{"id":2047,"date":"2023-05-31T15:00:51","date_gmt":"2023-05-31T15:00:51","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2047"},"modified":"2025-09-19T19:48:47","modified_gmt":"2025-09-19T19:48:47","slug":"bilinc-uzerine-notlar-zaman-romain-brette","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilinc-uzerine-notlar-zaman-romain-brette\/","title":{"rendered":"Bilin\u00e7 \u00dczerine Notlar: Zaman \u2014 Romain Brette"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Notes on consciousness. (I) Time<\/a><\/p>\n\n\n\n

Zaman nedir ve nas\u0131l alg\u0131lan\u0131r? Bu tabii ki benim ancak e\u015feleyebilece\u011fim olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck bir felsefi soru.<\/p>\n\n\n\n

1) Zaman, mekan ve varolu\u015f<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zaman\u0131 \u201cd\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut\u201d olarak tan\u0131mlamak olduk\u00e7a al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f bir durumdur. Mekanik denklemlerine dayanan bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 olduk\u00e7a yan\u0131lt\u0131c\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc bu g\u00f6r\u00fc\u015f, zaman\u0131n mekanla ayn\u0131 t\u00fcrden oldu\u011funu ima eder. Y\u00fczy\u0131l \u00f6nce Henri Poincar\u00e9, zaman anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n alg\u0131sal ve bilimsel olarak d\u00fcnya ile fiziksel etkile\u015fimimizden t\u00fcredi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Yani, bir \u015feyin nerede oldu\u011funu bilmek, ona nas\u0131l ula\u015faca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 da bilmek anlam\u0131na gelir. Mekan ise fiziksel d\u00fcnyadaki hareketleri kontrol eden yasalar ve bu yasalar\u0131n yap\u0131s\u0131yla (\u00d6klityen geometri) ile tan\u0131mlan\u0131r. Bir yasa, yani de\u011fi\u015fmeyen bir \u00f6zellik, de\u011fi\u015fen bir\u015feye g\u00f6re tan\u0131mlanabilir. B\u00f6ylelikle, zaman, d\u00fcnyadaki de\u011fi\u015fimin kayna\u011f\u0131 olarak tan\u0131mlan\u0131r ve mekan\u0131n bir \u00f6n ko\u015fuludur. Mekan sadece ge\u00e7en zaman i\u00e7erisindeki s\u00fcreklili\u011fi ile var olur.<\/p>\n\n\n\n

2) Zaman ve De\u011fi\u015fim<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Do\u011frusu, hi\u00e7bir \u015fey s\u00fcregelen zaman olmadan var olmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00f6z; tam olarak zaman ak\u0131p giderken de\u011fi\u015fmeyendir. Birini bir topu f\u0131rlat\u0131rken g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, o topun hareket etti\u011fini de g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. G\u00f6rsel duyumlar\u0131m\u0131z de\u011fi\u015fir, fakat yine de bir topun hareketini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz: bu demektir ki g\u00f6rsel sinyallerde de\u011fi\u015fmeyen bir \u015fey var ve bahsi ge\u00e7en topu bu \u015fekilde karakterize ediyor. Bir televizyon setinin beyaz g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcnde herhangi bir nesne g\u00f6rmeyiz.<\/p>\n\n\n\n

Tatl\u0131 cad\u0131 (Bewitched) dizisinde, ev han\u0131m\u0131 Samantha burnunu oynatt\u0131\u011f\u0131nda kendisi d\u0131\u015f\u0131nda herkesi dondururdu. Sonras\u0131nda tekrardan burnunu oynatt\u0131\u011f\u0131nda herkes ne oldu\u011funu anlamadan tekrar normale d\u00f6nerlerdi. Onlar i\u00e7in zaman etkin bir bi\u00e7imde durmu\u015ftur. Bu da demek oluyor ki, zaman oldu\u011fu gibi de\u011fil, fakat sadece v\u00fccudumuzda sebep oldu\u011fu de\u011fi\u015fimler vas\u0131tas\u0131yla alg\u0131lan\u0131yor. Asl\u0131nda alg\u0131lanan bu de\u011fi\u015fimlerdir, zaman\u0131n kendisi de\u011fil (mekanik bilimindeki zaman de\u011fi\u015fkeni gibi de\u011fil).<\/p>\n\n\n\n

3) Zaman\u0131n Geri \u00c7evirilmezli\u011fi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zaman\u0131n de\u011fi\u015fikliklerin alg\u0131lanan nedeni oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc vard\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc fiziksel s\u00fcre\u00e7ler genellikle geri \u00e7evirilemezdir. Ayr\u0131ca bu, enformasyon teorisindeki, bir s\u00fcrecin bir de\u011fi\u015fkene uyguland\u0131\u011f\u0131nda enformasyonun ancak kaybedilebilece\u011fini ve asla edinilemeyece\u011fini belirten teoremle de ili\u015fkindir. Fiziksel sistemin g\u00fcncel durumu sadece \u201cge\u00e7mi\u015fi\u201d olu\u015fturan \u00f6nceki s\u00fcre\u00e7lerin bir sonucudur.<\/p>\n\n\n\n

Olaylar\u0131n vuku buldu\u011fu bir fiziksel sistem (v\u00fccudumuz gibi) bir dinamik sistem olarak ya da sistemin a\u015famalar\u0131n\u0131n evrilmesini sa\u011flayan s\u00fcre\u00e7ler serisi olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Sistem, s a\u015famas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan s\u2019 a\u015famas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bu de\u011fi\u015fikli\u011fin y\u00f6n\u00fc: s -> s\u2019 olarak g\u00f6sterilebilir. Bu zaman\u0131n sistemdeki faaliyetidir ve y\u00f6n\u00fc vard\u0131r (zaman oku). E\u011fer sistem izoleyse, o halde zaman keyfi olacakt\u0131r. Zamana g\u00f6re izomorfik olan ve y\u00f6nl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc muhafaza eden herhangi bir boyutu hesaba kat\u0131labilir ve sistemin i\u00e7indeki bu de\u011fi\u015fikliklerin organizasyonunu de\u011fi\u015ftirmeden onu zaman olarak adland\u0131rabilir. Bu sistem i\u00e7in hi\u00e7bir fark yaratmaz.<\/p>\n\n\n\n

4) Zaman\u0131n Birli\u011fi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu da zaman\u0131n alg\u0131sal birli\u011finin olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusunu ortaya koyar: e\u011fer zaman v\u00fccudumuzdaki de\u011fi\u015fimler \u00fczerinden alg\u0131lan\u0131yorsa, neden v\u00fccudumuzda bir\u00e7ok farkl\u0131 \u015fey de\u011fi\u015firken, zaman tek bir \u015feymi\u015f gibi hissederiz? Nas\u0131l bir i\u015fitsel ve bir g\u00f6rsel olay farkl\u0131 resept\u00f6rleri etkilemelerine ra\u011fmen, ayn\u0131 anda ger\u00e7ekle\u015fiyor olarak anla\u015f\u0131l\u0131r? Neden v\u00fccudumuzda ger\u00e7ekle\u015fen her bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7in farkl\u0131 bir zaman kavram\u0131 yoktur? Bir olay\u0131n ba\u015fka bir olaydan \u201c\u00f6nce\u201d meydana gelmesi ne anlama gelir?<\/p>\n\n\n\n

Uzamsal olarak ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z iki s\u00fcreci d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bu s\u00fcre\u00e7lerin perspektifinden yola \u00e7\u0131karsak, zaman farkl\u0131 h\u0131zlarda ge\u00e7seydi bile bunun bir \u00f6nemi olmazd\u0131. Zaman\u0131n birli\u011fi s\u00fcre\u00e7lerin etkile\u015fiminden kaynaklan\u0131yor olmal\u0131. Farkl\u0131 s\u00fcre\u00e7ler aras\u0131ndaki etkile\u015fim ortak bir zaman ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 tan\u0131mlar.<\/p>\n\n\n\n

Bunun daha ilerisine gitmek b\u00fcy\u00fck ihtimalle bir bilin\u00e7 ve \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011fi tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lar. Bu sebepten \u00f6t\u00fcr\u00fc bu soruyu \u015fimdilik cevaps\u0131z b\u0131rakaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

5) Zaman Zerresi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zaman alg\u0131m\u0131z ne kadar iyidir? Kulakl\u0131kla dinlenen, sa\u011f ve sol kulak aras\u0131nda 500 mikrosaniye gecikmeyle duyulan bir klik sesini iki farkl\u0131 ses olarak alg\u0131lamay\u0131z. Tek bir y\u00f6ne yanalla\u015fm\u0131\u015f tek bir klik sesi duyar\u0131z. Bir klik sesini her 20 milisaniyede (50 Hz) bir \u00e7alarsak, bu sesleri art arda de\u011fil kesintisiz tek bir ses olarak duyar\u0131z. Salt bir tonu 50 Hz h\u0131zda dinledi\u011fimizde ise, tonun amplit\u00fcd\u00fcn\u00fcn hep de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6stermesine ra\u011fmen biz bu amplit\u00fcdler aras\u0131ndaki \u00e7e\u015fitlili\u011fi duymay\u0131z. Tam tersine, dinledi\u011fimiz ton sabit bir g\u00fcr\u00fclt\u00fcye sebep oluyormu\u015f gibi hissederiz.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00f6rnekler, zaman alg\u0131m\u0131z\u0131n birka\u00e7 on milisaniyeden olu\u015fan bir \u201czerreye\u201d sahip oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Yani, milisaniyenin onda biri kadar bir s\u00fcrede ger\u00e7ekle\u015fen s\u00fcre\u00e7ler ayn\u0131 olaydan kaynaklan\u0131yor olarak alg\u0131lany\u0131or ve bu olaylar\u0131n ayn\u0131 zaman aral\u0131\u011f\u0131ndaki temporal olu\u015fumlar\u0131 zamana dair olarak alg\u0131lanm\u0131yor. Peki neden?<\/p>\n\n\n\n

Bunun ne kadar alengirli oldu\u011funu anlaman\u0131z i\u00e7in az \u00f6nce bahsetti\u011fim sa\u011f ve sol kulak aras\u0131nda 500 mikrosaniye gecikmeyle duyulan iki klik sesi \u00f6rne\u011fini tekrar bir g\u00f6zden ge\u00e7irelim. Klik seslerinin temporal s\u0131ras\u0131 a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilir: e\u011fer klik sesi ilk sol kulakl\u0131kta \u00e7al\u0131yorsa, ses de sol taraftan geliyormu\u015f gibi alg\u0131lan\u0131yor ve e\u011fer klik sesi ilk sa\u011f kulakl\u0131kta \u00e7al\u0131yorsa, ses sa\u011f taraftan geliyormu\u015f gibi alg\u0131lan\u0131yor. Buna ek olarak, e\u011fer iki klik sesi aras\u0131ndaki gecikme de\u011fi\u015ftirilirse, ses farkl\u0131 bir y\u00f6nden geliyormu\u015f gibi alg\u0131lan\u0131yor (\u00e7o\u011funlukla iki kula\u011f\u0131n aras\u0131nda bir yerden). Ve bu tekrarlanabilir bir durum. Bu tarz de\u011fi\u015fimler, gecikme 20 mikrosaniye kadar de\u011fi\u015ftirildi\u011finde alg\u0131lanabiliyor.<\/p>\n\n\n\n

Yani hesaplamac\u0131 bir perspektiften bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, zaman 20 mikrosaniyelik bir aral\u0131kta i\u015fleniyor. Fakat olaya fenomenolojik olarak bakarsak, zaman bundan binlerce kez daha b\u00fcy\u00fck bir aral\u0131\u011fa sahip gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Neden b\u00f6yle bir fark var? Alg\u0131sal zaman aral\u0131\u011f\u0131 n\u00f6ral i\u015flemenin kesinli\u011fini yans\u0131tabiliyor gibi g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, beynin s\u00fcre\u00e7leri sabit bir zaman \u00f6l\u00e7e\u011fine sahip.<\/p>\n\n\n\n

6) S\u00fcre<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu metin b\u00fcy\u00fck ihtimalle yan\u0131tlayabilece\u011fimden daha fazla soru ortaya koydu, ben de kendisini s\u00fcre konsepti \u00fczerine sohbet ile sonland\u0131raca\u011f\u0131m. Spinoza\u2019ya g\u00f6re \u201cS\u00fcre, ger\u00e7ekliklerine sebat ettikleri s\u00fcrece yarat\u0131lan \u015feylerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavrad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir niteliktir.\u201d. Bu asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa benim daha bu metnin ba\u015f\u0131nda de\u011findi\u011fim bir konu. Renk ve ses perdesinin aksine s\u00fcre, varl\u0131klar\u0131n meziyetiyle ilgili de\u011fildir. S\u00fcre varolu\u015fla ilgiliyken (yani bir olu\u015fumun var olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fiyle) renk veya ses perdesi t\u00f6zle ilgilidir (yani o olu\u015fumun ne oldu\u011fu). Nesnelerin \u00f6zellikleri, onlar\u0131n zamana kar\u015f\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi diren\u00e7le \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr fakat s\u00fcre zamana kar\u015f\u0131 koymaz. Aksine, s\u00fcre belli \u00f6zelliklerin ne kadar zamanda var olduklar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7er. \u00d6rne\u011fin, m\u00fczikal bir notan\u0131n bir t\u0131n\u0131s\u0131, ses perdesi ve s\u00fcresi vard\u0131r denebilir. Bunlar birbirinden \u00f6zg\u00fcn \u00f6zellikler de\u011fillerdir: s\u00fcre ses perdesi ve t\u0131n\u0131s\u0131yla (onlar\u0131n zaman i\u00e7erisinde ne kadar var olabildikleriyle) alakal\u0131d\u0131r fakat t\u0131n\u0131 s\u00fcreyle alakal\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetle, zaman varolu\u015fla ilgiliyken, mekan t\u00f6z ile ilgilidir.<\/p>","protected":false},"featured_media":2048,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[245,175,661,94,93,262,691,64,92,323,174,74,244,482,75,261,660,177,1051,776,1052,777,176],"kategori":[305],"class_list":["post-2047","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-algi","event_publishing_tags-bilinc","event_publishing_tags-bilinc-felsefesi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-consciousness","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-perception","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-cognitive-science","event_publishing_tags-philosophy-of-consciousness","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-time","event_publishing_tags-time-perception","event_publishing_tags-zaman","event_publishing_tags-zaman-algisi","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2047","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2047\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2048"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2047"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2047"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2047"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}