilmi\u015ftir (leopar\u0131n beneklerini kazanmas\u0131nda onu \u00e7amurdan beneklerle boyayan Etiyopyal\u0131 birinin hikayesi gibi). (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> Burada Darwin\u2019in (1871<\/a>, s. 185\u2013186) bir istisna oldu\u011funu belirtmemiz gerekir. Kendisi ahlak\u0131n ilerlemesinin nedenlerine dair \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir: \u201c\u0130nsanlar\u0131m\u0131zdaki \u015fefkatin takdir edilmesi ve bu \u015fefkatin \u00f6rneklerden ilham alan ve bu \u00f6rnekleri taklit eden al\u0131\u015fkanl\u0131klarla peki\u015ftirilmesi \u00f6nemlidir. Bununla birlikte bu al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n gen\u00e7 ya\u015flarda dini duygulardan da beslenecek bi\u00e7imde deneyimlere dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 da (muhakeme<\/em>) pek \u00f6nemlidir.\u201d (\u0130talik k\u0131s\u0131m benim eklememdir)<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> Tomasello ve ark. (2005<\/a>) insanlarda empatinin (zihin kuram\u0131ndan k\u00f6kenini alan) \u201ckendiyle di\u011ferinin denkli\u011fi\u201d (self-other equivalence) y\u00f6n\u00fcnde bir anlay\u0131\u015fa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedirler. Di\u011fer primatlar\u0131n aksine insanlar, t\u00fcrde\u015flerini salt sosyal ba\u011flamdaki akt\u00f6rler olarak de\u011fil \u201ckendilerinin ba\u015fka tezah\u00fcrleri\u201d olarak g\u00f6rmektedirler.<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Abbot, P. (2011). Inclusive fitness theory and eusociality. Nature<\/em>, 471(7339)<\/em>, <\/em>E1-E4.<\/p>\n\n\n\n

Ananth, M. (2005). Psychological altruism vs. biological altruism: Narrowing the gap with the Baldwin effect. Acta Biotheoretica<\/em>, 53<\/em>, 217\u2013239.<\/p>\n\n\n\n

Aviles, L. (2002). \u201cSolving the freeloaders paradox: Genetic associations and frequency dependent selection in the evolution of cooperation among nonrelatives. PNAS<\/em>, 99<\/em>(22), 14268\u201314273.<\/p>\n\n\n\n

Bateson, C. D. (2011). Altruism in humans<\/em>. Oxford: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Bicchieri, C. (2005). The grammar of society: The nature and dynamics of social norms<\/em>. New York: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n

Binmore, K. (2005). Natural justice<\/em>. Oxford: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Boehm, C. (1993). Egalitarian behavior and reverse dominance hierarchy. Current Anthropology<\/em>, 34<\/em>(3), 227\u2013254.<\/p>\n\n\n\n

Boehm, C. (1997). Impact of the human egalitarian syndrome on Darwinian selection mechanics. The American Naturalist<\/em>, 150<\/em>(Suppl.), 100\u2013121.<\/p>\n\n\n\n

Bowles, S., Boyd, R., Mathew, S., & Richerson, P. J. (2012). The punishment that sustains cooperation is often coordinated and costly. Behavioral and Brain Sciences<\/em>, 35<\/em>(1), 20\u201321.<\/p>\n\n\n\n

Bowles, S., & Gintis, H. (2011). A cooperative species: Human reciprocity and its evolution<\/em>. Princeton: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n

Boyd, R., Gintis, H., Bowles, S., & Richerson, P. (2003). The evolution of altruistic punishment. PNAS<\/em>, 100<\/em>(6), 3531\u20133535.<\/p>\n\n\n\n

Boyd, R., & Richerson, P. (1985). Culture and the evolutionary process<\/em>. Chicago: University of Chicago Press.<\/p>\n\n\n\n

Boyd, R., & Richerson, P. (2002). Group beneficial norms can spread rapidly in a structured population. Journal of Theoretical Biology, 215<\/em>, 287\u2013296.<\/p>\n\n\n\n

Bravetti, A., & Padilla, P. (2018). An optimal strategy to solve the Prisoner\u2019s Dilemma. Nature, Scientific reports, 8<\/em>, 1948.<\/p>\n\n\n\n

Bruening, L. (2016). Habits of a happy brain: Retrain your brain to boost your serotonin, dopamine, oxytocin and endorphin levels<\/em>. Avon, MA: Adams Media.<\/p>\n\n\n\n

Brown, D. (1991). Human universals<\/em>. New York: McGraw-Hill.<\/p>\n\n\n\n

Camerer, C. (2003). Behavioral game theory: Experiments in strategic interaction<\/em>. Princeton: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n

Camerer, C., & Thaler, R. (1995). Anomalies: Ultimatums, dictators and manners. Journal of Economic Perspectives, 9<\/em>(2), 209\u2013219.<\/p>\n\n\n\n

Chomsky, N. (1955). Logical syntax and semantics: Their linguistic relevance. Language<\/em>, 31<\/em>(1), 36\u201345.<\/p>\n\n\n\n

Chudek, M., & Henrich, J. (2011). Culture-gene coevolution, norm-psychology and the emergence of human prosociality. Trends in Cognitive Sciences<\/em>, 15<\/em>(5), 218\u2013226.<\/p>\n\n\n\n

Cosmides, L., & Tooby, J. (2005). Neurocognitive adaptations designed for social exchange. In D. M. Buss (Ed.), Handbook of evolutionary psychology<\/em> (pp. 584\u2013627). Hoboken, NJ: Wiley.<\/p>\n\n\n\n

Darwin, C. (1871). The descent of man and selection in relation to sex<\/em>. London: John Murray.<\/p>\n\n\n\n

Dawkins, R. (1976). The selfish gene<\/em>. Oxford: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Dawkins, R. (1994). Burying the vehicle commentary on Wilson & Sober: Group selection. Behavioral and Brain Sciences<\/em>, 17<\/em>(4), 616\u2013617.<\/p>\n\n\n\n

Dennett, D. C. (1994). E Pluribus Unum? Commentary on Wilson & Sober: Group selection\u201d. Behavioral and Brain Sciences<\/em>, 17<\/em>(4), 617\u2013618.<\/p>\n\n\n\n

Dunbar, R. (1996). Grooming, gossip and the evolution of language<\/em>. London: Faber and Faber.<\/p>\n\n\n\n

Dunbar, R. I. M., Duncan, N. D. C., & Nettle, D. (1995). Size and structure of freely forming conversational groups. Human Nature<\/em>, 6<\/em>, 67\u201378.<\/p>\n\n\n\n

Dunn, E., Aknin, L., & Norton, M. (2008). Spending money on other promotes happiness. Science<\/em>, 319<\/em>, 1687.<\/p>\n\n\n\n

Enquist, M., & Leimar, O. (1993). The evolution of cooperation in mobile organisms. Animal Behaviour<\/em>, 45<\/em>(4), 747\u2013757.<\/p>\n\n\n\n

Fehr, E., & G\u00e4chter, S. (2002a). Altruistic punishment in humans. Nature<\/em>, 415<\/em>, 137\u2013140.<\/p>\n\n\n\n

Fehr, E., & G\u00e4chter, S. (2002b). Strong reciprocity, human cooperation, and the enforcement of social norms. Human Nature<\/em>, 13<\/em>(1), 1\u201325.<\/p>\n\n\n\n

Fehr, E., & Rockenbach, B. (2004). Human altruism: economic, neural, and evolutionary perspectives. Current Opinion in Neurobiology<\/em>, 14<\/em>, 784\u2013790.<\/p>\n\n\n\n

Filkowski, M. M., Cochran, R. N., & Haas, B. W. (2016). Altruistic behavior: Mapping responses in the brain. Neuroscience and Neuroeconomics, 5<\/em>, 65\u201375.<\/p>\n\n\n\n

Fisher, R. A. (1930). The genetical theory of natural selection<\/em>. Oxford: Clarendon Press.<\/p>\n\n\n\n

Fletcher, J., & Doebeli, M. (2009). A simple and general explanation for the evolution of altruism. Proceedings of the Royal Society B, 276<\/em>, 13\u201319.<\/p>\n\n\n\n

G\u00e4chter, S., & Herrmann, B. (2009). Reciprocity, culture and human cooperation: Previous insights and a new cross-cultural experiment. Proceedings of the Royal Society B, 364<\/em>, 791\u2013806.<\/p>\n\n\n\n

Gintis, H. (2006). Behavioral game theory and sociology. Retrieved from: https:\/\/www.umass.edu\/preferen\/<\/a> gintis\/behavi~1.pdf<\/p>\n\n\n\n

Gintis, H., Bowls, S., Boyd, R., & Fehr, E. (2003). Explaining altruistic behavior in humans. Evolution and Human Behavior, 24<\/em>, 153\u2013172.<\/p>\n\n\n\n

Greene, J. (2013). Moral tribes: Emotions, reason, and the gap between us and them<\/em>. New York: Penguin Press.<\/p>\n\n\n\n

Green, J., Sommersville, R., Nystrom, L., Darley, J., & Cohen, J. (2001). An fMRI investigation of emotional engagement in moral judgment. Science, 293<\/em>(5537), 2105\u20132108.<\/p>\n\n\n\n

Haldane, J. B. S. (1932). The causes of evolution<\/em>. London: Longmans, Green & Co.<\/p>\n\n\n\n

Hamilton, W. (1964). The Genetical evolution of social behaviour I and II. Journal of Theoretical Biology, 7, p. 1\u201316, and p. 17\u201352.<\/p>\n\n\n\n

Henrich, J. (2004). Cultural group selection, coevolutionary processes and large-scale cooperation. Journal of Economic Behavior & Organization, 53<\/em>(1), 3\u201335.<\/p>\n\n\n\n

Henrich, J. (2010). The secret of our success: How culture is driving human evolution, domesticating our species and making us smarter<\/em>. Princeton: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n

Henrich, J. (2016). The secret of our success: How culture is driving human evolution, domesticating our species, and making us smarter<\/em>. Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n

Henrich, J., Boyd, R., Bowles, S., Gintis, H., Camerer, C., Fehr, E., et al. (2001). In search of Homo economicus: Experiments in 15 small-scale societies. American Economic Review, 91<\/em>, 73\u201378.<\/p>\n\n\n\n

Hill, K. R., Walker, R., Bo\u017ei\u02c7cevi\u00b4c, M., Eder, J., Headland, T., Hewlett, B., et al. (2011). Co-residence patterns in Hunter-Gatherer societies show unique human social structure. Science, 331<\/em>(6022), 1286\u20131289.<\/p>\n\n\n\n

Hill, K. R., Wood, B. M., Baggio, J., Hurtado, A. M., & Boyd, R. T. (2014). Hunter-gatherer inter-band interaction rates: Implications for cumulative culture. PLoS ONE, 9<\/em>(7), e102806.<\/p>\n\n\n\n

Hrdy, S. (2009). Mothers and others: The evolutionary origins of mutual understanding<\/em>. Cambridge: Harvard University Press.<\/p>\n\n\n\n

Mathew, S., & Boyd, R. (2011). Punishment sustains large-scale cooperation in prestate warfare. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 108<\/em>(28), 11375\u201311380.<\/p>\n\n\n\n

Maynard Smith, J. (1976). Group selection. Quarterly Review of Biology, 51<\/em>(2), 277\u2013283.<\/p>\n\n\n\n

Maynard Smith, J. (1998). Book review: Sober, E., Wilson, D. (1998). Unto others: The evolution and psychology of unselfish behavior Harvard University Press: 1998. Nature, 393, p. 639\u2013640.<\/p>\n\n\n\n

Mealey, L., Daood, C., & Krage, M. (1996). Enhanced memory for faces of cheaters. Ethology and Sociobiology, 17<\/em>, 119\u2013128.<\/p>\n\n\n\n

Melis, A., Altricher, A., Schneider, A., & Tomasello, M. (2013). Allocation of resources to collaborators and free-riders by 3-years-old. Journal of Experimental Child Psychology, 114<\/em>, 364\u2013370.<\/p>\n\n\n\n

Nowak, M. A., Tarnita, C. E., & Wilson, E. O. (2010). The evolution of eusociality. Nature, 466<\/em>(7310), 1057\u20131062.<\/p>\n\n\n\n

Oda, R. (1997). Biased face recognition in the prisoner\u2019s dilemma games. Evolution and Human Behavior, 18<\/em>, 309\u2013315.<\/p>\n\n\n\n

Okasha, S. (2005). Altruism, group selection and correlated interaction. British Journal for the Philosophy of Science, 56<\/em>(4), 703\u2013725.<\/p>\n\n\n\n

Panchanathan, K., & Boyd, R. (2004). Indirect reciprocity can stabilize cooperation without the second-order free-rider problem. Nature, 432<\/em>, 499\u2013502.<\/p>\n\n\n\n

Pinker, S. (2012). The false allure of group selection. Edge June 19, 2012. Retrieved from: https:\/\/www.<\/a> edge.org\/conversation\/steven_pinker-the-false-allure-of-group-selection<\/p>\n\n\n\n

Puurtinen, N., & Mappes, T. (2009). Between-group competition and human cooperation. Proceedings of the Royal Society B, 276<\/em>, 355\u2013360.<\/p>\n\n\n\n

Richerson, P., & Boyd, R. (1999). Complex societies: The evolutionary origins of a crude superorganism. Human Nature, 10<\/em>(3), 253\u2013289.<\/p>\n\n\n\n

Richerson, P., & Boyd, R. (2005). Not by genes alone: How culture transformed human evolution<\/em>. Chicago: University of Chicago Press.<\/p>\n\n\n\n

Richerson, P., et al. (2016). Cultural group selection plays an essential role in explaining human cooperation: A sketch of the evidence. Behavioral and Brain Sciences, 39<\/em>, e30.<\/p>\n\n\n\n

Ruse, M. (1979). Sociobiology: Sense or nonsense?<\/em>. Dordrecht: Reidel.<\/p>\n\n\n\n

Schmidt, M., Rakoczy, H., & Tomasello, M. (2013). Young children understand and defend the entitlements of others. Journal of Experimental Child Psychology, 116<\/em>(4), 930\u2013944.<\/p>\n\n\n\n

Singer, P. (1995). How are we to live? Ethics in an age of self-interest<\/em>. New York: Prometheus Books.<\/p>\n\n\n\n

Sober, E. (1988). What Is Evolutionary Altruism? In B. Linsky and M. Matthen (eds.), New Essays on Philosophy and Biology, Canadian Journal of Philosophy, supplementary volume 14, p. 75\u201399.<\/p>\n\n\n\n

Sober, E., &Wilson, D. (1998). Unto others: The evolution and psychology of unselfish behavior<\/em>. Cambridge MA: Harvard University Press.<\/p>\n\n\n\n

Sonne, J., & Gash, D. (2018). Psychopathy to altruism: Neurobiology of the selfish\u2013selfless spectrum. Frontiers in Psychology, 9<\/em>, 575.<\/p>\n\n\n\n

Tomasello, M., Carpenter, M., Call, J., Behne, T., & Moll, H. (2005). Understanding and sharing intentions: The origins of cultural cognition. Behavioral and Brain Sciences, 28<\/em>, 675\u2013735.<\/p>\n\n\n\n

Tooby, J., & Cosmides, L. (1996). Friendship and the banker\u2019s paradox: Other pathways to the evolution of adaptations for altruism. In W. G. Runciman, J. Maynard Smith, & R. I. M. Dunbar (Eds.), Evolution of social behaviour patterns in primates and man<\/em> (Vol. 88, pp. 119\u2013143). Proceedings of the British Academy.<\/p>\n\n\n\n

Trivers, R. (1971). The Evolution of Reciprocal Altruism. Quarterly Review of Biology, 46<\/em>, 35\u201357.<\/p>\n\n\n\n

Vakoch, D. A. (Ed.). (2013). International and cultural psychology. Altruism in cross-cultural perspective<\/em>. Berlin: Springer.<\/p>\n\n\n\n

Vlerick, M. (2016). Explaining universal social institutions: A game-theoretic approach. Topoi, 35<\/em>(1), 291\u2013300.<\/p>\n\n\n\n

Vlerick, M. (2017). \u2018Better than our nature? Evolution and moral realism, justification, and progress\u2019. In M. In Ruse & R. Richards (Eds.), Handbook of evolutionary ethics<\/em> (pp. 226\u2013239). Cambridge: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n

Vlerick, M. (2020a). The evolution of social contracts. Journal of Social Ontology, 5<\/em>(2), 181\u2013203.<\/p>\n\n\n\n

Vlerick, M. (2020b). The cultural evolution of institutional religions. Religion, Brain & Behavior, 10<\/em>(1), 18\u201334.<\/p>\n\n\n\n

Warneken, F., Lohse, K., Melis, A., & Tomasello, M. (2011). Young children share the spoils after collaboration. Psychological Science, 22<\/em>, 267\u2013273.<\/p>\n\n\n\n

Warneken, F., & Tomasello, M. (2009). Varieties of altruism in children and Chimpanzees. Trends in Cognitive Sciences, 13<\/em>(9), 397\u2013402.<\/p>\n\n\n\n

West, S., Griffin, A., & Gardner, A. (2007). Social semantics: Altruism, cooperation, mutualism, strong reciprocity and group selection. Journal of Evolutionary Biology, 20<\/em>(2), 415\u2013432.<\/p>\n\n\n\n

Westlake, G., Coall, D., & Grueter, C. (2019). Educational attainment is associated with unconditional helping behaviour. Evolutionary Human Sciences, 1<\/em>, E15.<\/p>\n\n\n\n

Wiessner, P. (2005). Norm enforcement among the Ju\/\u2019hoansi Bushmen \u2014 A case of strong reciprocity? Human Nature, 16<\/em>(2), 115\u2013145.<\/p>\n\n\n\n

Wilson, D. S. (1975). A theory of group selection. Proceedings of the National Academy of Sciences (USA), 72<\/em>(1), 143\u2013146.<\/p>\n\n\n\n

Wilson, D. S. (2005). Does altruism exist? Culture, genes, and the welfare of others<\/em>. New Haven: Yale University Press.<\/p>\n\n\n\n

Wilson, D. S., & Kniffin, K. M. (1999). Multilevel selection and the social transmission of behavior. Human Nature, 10<\/em>(3), 291\u2013310.<\/p>\n\n\n\n

Bu makale CC BY 4.0 lisans\u0131<\/a> alt\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evrilmi\u015ftir. \u00a9 2021 Michael Vlerick<\/p>\n\n\n\n

Al\u0131nt\u0131: Vlerick, M. (2021). Explaining human altruism. Synthese<\/em>, 199<\/em>, 2395\u20132413. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s11229-020-02890-y<\/a><\/p>","protected":false},"featured_media":2052,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[117,116,94,93,234,691,64,233,92,323,1103,1102,76,1101,1104,80,81,695,263,278,269,694,264,277,270,96],"kategori":[305],"class_list":["post-2051","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-anthropology","event_publishing_tags-antropoloji","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-karakter","event_publishing_tags-kisilik","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-personality","event_publishing_tags-personality-psychology","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-social","event_publishing_tags-social-cognition","event_publishing_tags-social-psychology","event_publishing_tags-sociology","event_publishing_tags-sosyal","event_publishing_tags-sosyal-bilis","event_publishing_tags-sosyal-psikoloji","event_publishing_tags-sosyoloji","event_publishing_tags-zihin","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2051","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2051\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2052"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2051"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2051"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2051"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}