{"id":2043,"date":"2023-05-04T15:00:56","date_gmt":"2023-05-04T15:00:56","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2043"},"modified":"2025-09-19T19:43:08","modified_gmt":"2025-09-19T19:43:08","slug":"bir-illuzyon-ne-zaman-illuzyon-degildir-illuzyon-konseptine-alternatif-bir-bakis-brian-rogers","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bir-illuzyon-ne-zaman-illuzyon-degildir-illuzyon-konseptine-alternatif-bir-bakis-brian-rogers\/","title":{"rendered":"Bir \u0130ll\u00fczyon Ne Zaman \u0130ll\u00fczyon De\u011fildir? \u0130ll\u00fczyon Konseptine Alternatif Bir Bak\u0131\u015f \u2014 Brian Rogers"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0When is an illusion not an illusion? An alternative view of the illusion concept<\/a><\/a><\/p>\n\n\n\n

\u0130ll\u00fczyon nedir? (A) \u0130ll\u00fczyon kelimesinin tutarl\u0131 ve anlaml\u0131 bir tan\u0131m\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 ve (B) \u00f6ncesinde ill\u00fczyonlar ad\u0131 alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015feylerin (I) herhangi bir tan\u0131ma g\u00f6re yan\u0131lt\u0131c\u0131 olarak nitelendirilmemesi gerekenler; (II) k\u0131sacas\u0131 alg\u0131 sistemimizin nas\u0131l i\u015fledi\u011finin bir sonucu olanlar ve (III) yapay ve yoksul uyaran durumlar\u0131n\u0131n bir sonucu olanlar olarak \u00fc\u00e7 grup \u015feklinde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n daha do\u011fru oldu\u011funu ileri s\u00fcrmek istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

Introduction<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\u201c\u0130ll\u00fczyon\u201d nedir? Bu kelimeyi, tutarl\u0131 ve anlaml\u0131 bir tan\u0131m\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden kullanmak ne kadar da kolay. \u201d\u0130ll\u00fczyonlar vas\u0131tas\u0131yla g\u00f6rmek\u201d (2009) adl\u0131 son kitab\u0131nda Richard Gregory, ill\u00fczyonlar\u0131 birer \u201dger\u00e7eklikten sapma\u201d<\/em> olarak tan\u0131mlad\u0131. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, ill\u00fczyonlar alg\u0131lad\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n asl\u0131nda orada bulunan \u015feye tekab\u00fcl etmemesi durumudur. Bu ve benzeri tan\u0131mlardaki sorun[1]<\/a> \u201dger\u00e7eklik\u201d olarak addedilebilecek pek \u00e7ok \u015feyin oldu\u011fudur. \u00d6rne\u011fin, belirli ayd\u0131nlatma durumlar\u0131nda belirli y\u00fczeyler \u00fczerinden g\u00f6zlerimize ula\u015fan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n dalga boylar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu \u201dger\u00e7eklik\u201d kesin olarak, eksiksiz bir bi\u00e7imde, belli ara\u00e7lar taraf\u0131ndan \u00f6l\u00e7\u00fclebilir. Fakat, kimse alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fczey renginin o dalga boylar\u0131na tekab\u00fcl etmemesinin bir ill\u00fczyon oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmaz. Y\u00fczeyin kendisinin yans\u0131t\u0131c\u0131l\u0131k \u00f6zelli\u011fi, ger\u00e7ekli\u011fe alternatif (ve daha kabul edilebilir) bir tan\u0131m olabilir ve yine bu \u00f6zelliklerin belirli ara\u00e7larla kusursuzca \u00f6l\u00e7\u00fclebilece\u011fini vurgulamakta fayda var. Pek \u00e7ok durum g\u00f6ze al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fczey rengi, yans\u0131t\u0131c\u0131l\u0131k \u00f6zelliklerinden \u201crenk sebat\u0131\u201d olarak nitelendirdi\u011fimiz bir \u015feye tekab\u00fcl eder ve a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 herhangi bir ki\u015finin alg\u0131m\u0131zdaki renk sebat\u0131n\u0131 bir ill\u00fczyon olarak kabul edece\u011finden pek de emin de\u011filim. Bir ill\u00fczyon, sebat m\u00fckemmel olmad\u0131\u011f\u0131nda m\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar? Bu kula\u011fa rastlant\u0131sal geliyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu makalede, (A) \u201c\u0130ll\u00fczyon\u201d kelimesinin tutarl\u0131 ve anlaml\u0131 bir tan\u0131m\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 ve (B) \u00f6ncesinde \u201cill\u00fczyonlar\u201d ad\u0131 alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015feylerin (I) herhangi bir tan\u0131ma g\u00f6re yan\u0131lt\u0131c\u0131 olarak nitelendirilmemesi gerekenler; (II) k\u0131sacas\u0131 \u201calg\u0131 sistemimizin nas\u0131l i\u015fledi\u011finin\u201d <\/em>bir sonucu olanlar ve (III) yapay ve yoksul uyaran durumlar\u0131n\u0131n bir sonucu olanlar olarak \u00fc\u00e7 grup \u015feklinde[2]<\/a> s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n daha do\u011fru oldu\u011funu ileri s\u00fcrmek istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ll\u00fczyonlar\u0131n S\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

\u0130ll\u00fczyon olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylerin ge\u00e7mi\u015fte nas\u0131l s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 konu\u015fmakla ba\u015flayal\u0131m. Robinson, 1972 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015f \u201dG\u00f6rsel \u0130ll\u00fczyon Psikolojisi\u201d<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda ill\u00fczyonlar\u0131 alg\u0131sal boyutlar\u0131na g\u00f6re (\u00f6r. boyut, \u015fekil, renk, devinim vs) s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131. Buna benzer bir s\u0131n\u0131fland\u0131rma Shapiro ve Todorovic taraf\u0131ndan d\u00fczenlenen muhte\u015fem \u201dG\u00f6rsel \u0130ll\u00fczyonlar Listesi\u201d<\/em> taraf\u0131ndan benimsendi. Kullan\u0131\u015fl\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, alg\u0131sal boyutlara dayanan s\u0131n\u0131fland\u0131rmalar farkl\u0131 boyutlar boyunca, \u00f6rne\u011fin; kontrast etkileri, asimilasyon, normalizasyon, adaptasyon ve dahas\u0131n\u0131n (alt\u0131nda yatan varsay\u0131msal mekanizmalar a\u00e7\u0131s\u0131ndan) \u00e7o\u011funlukla benzer a\u00e7\u0131klamalara sahip olduklar\u0131 ger\u00e7e\u011fini gizliyor. Olduk\u00e7a farkl\u0131 bir s\u0131n\u0131fland\u0131rma Richard Gregory taraf\u0131ndan \u201d\u0130ll\u00fczyonlar\u0131n Do\u011faya Ayk\u0131r\u0131 Bilimi\u201d<\/em> adl\u0131 makalesinde \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Gregory\u2019nin ill\u00fczyon s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131: (I) maddesel temelli, (II) fizyoloji temelli, veya (III) bili\u015fsel temelli olan varsay\u0131msal sebeplere dayan\u0131yordu. \u0130nsan (ve hayvan) alg\u0131s\u0131na ilgi duyan birisi olarak g\u00f6kku\u015faklar\u0131, hareli desenler ve suyun i\u00e7ine bat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f gibi g\u00f6z\u00fcken dal par\u00e7alar\u0131 gibi maddesel temellere dayanan etkileri ill\u00fczyon olarak ele alm\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar bize alg\u0131 sistemimizin i\u015fleyi\u015fi ile ilgili hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemiyor. Bu etkiler g\u00f6rsel sistemden \u00f6te fizi\u011fin sonu\u00e7lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/
Fig\u00fcr 1. Gregory\u2019nin ill\u00fczyonlar\u0131n sebeplerine dair s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131: Maddesel, Fizyolojik veya Bili\u015fsel (<\/em><\/strong>Orijinal-sa\u011f, T\u00fcrk\u00e7e \u00e7eviri-sol)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Peki maddesel ve bili\u015fsel temellere dayanan alg\u0131sal etkiler aras\u0131ndaki ayr\u0131ma ne demeli? Bana kal\u0131rsa hepimiz devinim, renk ve boyut sonras\u0131 etkilerin adaptasyon gibi mekanizmalar ile a\u00e7\u0131klanabilece\u011fi konusunda hemfikirizdir. Peki ya bili\u015fsel temellere dayanan alg\u0131sal etkiler? Gregory, M\u00fcller-Lyer ve Ponzo ill\u00fczyonlar\u0131n\u0131n g\u00f6rsel sistemdeki \u201dboyut \u00f6l\u00e7ekleme kurallar\u0131n\u0131n\u201d uygulanmas\u0131n\u0131n birer sonucu oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Fakat, g\u00f6rsel sistemde (intizamlar\u0131n aksine) herhangi bir \u201dkural\u201d var m\u0131d\u0131r? \u201cBili\u015fsel temelli\u201d olarak tan\u0131mlanan \u00e7o\u011fu etkinin basit\u00e7e hen\u00fcz anlayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z etkiler oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcr\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6yleyse alg\u0131sal boyutlara dayanan ill\u00fczyonlar\u0131n s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n alternatifi ve alt\u0131nda yatan sebepleri nedir? Genellikle ill\u00fczyon olarak nitelendirilen alg\u0131sal etkilerin, hepsi olmasa da, bir\u00e7o\u011fu \u00fc\u00e7 gruba ayr\u0131l\u0131r: (I) herhangi bir tan\u0131ma g\u00f6re ill\u00fczyon olarak bahsedilmemesi gerekenler; (II) k\u0131sacas\u0131 alg\u0131 sistemimizin i\u015fleyi\u015f bi\u00e7iminin bir sonucu olanlar ve (III) yapay veya yoksul<\/em> uyaran durumlar\u0131n\u0131n bir sonucu olanlar.<\/p>\n\n\n\n

Alg\u0131sal Etkiler \u2014 Alternatif Bir Bak\u0131\u015f A\u00e7\u0131s\u0131<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Herhangi bir tan\u0131ma g\u00f6re yan\u0131lt\u0131c\u0131 olarak nitelendirilmemesi gerekenler<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Herhangi bir tan\u0131ma g\u00f6re yan\u0131lt\u0131c\u0131 olarak nitelendirilmemesi gereken bir duruma dair verece\u011fim ilk \u00f6rnek \u00e7o\u011fu ki\u015fi taraf\u0131ndan bilinen Ames Odas\u0131\u2019d\u0131r. 1950’lerde ilk olarak Adelbert Ames taraf\u0131ndan tan\u0131mlanan Ames Odas\u0131, odan\u0131n uzak olan k\u00f6\u015felerinden birinin di\u011ferine k\u0131yasla daha uzak oldu\u011fu bir ikizkenar yamuk \u015feklindedir[3]<\/a>. Bir Ames Odas\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in, duvarlar\u0131n sola do\u011fru e\u011fimli ve ayn\u0131 zamanda da boylar\u0131n\u0131n ayn\u0131 y\u00f6ne do\u011fru y\u00fckseliyor olmas\u0131 laz\u0131m ki b\u00f6ylelikle iki k\u00f6\u015fenin de a\u00e7\u0131sal uzunlu\u011fu belli bir odak noktas\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 g\u00f6z\u00fcks\u00fcn (Fig\u00fcr 2).<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Fig\u00fcr 2. Bu fig\u00fcr, \u201cg\u00f6zetleme deli\u011fi\u201dnden g\u00f6ze ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn normal dikd\u00f6rtgen bir odadan gelen \u0131\u015f\u0131kla ayn\u0131 etkiyi yaratan bir ikizkenar yamuk olarak tasarlanan Ames Odas\u0131\u2019n\u0131n in\u015faat\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. (<\/em>Ames trapezoidal room: <\/strong>ikizkenar yamuk Ames odas\u0131, peephole:<\/strong> g\u00f6zetleme deli\u011fi, projectively-equivalent rectangular room:<\/strong> projektif olarak e\u015fit dikd\u00f6rtgen oda)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ames Odas\u0131 bir ill\u00fczyon niteli\u011fi ta\u015f\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz normal dikd\u00f6rtgen oda asl\u0131nda bir ikizkenar yamuk \u015fekline sahip oldu\u011fu i\u00e7in bizim ger\u00e7eklik alg\u0131m\u0131zla ba\u011fda\u015fmaz. Bu \u00f6rnekte alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey ile asl\u0131nda orada bulunan aras\u0131nda bir uyu\u015fmazl\u0131k s\u00f6z konusudur ve dolay\u0131s\u0131yla geleneksel tan\u0131ma g\u00f6re Ames Odas\u0131 bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Fakat, Richard Gregory\u2019nin 1966 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015f \u201dG\u00f6z ve Beyin\u201d <\/em>adl\u0131 kitab\u0131nda da belirtti\u011fi \u00fczere:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAmes Odas\u0131\u2019n\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, do\u011fru pozisyondan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde normal bir oda olarak g\u00f6z\u00fckmesi gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu odan\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc s\u0131radan bir odayla ayn\u0131d\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7 olarak, (biyolojik veya insan yap\u0131m\u0131) g\u00f6rme yetisine sahip hi\u00e7bir makine d\u00fczg\u00fcnce tasarlanm\u0131\u015f bir Ames Odas\u0131 ile normal dikd\u00f6rtgen bir oda aras\u0131ndaki \u0131\u015f\u0131k da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131 tespit edemez[4]<\/a>. Sorulmas\u0131 gereken as\u0131l soru \u201cNeden bir Ames Odas\u0131\u2019n\u0131 dikd\u00f6rtgen g\u00f6r\u00fcr\u00fcz\u201dden ziyade, \u201dNeden bir dikd\u00f6rtgen oday\u0131 dikd\u00f6rtgen olarak g\u00f6r\u00fcr\u00fcz?\u201d olmal\u0131d\u0131r. Bu sorunun cevab\u0131, odan\u0131n \u015feklini tan\u0131mlayan zemin ve tavan \u00e7izgilerinin paralel konturlar\u0131, doku gradyanlar\u0131 ve arka pencerelerin \u015fekil ve boyutlar\u0131 gibi perspektif bilgilerinin olmas\u0131 gerekti\u011fidir. Odan\u0131n as\u0131l \u015feklinin ikizkenar bir yamuk oldu\u011fu tamam\u0131yla alakadan noksan bir bilgidir. Yine de Ames Odas\u0131\u2019n\u0131n, insanlar odan\u0131n iki ayr\u0131 k\u00f6\u015fesinde durdu\u011funda ilgin\u00e7le\u015fti\u011fini savunmak isteyebilirsiniz (ki bence bunda hakl\u0131s\u0131n\u0131z). Bu, e\u015fyalar\u0131 ba\u015fka cisimlere g\u00f6re olan orant\u0131lar\u0131na g\u00f6re de\u011ferlendirdi\u011fimizi g\u00f6steriyor ve bu durumda, uzaktaki k\u00f6\u015fede bulunan bir cisim oldu\u011fundan daha k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fcnebilir, daha uzak de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

Perspektif ve tan\u0131d\u0131k boyutlar\u0131n katk\u0131lar\u0131n\u0131 incelemek ve az \u00f6nceki sonuca varmak i\u00e7in bir Ames odas\u0131na da ihtiyac\u0131m\u0131z yoktur asl\u0131nda. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc fig\u00fcr, benim kendi Ames Odamda biri sa\u011f ve di\u011feri sol k\u00f6\u015fede olmak \u00fczere ayakta duran iki tek yumurta ikizini g\u00f6steriyor. Fakat, asl\u0131nda bu foto\u011fraf, bir Ames Odas\u0131\u2019na de\u011fil benim t\u0131pat\u0131p ayn\u0131 (fakat boyutlar\u0131 farkl\u0131) fig\u00fcrleri iki k\u00f6\u015fesine yerle\u015ftirdi\u011fim s\u0131radan dikd\u00f6rtgen bir odaya ait. Bu da orijinal Ames Odas\u0131\u2019n\u0131n ikizkenar yamuk \u015fekline sahip olmas\u0131n\u0131n asl\u0131nda as\u0131l konuyla alakas\u0131z oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6steriyor. Mesela, bu dairesel bir oda hatta d\u00fcmd\u00fcz bir foto\u011fraf olsayd\u0131 bile tek bir odak noktas\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bir dikd\u00f6rtgen odayla ayn\u0131 \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece bir \u00f6nemi yok. As\u0131l \u00f6nemli olan odan\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 perspektife dair bilgidir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Fig\u00fcr 3. \u201cBu bir Ames Odas\u0131 De\u011fil?\u201d (Rene Magritte\u2019ten \u00f6z\u00fcr dilerim). Bu, boyutlar\u0131n\u0131n farkl\u0131 olmas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda t\u0131pat\u0131p ayn\u0131 olan resimleri \u00fczerine yerle\u015ftirdi\u011fim normal dikd\u00f6rtgen bir odan\u0131n foto\u011fraf\u0131.<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca Ames Odas\u0131 \u00f6rne\u011fine (ya da D\u00fcnya\u2019ya) bir g\u00f6zetme deli\u011finden bakman\u0131n olduk\u00e7a verimsiz bir alg\u0131sal durum yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak \u00f6nemli. G\u00f6zlem deli\u011finden bakmak sadece normalde bize eri\u015filebilir olan binok\u00fcler bilgiyi de\u011fil ayn\u0131 zamanda d\u00fcnyada her hareket etti\u011fimizde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z devinim paralaks bilgisini de yok ediyor. Ancak beklentilerimin aksine, Ames Odas\u0131\u2019n\u0131n ikizkenar yamuk \u015feklini nitelendirmek i\u00e7in binok\u00fcler uyumsuzluklar\u0131n sa\u011flanmas\u0131na ra\u011fmen, bu uyumsuzluklar yine de odan\u0131n dikd\u00f6rtgen \u015feklini nitelendiren perspektif bilgisine bask\u0131n gelmek i\u00e7in elveri\u015fli de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7 olarak, Ames Odas\u0131\u2019n\u0131n ya da g\u00f6zde (optik matris) bir ger\u00e7ek d\u00fcnya senaryosunda ayn\u0131 \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc yaratan herhangi bir di\u011fer durum: (I) bir ill\u00fczyon de\u011fildir, ve (II) bize taklit etti\u011fi bir ger\u00e7ek d\u00fcnya senaryosuna bakarak edinemeyece\u011fimiz hi\u00e7bir bilgiyi vermez. Ben bunlar\u0131 t\u0131pk\u0131bas\u0131mlar<\/em>[5]<\/em><\/strong><\/a> (facsimiles) olarak nitelendiriyorum.<\/p>\n\n\n\n

Bir t\u0131pk\u0131bas\u0131ma ikinci bir \u00f6rnek Red Adelsonun dama g\u00f6lgesi etkisi olabilir (D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc fig\u00fcr). Dama g\u00f6lgesi etkisi pek \u00e7ok ki\u015fi taraf\u0131ndan bir ill\u00fczyon olarak nitelendirilir \u00e7\u00fcnk\u00fc koyu renkli olan dama karelerinden gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n boyutu a\u00e7\u0131k renkli dama karelerinden gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n boyutuyla ayn\u0131d\u0131r; halbuki as\u0131l alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z (A)\u2019n\u0131n koyu renkli (B)\u2019nin ise a\u00e7\u0131k renkli bir dama karesi oldu\u011fudur (ki bu bir \u201cger\u00e7ek\u201dtir). Daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi, bunun bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 hatas\u0131n\u0131n sebebi belirli bir \u201cger\u00e7eklik\u201d se\u00e7iminin sonucudur. Bu durumda, ger\u00e7eklik zannedilen \u015fey belirli bir y\u00fczeyden g\u00f6zlerimize ula\u015fan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n boyutudur. Fakat, fizi\u011fin basit kurallar\u0131, belirli bir y\u00fczeyden g\u00f6zlerimize ula\u015fan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n boyutunun bize o y\u00fczeyin parlakl\u0131\u011f\u0131 (yans\u0131ma \u00f6zelli\u011fi) hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemedi\u011fini g\u00f6sterir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu her zaman yan\u0131lt\u0131c\u0131l\u0131k seviyesi taraf\u0131ndan kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bundan dolay\u0131, bu olay\u0131n bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar vermek i\u00e7in uygun bir temel de\u011fildir. Neyse ki, bu bizi pek \u015fa\u015f\u0131rtmasa da, evrim bize \u00e7o\u011fu durumda y\u00fczeyin parlakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011fru \u00f6l\u00e7memizi sa\u011flayacak bir alg\u0131 sistemi bah\u015fetti. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, bir parlakl\u0131k sabitli\u011fine<\/em> sahibiz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Fig\u00fcr 4. Adelson\u2019\u0131n dama g\u00f6lgesi ill\u00fczyonu.<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Dama g\u00f6lgesi etkisinin bir ill\u00fczyon olmad\u0131\u011f\u0131na kendinizi ikna edecek bir ikinci yol olarak bir dama tahtas\u0131 foto\u011fraf\u0131na bakmak yerine ger\u00e7ek bir dama tahtas\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 hayal edin. Neyi alg\u0131lamam\u0131z muhtemeldir? A koyu renkli bir dama karesi ve B a\u00e7\u0131k renkli bir dama karesi cevab\u0131n\u0131z ve bu alg\u0131n\u0131z dama tahtas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekli\u011fiyle tamamiyle tutarl\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc dama tahtas\u0131 a\u00e7\u0131k renkli (yans\u0131t\u0131c\u0131l\u0131k \u00f6zelli\u011fi y\u00fcksek) ve koyu renkli (yans\u0131t\u0131c\u0131l\u0131k \u00f6zelli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fck) karelerden olu\u015fur. Tabii ki de ayn\u0131 \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, d\u00fcz bir y\u00fczeyde bulunan bir ka\u011f\u0131d\u0131n \u00fczerindeki resimden geldi\u011fi i\u00e7in hayal etti\u011fimiz ger\u00e7eklikle bir \u00e7eli\u015fki yarat\u0131r. Fakat bu birdenbire bizim alg\u0131m\u0131z\u0131 \u201cyan\u0131lt\u0131c\u0131\u201d m\u0131 yapar?<\/p>\n\n\n\n

T\u0131pk\u0131bas\u0131mlara verilebilecek \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u00f6rnek, stereoskop \u00fczerinden incelenen stereo resimleri olabilir. Pek \u00e7ok ki\u015fi, buna kendi \u00f6\u011frencilerimden baz\u0131lar\u0131 da dahil olmak \u00fczere, stereoskoptan incelenen resimlerin bir ill\u00fczyon olu\u015fturdu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlar \u00e7\u00fcnk\u00fc as\u0131l ger\u00e7ek, incelenen iki stereo resminin d\u00fcz <\/em>oldu\u011fudur ama alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7 boyutlu bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc maddesel ger\u00e7eklik ile alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey aras\u0131nda bir uyu\u015fmazl\u0131k vard\u0131r. Hatam\u0131z\u0131n belirli bir ger\u00e7eklik tan\u0131m\u0131n\u0131 se\u00e7memiz oldu\u011funu (her bir stereo resminin d\u00fcz olmas\u0131 gibi) bir kez daha belirtmem gerek. Alternatif bir ger\u00e7ek, iki stereo resminin aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar\u0131n (binok\u00fcler uyumsuzluklar\u0131n) oldu\u011fudur ve evrim bize bu uyumsuzluklar\u0131n \u00fc\u00e7 boyutlu yap\u0131sal d\u00fcnyas\u0131n\u0131 alg\u0131lamam\u0131z\u0131 sa\u011flayacak bir alg\u0131 sistemi bah\u015fetmi\u015ftir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc derinlemesine alg\u0131layabilme yetimiz, bahsi ge\u00e7en iki resmin aras\u0131ndaki \u00f6r\u00fcnt\u00fcsel uyumsuzlukla tutarl\u0131d\u0131r. Alg\u0131m\u0131z, yan\u0131lt\u0131c\u0131 olman\u0131n aksine do\u011frudur (ya da ger\u00e7e\u011fe uygundur). Kendinizi stereoskoptan g\u00f6zlemledi\u011finiz resimlerin bir ill\u00fczyon olmad\u0131\u011f\u0131na ikna etmenin ikinci yolu, etraf\u0131n\u0131zdaki d\u00fcnyay\u0131 \u00f6n\u00fcndeki iki kameradan sinyal alan, iki k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fcz ekrana sahip ve ba\u015f k\u0131sm\u0131 sabit bir cihaz arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla g\u00f6zlemledi\u011fimizi hayal etmek olabilir. Bu durumdaki maddesel ger\u00e7eklik, bu iki k\u00fc\u00e7\u00fck ekranda g\u00f6sterilen resimlerin d\u00fcz olmas\u0131na ra\u011fmen bizim yine de onlar\u0131 \u00fc\u00e7 boyutlu olarak alg\u0131lamam\u0131zd\u0131r. Bu bir \u201cill\u00fczyon\u201d mudur? D\u00fcnyay\u0131 dolayl\u0131 olarak bir lens ve ayna k\u00fcmesi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla g\u00f6zlemleseydik buna yine de bir \u201cill\u00fczyon\u201d mu derdik? Bir alg\u0131sal etkinin ger\u00e7e\u011fe uygun mu ya da ill\u00fczyon mu oldu\u011funa karar vermemizde en \u00f6nemli etmen bilginin eri\u015filebilitesidir[6]<\/a>. Bu da g\u00f6zlerimize bir \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn nas\u0131l ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ile alakal\u0131d\u0131r, bu \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn nas\u0131l olu\u015ftu\u011fuyla de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

T\u0131pk\u0131bas\u0131mlara (ya da e\u015fde\u011fer konfig\u00fcrasyonlara) dair verilebilecek pek \u00e7ok \u00f6rnek daha vard\u0131r. Ben, her durumda, bunlar\u0131n geleneksel olarak ill\u00fczyon olarak nitelendirilmesine ra\u011fmen (I) bir ill\u00fczyon olarak nitelendirilmemesi gerekti\u011fini ve (II) bunlar\u0131n zaten bize halihaz\u0131rda bilmedi\u011fimiz ve ya t\u0131pk\u0131bas\u0131mlar\u0131n talkit etti\u011fi ger\u00e7ek d\u00fcnya senaryolar\u0131na bakmadan bulamayaca\u011f\u0131m\u0131z hi\u00e7bir \u015feyi s\u00f6ylemedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Asl\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, t\u0131pk\u0131bas\u0131mlar kategorisindeki alg\u0131sal etkilerin, Gregory\u2019nin s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131na g\u00f6re maddesel temelli olan alg\u0131sal etkilerle benzer oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcr\u00fclebilir. \u00d6rne\u011fin, e\u011fer bir t\u0131pk\u0131bas\u0131mdan g\u00f6zlere ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc o t\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131n taklidi olan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden g\u00f6ze ula\u015fanla ayn\u0131ysa bu alg\u0131 sisteminin aksine, fizi\u011fin bir sonucudur.<\/p>\n\n\n\n

\u201cSadece sistemin nas\u0131l i\u015fledi\u011fini\u201d temsil eden ill\u00fczyonlar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201cSadece sistemin i\u015fleyi\u015f bi\u00e7imi\u201d <\/em>olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilecek ikinci bir alg\u0131sal etki grubu var. Buna dair iyi bir \u00f6rnek, alt s\u0131n\u0131r (threshold) durumunda g\u00f6zlemlenebilir. G\u00f6zlemleyenlerin asl\u0131nda g\u00f6rmediklerini belirtti\u011fi olduk\u00e7a lo\u015f bir \u0131\u015f\u0131k, ger\u00e7eklikle (lo\u015f bir \u0131\u015f\u0131k) alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey (hi\u00e7bir\u015fey) aras\u0131nda bir uyu\u015fmazl\u0131\u011fa yol a\u00e7mas\u0131na ra\u011fmen bir ill\u00fczyon olarak nitelendirilmez. Benzer bir \u015fekilde, g\u00f6rsel sistemdeki do\u011frusals\u0131zl\u0131klar\u0131 da bir ill\u00fczyon olarak nitelendirmeyiz. Olduk\u00e7a fazla bir alt s\u0131n\u0131ra sahip bir \u0131\u015f\u0131k h\u00fczmesinin (ger\u00e7ekli\u011fin) \u015fiddetini ikiye katlayabiliriz, fakat asl\u0131nda alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, \u0131\u015f\u0131lt\u0131daki ufak bir art\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7eklikle asl\u0131nda alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey aras\u0131nda bir uyu\u015fmazl\u0131k vard\u0131r fakat asl\u0131nda do\u011frusals\u0131zl\u0131klar\u0131 bir ill\u00fczyon olarak nitelendirmek yerine \u201cbu sadece sistemin i\u015fleyi\u015f bi\u00e7imidir\u201d<\/em> deriz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Fig\u00fcr 5. (A) Alt s\u0131n\u0131r, (B) do\u011frusals\u0131zl\u0131k ve \u00a9 metamerizm \u00f6rnekleri.<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u0130ll\u00fczyon olarak nitelendirmediklerimiz i\u00e7in \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u00f6rnek olarak renkli \u0131\u015f\u0131klar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 (metamerik e\u015fle\u015fmeleri) verebiliriz. Uzun (k\u0131rm\u0131z\u0131) bir dalga boyu ile orta uzunluktaki (ye\u015fil) bir dalga boyunun kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 sar\u0131 olarak alg\u0131lan\u0131r. Biz bunu bir ill\u00fczyon olarak nitelendirmek yerine ger\u00e7eklikle (k\u0131rm\u0131z\u0131 art\u0131 ye\u015fil dalga boylar\u0131) ve alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey (sar\u0131) aras\u0131ndaki uyu\u015fmazl\u0131k olarak nitelendiririz. Yani asl\u0131nda bu asl\u0131nda \u00fc\u00e7 renkli renk sistemimizin nas\u0131l i\u015fledi\u011fiyle alakal\u0131d\u0131r. Elbette ki, bu herhangi bir g\u00f6rsel bilimci i\u00e7in a\u015fikard\u0131r fakat trikromasiye hakim olmayan herhangi bir ki\u015fi i\u00e7in bu tan\u0131t\u0131m olduk\u00e7a \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ve dikkate de\u011ferdir. Ve bu da bize pek \u00e7ok ki\u015finin \u201cill\u00fczyon\u201d olarak nitelendirebilece\u011fi alg\u0131sal etkilerin do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda bir ipucu veriyor ve asl\u0131nda ger\u00e7ekte anlayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri ill\u00fczyon olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6steriyor. Bir a\u00e7\u0131klamaya sahip oldu\u011fumuzda da bir ill\u00fczyon olmad\u0131\u011f\u0131na ve asl\u0131nda \u201cbu sadece sistemin i\u015fleyi\u015f bi\u00e7imidir\u201d<\/em> diyoruz (en az\u0131ndan g\u00f6rsel bilimciler i\u00e7in bu b\u00f6yle). As\u0131l \u00fcz\u00fcc\u00fc olan ise M\u00fcller-Lyer ve Ay ill\u00fczyonlar\u0131na tatmin edici bir a\u00e7\u0131klama bulamam\u0131\u015f olmam\u0131z ve bunun sonucunda da onlar\u0131 hala \u201cill\u00fczyon\u201d olarak adland\u0131rmam\u0131zd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Peki ayd\u0131nl\u0131k ve karanl\u0131k adaptasyonuna ne demeli? T\u00fcm g\u00fcn d\u0131\u015far\u0131da, ayd\u0131nl\u0131k bir ortamda vakit ge\u00e7irdikten sonra karanl\u0131k bir tiyatroda koltu\u011fumuzu ararken ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zorluk da bir ill\u00fczyon mudur? Tabii ki hay\u0131r. Prizmatik bir g\u00f6zl\u00fck takt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hedefi do\u011fru g\u00f6steremememiz de bir ill\u00fczyon mudur? Tabii ki hay\u0131r. Alg\u0131 sistemimiz ayd\u0131nlatma durumlar\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklikleri ve g\u00f6z pozisyonuyla alakal\u0131 proprioseptif\/motor sinyallerinin tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 telafi edebilmek \u00fczere evrilmi\u015ftir. Fakat renk, devinim ve boyut gibi duyusal \u00f6l\u00e7\u00fcler boyunca s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f uyar\u0131mlardan sonra olu\u015fan etkilere ne demeli? Bu gibi her bir durumda alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey ile ger\u00e7eklik aras\u0131nda kesinlikle bir uyu\u015fmazl\u0131k vard\u0131r fakat bana kal\u0131rsa bunlar bir ill\u00fczyondan ziyade \u201csadece sistemin i\u015fleyi\u015f bi\u00e7imidir\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Yapay, yoksul ve belirsiz durumlar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Benim nezdimde ill\u00fczyon olarak nitelendirilmemesi gereken \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir alg\u0131sal etki grubu var. Bu durumlar yetersiz, yoksul ve belirsiz bilgilerden ibarettir. Benim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm, alg\u0131 sistemimizin normalde kulland\u0131\u011f\u0131 bir bilgiyi yok ederseniz, alg\u0131m\u0131z\u0131n olay\u0131n ger\u00e7ekli\u011fine tekab\u00fcl etmeyece\u011finin do\u011fru <\/em>olmas\u0131 gerekti\u011fi \u00fczerinedir. Akabinde, alg\u0131 sistemimizin yapay, yoksul ve belirsiz durumlarda nas\u0131l bir performans sergiledi\u011fine dair edindi\u011fimiz bilgi, bize normal ve ger\u00e7ek ya\u015fam senaryolar\u0131nda nas\u0131l alg\u0131layaca\u011f\u0131m\u0131za dair fazla bir \u015fey s\u00f6ylemez. \u00d6rne\u011fin, Fantz\u2019\u0131n ilk deneylerinde kulland\u0131\u011f\u0131 basit siyah-beyaz \u00e7izgi filmsi y\u00fcz \u00e7izimleri y\u00fcz alg\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n en iyi yolu mudur? Yoksul bir duruma dair ikinci bir \u00f6rnek olarak k\u0131sa s\u00fcreli takistoskopik sunumlar kullanan deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar g\u00f6sterilebilir. Takistoskopik sunumlar\u0131n g\u00f6z hareketlerinin kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 etkilerini gidermenin yan\u0131 s\u0131ra normalde bize ger\u00e7ek d\u00fcnya sahnelerini g\u00f6zlemlerken ve tararken eri\u015filebilir olan ek bilgiyi de d\u0131\u015fta b\u0131rak\u0131yor olmas\u0131 buna genel bir sebep olarak g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n\n\n\n

Bundan daha karma\u015f\u0131k bir durum olarak devinim paralaks\u0131n\u0131n objelerin yap\u0131s\u0131 ve kendilerini \u00e7evreleyen d\u00fcnyadaki duru\u015flar\u0131 hakk\u0131nda bir bilgi kayna\u011f\u0131 olmas\u0131 \u00fczerine yapm\u0131\u015f oldu\u011fum ara\u015ft\u0131rmay\u0131 de\u011ferlendirelim. Maureen Graham ile yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, devinim paralaks\u0131 eldeki tek bilgi oldu\u011funda g\u00f6zlemcilerin \u00fc\u00e7 boyutlu y\u00fczeyleri do\u011fru olarak alg\u0131layabildiklerini g\u00f6steren makaleden birka\u00e7 y\u0131l sonra Irv Rock, kendisi ve Deborah Wheeler\u2019\u0131n aksi takdirde karanl\u0131k olan bir odada g\u00f6zlemciye \u00fc\u00e7 farkl\u0131 mesafede olan, \u00fc\u00e7 gruptan olu\u015fan dokuz ayd\u0131nl\u0131k diski sundu\u011fu bir ara\u015ft\u0131rmay\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Tek g\u00f6zl\u00fc g\u00f6zlemcilerin ba\u015flar\u0131n\u0131 sa\u011fdan sola 15 cm kadar oynatmas\u0131na izin verildi ve kendilerine \u00fc\u00e7 farkl\u0131 disk grubunu farkl\u0131 mesafelerden g\u00f6r\u00fcp g\u00f6rmedikleri soruldu. Sonu\u00e7lar, \u00e7o\u011fu g\u00f6zlemcinin as\u0131l olan \u00fc\u00e7 boyutlu disk dizimini g\u00f6rmedi\u011fini g\u00f6sterdi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Fig\u00fcr 6. Rock\u2019\u0131n devinim paralaks\u0131 deneyinde kulland\u0131\u011f\u0131 tek g\u00f6zl\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip g\u00f6zlemcinin zifiri karanl\u0131k bir odada, bir yandan di\u011fer yana hareket ederek, dokuz ayd\u0131nl\u0131k diski g\u00f6zlemledi\u011fi bir aparat.<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ba\u015fta Rock\u2019\u0131n bulgular\u0131n\u0131n bizimkilerle \u00e7eli\u015fti\u011fi \u00fczerine bir endi\u015femiz vard\u0131. Fakat sonras\u0131nda fark ettik ki Rock\u2019\u0131n deneysel durumu fazlas\u0131yla yoksundu \u2014 mevcut olan tek uyaran zifiri karanl\u0131k bir odada izole edilmi\u015f birka\u00e7 d\u00fcz diskti[7]<\/a>. Sonu\u00e7 olarak, normalde g\u00f6rsel sistemimiz taraf\u0131ndan kullan\u0131lan bir bilgi elimizden al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda olaylar\u0131 do\u011fru bir \u015fekilde alg\u0131layamamam\u0131z bizi \u015fa\u015f\u0131rtmamal\u0131. Havan\u0131n ortas\u0131nda as\u0131l\u0131 duran, izole edilmi\u015f disklerin ve \u00f6ncesindeki bir durumu sonras\u0131ndakine k\u0131yasla de\u011ferlendirebilece\u011fimizin kesin olmad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyan\u0131n aksine, yatay d\u00fczlem de dahil olmak \u00fczere, objeler ve y\u00fczeyler a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yoruz. Dolay\u0131s\u0131yla, Rock\u2019\u0131n deneyindeki disklerin ger\u00e7ek diziminin g\u00f6r\u00fclmesindeki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n bir ill\u00fczyon olarak de\u011ferlendirilmemesi, aksine uyaranlar\u0131n yoksulla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kullan\u0131m\u0131ndan kaynaklanan alg\u0131sal ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klara <\/em>bir \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilmesi gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Laboratuvarda \u00fcstlendi\u011fimiz deneylerin hepsi de\u011filse de bir\u00e7o\u011fu yapay, yoksul ve belirsiz uyaranlar i\u00e7eriyor. \u00c7izgiler, \u0131zgara desenleri ve rastgele yerle\u015ftirilmi\u015f noktalardan olu\u015fan stereogramlar\u0131n bilgisayar monit\u00f6rlerinde g\u00f6sterilmesini de i\u00e7eren \u201cbasit\u201d uyaranlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gerek\u00e7emiz, bu basit uyaranlar\u0131n asl\u0131nda daha karma\u015f\u0131k olan ger\u00e7ek d\u00fcnya senaryolar\u0131 \u00fczerine genelleme yapabilmemizi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmas\u0131d\u0131r ki bu halihaz\u0131rda do\u011fa bilimleri i\u00e7in kullan\u0131lan bir stratejidir. Fakat bu bu insan alg\u0131s\u0131n\u0131 incelemenin en iyi yolu mudur? Bence de\u011fil. Bunu birka\u00e7 \u00f6rnekle do\u011frulamama m\u00fcsade edin. Necker k\u00fcp\u00fcn\u00fc ele alal\u0131m. K\u00fcp\u00fcn tel \u00e7er\u00e7eve modeline dair alg\u0131m\u0131z belirsizdir \u2014 bazen k\u00fcp bize a\u015fa\u011f\u0131 ve sola do\u011fru duruyor gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcrken bazen de yukar\u0131 ve sa\u011fa do\u011fru duruyor gibi g\u00f6z\u00fckebilir. Yani alg\u0131m\u0131z belirsiz. Peki ama neden? 1968\u2019de Gibson\u2019\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re: \u201cAlg\u0131 iki y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6ze ula\u015fan bilgi de iki y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr\u201d<\/em>. Fakat bu sonu\u00e7 bize ger\u00e7ek d\u00fcnyada k\u00fcplerin alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131 hakk\u0131nda ne anlat\u0131r?<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Fig\u00fcr 7. (A) Necker k\u00fcp\u00fc, (B) E\u015f zamanl\u0131 kontrast, (C ) Ponzo fig\u00fcr\u00fc, (D) Ebbinghaus fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn ekolojik bir versiyonu.<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Evrim ge\u00e7irdik ve tipik olarak opak y\u00fczeylere sahip bir d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7inde ya\u015f\u0131yoruz. Bu sebeple, tipik, opak bir Necker k\u00fcp\u00fcn\u00fcn \u00fc\u00e7 boyutlu yap\u0131s\u0131 ile ilgili ufak dahi olsa bir belirsizli\u011fe kap\u0131lmay\u0131z. Necker k\u00fcp\u00fc tasla\u011f\u0131 e\u011flenceli bir etkidir fakat bir yine de bir ill\u00fczyonla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc normalde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgiden yoksun bir uyaranlar b\u00fct\u00fcn\u00fcnden olu\u015fur. Sonu\u00e7 olarak, bize alg\u0131 sistemimizin normal zamandaki i\u015fleyi\u015fiyle ilgili \u00e7ok az \u015fey anlat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ll\u00fczyon olarak nitelendirilen durumlara ikinci bir \u00f6rnek olarak Fig\u00fcr 7B\u2019de g\u00f6sterilen dramatik kontrast etkisinden bahsedebiliriz. \u015eekildeki her bir dikey \u015feritten g\u00f6z\u00fcm\u00fcze e\u015fit oranda \u0131\u015f\u0131k ula\u015f\u0131r fakat en soldaki \u015ferit bize en sa\u011fdaki \u015ferite k\u0131yasla daha koyu gri bir tonda g\u00f6z\u00fck\u00fcr. Bu bir ill\u00fczyon mudur? Yap\u0131lan ilk hatalardan biri herhangi bir y\u00fczeyden yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bize y\u00fczeyin parlakl\u0131\u011f\u0131 (yans\u0131ma \u00f6zelli\u011fi) ile ilgili herhangi bir \u015fey s\u00f6yleyebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmemizdir[8]<\/a>. Bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc bu her zaman ayd\u0131nlatman\u0131n yo\u011funlu\u011fuyla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Pek de \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayan bir bi\u00e7imde, evrim bize bunu da \u201chesaba katan\u201d bir alg\u0131 sistemi bah\u015fetmi\u015ftir ve bizim y\u00fczeylerin parlakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekte do\u011fru bir bi\u00e7imde alg\u0131layabilmemizi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, burada bir parlakl\u0131k sabitli\u011fi mevzu bahistir. Bu \u00f6rnek, bir kez daha belirtmem gerekirse, bize alg\u0131 sistemimizle ilgili \u00e7ok az \u015fey s\u00f6yler \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6rsel sistemimiz sayesinde do\u011fal bir sahneyi g\u00f6zlemlerken normalde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgi bu \u00f6rnekte mevcut de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Geleneksel olarak ill\u00fczyon olarak tabir edilen durumlara verilebilecek \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u00f6rnek Mario Ponzo taraf\u0131ndan tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fig\u00fcr 7C\u2019ye bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yukar\u0131da bulunan iki paralel (ekran\u0131n\u0131zda da e\u015fit uzunlukta olan) yatay \u00e7izgilerin a\u015fa\u011f\u0131daki \u00e7izgiden biraz daha uzun g\u00f6z\u00fckt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. E\u011fer bu \u00e7izgiler frontal bir tabakada bize sunulsayd\u0131, a\u00e7\u0131sal (veya retinal) boyutu ayn\u0131 olurdu. Sonu\u00e7 olarak, ger\u00e7eklikle alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey aras\u0131nda bir uyu\u015fmazl\u0131k vard\u0131r. Fakat bu \u00e7izgi \u00e7izimleri \u00f6zellikle belirsizdir \u00e7\u00fcnk\u00fc normalde, ger\u00e7ek d\u00fcnyada bize eri\u015filebilir olan boyut ve uzakl\u0131k kavramlar\u0131ndan yoksundur. Ponzo fig\u00fcr\u00fcndeki birbirine yakla\u015fan (ya da birbirine paralel olan) \u00e7izgiler ger\u00e7ekten de frontal bir tabakada birbirine yakla\u015fan \u00e7izgiler taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olabilirlerdi ya da birbirinden uzakla\u015fan paralel \u00e7izgiler olabilirlerdi. Bu Magritte\u2019in \u201c\u00d6klid Bulvar\u0131\u201d adl\u0131 eserinde olduk\u00e7a g\u00fczel bir bi\u00e7imde kullan\u0131lm\u0131\u015f bir belirsizliktir. Yine de, ger\u00e7ek d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle, b\u00f6yle belirsizlikler olduk\u00e7a nadirdir \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00fc\u00e7 boyutlu yap\u0131lardan ve y\u00fczeylerden olu\u015fan bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yoruz, ince \u00e7izgilerden de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

Bir kez daha, as\u0131l hata a\u00e7\u0131sal kavisin bize d\u00fcnyadaki boyutlar \u00fczerine bir \u015fey s\u00f6yleyebilece\u011fini varsaymam\u0131zdan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamak gerek. Bir cismin a\u00e7\u0131sal kavisi, uzakl\u0131\u011f\u0131n bir fonksiyonu olarak \u00e7e\u015fitlendirilir ve b\u00f6ylelikle ger\u00e7ekli\u011fi <\/em>a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in uygunsuz bir y\u00f6ntemdir. Geleneksel olarak cisimlerin d\u00fcnyadaki boyutunun \u201cuzakl\u0131\u011f\u0131 hesaba katan\u201d ileri d\u00fczey bir i\u015flemle hesapland\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayd\u0131k. Yine de, deneysel bulgular\u0131n \u00f6nerdi\u011fi \u00fczere cisimlerin ger\u00e7ekte alg\u0131lanan boyutu, uzakl\u0131\u011f\u0131 hesaba katman\u0131n veya bir boyut \u00f6l\u00e7ekleme i\u015fleminin aksine, (Ames Odas\u0131 \u00f6rne\u011finde de g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere) kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 boyut<\/em> taraf\u0131ndan belirlenir. Klasikle\u015fmi\u015f geometrik ill\u00fczyonlar\u0131n hepsi olmasa da pek \u00e7o\u011fu (M\u00fcller-Lyer, Ponzo, Hering, Poggendorf ve Z\u00f6llner etkileri gibi) yoksul uyaran durumlar\u0131 olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilir ve bu s\u00f6zde ill\u00fczyonlar\u0131n \u00e7o\u011fu i\u00e7in tatmin edici bir a\u00e7\u0131klamaya sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z da dikkat edilmesi gereken bir husus.<\/p>\n\n\n\n

Todorovic\u2019in (2020) \u201c\u0130ll\u00fczyonlar i\u00e7in Art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Yap\u0131lanma\u201ds\u0131 \u00dczerine Baz\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcnceler<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

2020’de Dejan Todorovic, \u201c\u0130ll\u00fczyonlar Nedir?\u201d<\/em> sorusunu cevaplamak i\u00e7in azimli bir \u00e7aba sarf etti. Makalesinin ana hedefi ill\u00fczyon konseptine tatmin edici bir tan\u0131m sa\u011flamak yerine belirli bir alg\u0131sal etkinin bu etiketi almas\u0131n\u0131n uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine karar vermeye yarayacak, \u201cill\u00fczyonlar i\u00e7in art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir yap\u0131lanma\u201d sa\u011flamakt\u0131. Todorovic\u2019in gerek\u00e7esi \u015fu \u015fekildeydi:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026 ill\u00fczyon konseptinin genel tan\u0131m\u0131 olduk\u00e7a geni\u015f ve klasik ill\u00fczyon olmayan fenomenleri i\u00e7erir\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Halbuki kendisinin art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131lanmas\u0131:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130ll\u00fczyonlar\u0131 daha dar bir kapsamda form\u00fcle etme \u00e7abas\u0131d\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bana g\u00f6re, Todorovic\u2019in ill\u00fczyon ele\u015ftirisinin zay\u0131f noktas\u0131 bu \u201cdar kapsam\u201dd\u0131r. Kendisi, M\u00fcller-Lyer, Ponzo, Z\u00f6llner, Ebbinghaus ve Ehrenstein-Orbison fig\u00fcrleri (ve ayn\u0131 zamanl\u0131 kontrast etkileri de dahil olmak \u00fczere) gibi klasik, fig\u00fcrsel ill\u00fczyonlarda bir \u201chedefin\u201d <\/em>(\u00f6rne\u011fin M\u00fcller-Lyer fig\u00fcr\u00fcndeki \u015faftlar\u0131n uzunlu\u011fu) ve \u201ci\u00e7eri\u011fin\u201d <\/em>(\u00f6rne\u011fin iki u\u00e7ta da bulunan ok ba\u015flar\u0131) oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Bu \u201chedef\u201d <\/em>ve \u201ci\u00e7erik\u201d <\/em>aras\u0131ndaki ayr\u0131m, g\u00f6rsel sistemin g\u00f6ze belli bir bi\u00e7imde ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131p, ayr\u0131\u015ft\u0131ramayaca\u011f\u0131na dair bir soruyu ortaya koyar. Fakat ben bu sorunu \u015fimdilik bir kenara ay\u0131r\u0131yorum[9]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131lanmaya g\u00f6re, \u201ci\u00e7erik<\/em>\u201dteki bir de\u011fi\u015fikli\u011fin, de\u011fi\u015fmez olan \u201chedef<\/em>\u201din alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 etkilemesi durumu bir \u201cill\u00fczyon\u201ddur. \u00d6rne\u011fin, M\u00fcller-Lyer \u015faftlar\u0131ndaki ok ba\u015flar\u0131n\u0131 dikey \u00e7izgilere \u00e7evirmek veya e\u015f zamanl\u0131 kontrast \u00f6rne\u011fini \u00e7evreleyen \u00e7izgilerin gri tonunu dengelemek. Fakat Todorovic\u2019in analizlerinde M\u00fcller-Lyer \u015faftlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131sal boyutunun veya Ponzo ill\u00fczyonundaki yatay \u00e7izgilerinin o esnadaki durumun \u201cger\u00e7ekli\u011fi\u201dnin sadece belli bir tan\u0131m\u0131n\u0131 temsil etti\u011fini g\u00f6rmezden geldi\u011fini unutmamak gerekir. Ponzo ill\u00fczyonu durumunda, yatay (\u201chedef\u201d) \u00e7izgilerinin e\u015fit a\u00e7\u0131sal kavisi, fig\u00fcr d\u00fcz bir ka\u011f\u0131t par\u00e7as\u0131ndan ya da bilgisayar ekran\u0131ndan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclendi\u011finde ger\u00e7ekli\u011fe dair gayet makul bir tan\u0131mlama gibi g\u00f6z\u00fckebilir fakat bu benzer \u00e7izgiler \u00fc\u00e7 boyutlu bir sahnenin par\u00e7as\u0131 ise i\u015fler de\u011fi\u015fir. Kendisinin de kabullenmi\u015f oldu\u011fu \u00fczere, Todorovic\u2019in k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015f yap\u0131lanmas\u0131ndaki tan\u0131mlanm\u0131\u015f \u00e7o\u011fu alg\u0131sal etkilerin (\u00f6rne\u011fin, klasik geometrik veya fig\u00fcrsel ill\u00fczyonlar) bizim tatmin edici bir a\u00e7\u0131klamaya sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z etkiler oldu\u011funa dikkat etmek gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Genelde, kimse \u201ci\u00e7eri\u011fin\u201d bizim alg\u0131m\u0131z\u0131 etkiledi\u011fi yayg\u0131n fikrine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak istemez fakat bu neden<\/em> i\u00e7eri\u011fin alg\u0131m\u0131z\u0131 etkileyebilece\u011fi sorusunu yan\u0131tlamaktan ziyade yaftalar. Neden <\/em>sorusunu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, belirli bir \u00f6zelli\u011fin (\u201chedef\u201d) alg\u0131s\u0131, o hedefin sadece; proksimal, retinal (boyut), \u015fekil, parlakl\u0131k, dalga uzunlu\u011fu da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, farkl\u0131l\u0131k ve devinim gibi \u00f6zellikleriyle belirlenemez oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bence, e\u015f zamanl\u0131 kontrast etkileri, bir ill\u00fczyon olarak nitelendirilmektense, bize d\u00fcnyaya dair ger\u00e7e\u011fe uygun bilgileri sa\u011flama amac\u0131yla (\u00f6rne\u011fin, parlakl\u0131k sabiti) evrilmi\u015f alg\u0131sal i\u015flemlerin sonucu (veya talihsiz bir yan \u00fcr\u00fcn\u00fc?) olarak anla\u015f\u0131lmal\u0131. Bu, yapay ve yoksul durumlardan kaynaklanan bulgular\u0131 alg\u0131sal i\u015flemlerin temellerini anlamak i\u00e7in kullanman\u0131n ne kadar tehlikeli oldu\u011funu bir kez daha vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n

Ve ayn\u0131 \u201cneden\u201d sorusu di\u011fer \u201ci\u00e7eriksel\u201d etkileri de kaps\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, Ebbinghaus fig\u00fcr\u00fc (Fig\u00fcr 7D) Todorovic\u2019in yap\u0131lanmas\u0131na g\u00f6re bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmal\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc fig\u00fcr\u00fcn merkezindeki iki karga (\u201chedefler\u201d) kendilerini \u00e7evreleyen di\u011fer kargalar\u0131n boyutunun b\u00fcy\u00fck veya k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131na g\u00f6re farkl\u0131 boyutlarda alg\u0131lan\u0131rlar (i\u00e7erikler). Ayn\u0131 itirazlar burada da ge\u00e7erlidir. \u00d6ncelikle, hedefin a\u00e7\u0131sal boyutu kendisinin as\u0131l boyutuyla ilgili hi\u00e7bir\u015fey s\u00f6ylemez (\u00e7\u00fcnk\u00fc a\u00e7\u0131sal boyut uzakl\u0131\u011f\u0131n bir fonksiyonu olarak de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterir) ve b\u00f6ylelikle ger\u00e7ekli\u011fi a\u00e7\u0131klaman\u0131n belki de en iyi yolu de\u011fildir. \u0130kinci olarak, ger\u00e7ek d\u00fcnya sahnesindeki insanlar\u0131 veya objeleri bize yak\u0131n veya uzak olmalar\u0131na g\u00f6re daha b\u00fcy\u00fck veya k\u00fc\u00e7\u00fck boyutta alg\u0131lamay\u0131z \u00e7\u00fcnk\u00fc evrim bize boyut sabitli\u011fi olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyi bah\u015fetmi\u015ftir. Benim fikrimce, sabitlikler al\u0131c\u0131 (resept\u00f6r) sinyallerini d\u00fczeltmek i\u00e7in kullan\u0131lan \u201ceklentiler\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemeli, aksine, g\u00f6rsel sistemin; ger\u00e7ek boyutlar\u0131, oryantasyonlar\u0131, devinimleri ve y\u00fczeylerin yans\u0131ma karakteristiklerini (az veya \u00e7ok) do\u011fru bir \u015fekilde alg\u0131layabilmemizi sa\u011flayacak bir \u015fekilde evrimle\u015fmi\u015f bir \u00f6z\u00fc olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir. Bu gibi durumlar\u0131 hedefin alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 etkileyen bir \u201ci\u00e7erik\u201d olarak karakterize etmek yan\u0131lt\u0131c\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Todorovic, kendisinin art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n, \u201chedefler\u201d ve \u201ci\u00e7erikler\u201d temelli olmas\u0131n\u0131n \u015fekilsel ill\u00fczyonlar\u0131n ve e\u015f zamanl\u0131 kontrast etkilerini kategorize etmek i\u00e7in daha uygun oldu\u011funu, fakat, bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda metamerizm veya Ames Odas\u0131 gibi pek \u00e7ok ki\u015fi taraf\u0131ndan birer ill\u00fczyon olarak kabul edilen pek \u00e7ok farkl\u0131 durumu kapsamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmi\u015ftir. Todorovic, bu farkl\u0131 durumlarla ba\u015f etmek amac\u0131yla, belirli bir alg\u0131sal etkiyi bir ill\u00fczyon olarak kabul edebilmek i\u00e7in s\u0131ras\u0131yla yerine getirilmesi gereken bir tak\u0131m ek \u201ckriterya<\/em>\u201d sunmu\u015ftur. Bunlar, \u201ci\u00e7eriksel k\u00f6ken kriteri\u201d<\/em>, \u201c\u00f6rt\u00fc\u015fme (congruency) kriteri\u201d<\/em> ve \u201cetkile\u015fim kriteri\u201dni <\/em>kapsar.<\/p>\n\n\n\n

Mesela Todorovic\u2019in Adelson\u2019\u0131n Dama G\u00f6lgesi etkisi de\u011ferlendirmesini ele alal\u0131m. Kendisi, ger\u00e7ek \u00fc\u00e7 boyutlu bir sahneyi (bir silindirin dama tahtas\u0131nda duru\u015fu gibi) bir ill\u00fczyon olarak nitelendirmeyece\u011fimizi ve asl\u0131nda siyah ve beyaz dama tahtas\u0131 karelerinin yans\u0131ma \u00f6zelliklerini (g\u00f6lgelerin varl\u0131\u011f\u0131nda bile) do\u011fru bir \u015fekilde alg\u0131layaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 kabul ediyor. Yine de, Todorovic, bu durumun ayn\u0131 \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn g\u00f6zlerimize d\u00fcz bir resimden ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda farkl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Kendisi, beyaz ve d\u00fcz bir ka\u011f\u0131t par\u00e7as\u0131na veya tuvale aktar\u0131lm\u0131\u015f her resmin, \u00e7izimin ve foto\u011fraf\u0131n \u00e7ift kimlikli oldu\u011funu ve onlar\u0131n ya \u00fc\u00e7 boyutlu bir sahnenin tasviri olarak ya da d\u00fcz bir y\u00fczeye aktar\u0131lm\u0131\u015f sadece \u00e7izgilerden ve di\u011fer \u00f6zelliklerden olu\u015fan bir koleksiyon olabilece\u011fi fikrini ileri s\u00fcrd\u00fc. Sonu\u00e7 olarak da onlar g\u00f6zlemciye \u00e7eli\u015fkili <\/em>bilgi sa\u011fl\u0131yordu. Ama bir resmin veya foto\u011fraf\u0131n sabit tek g\u00f6zl\u00fc g\u00f6zlemleme arac\u0131 sayesinde g\u00f6r\u00fcnt\u00fclendi\u011fini ve resmin doku y\u00fczeyinin g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, g\u00f6zlere \u00fc\u00e7 boyutlu bir sahneden ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcyle kendisine ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda aralar\u0131nda (limitsel olarak) bir farkl\u0131l\u0131k g\u00f6zetilmedi\u011fini de unutmamak gerekir. S\u0131rf hi\u00e7bir g\u00f6zlemci veya g\u00f6rme yetisine sahip makine aradaki fark\u0131 anlayam\u0131yor diye alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131, sadece g\u00f6zlemlenen resim d\u00fcz <\/em>diye, bir ill\u00fczyon olarak kategorize etmek mant\u0131k d\u0131\u015f\u0131 geliyor. Fakat, \u00e7eli\u015fen bilgiler s\u00f6z konusu oldu\u011funda ne olur (\u00f6rne\u011fin, bir resmi iki g\u00f6z\u00fcm\u00fczle de g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemek)? Alg\u0131m\u0131z y\u00fczeyin d\u00fcz oldu\u011funu belirten, tek <\/em>bir kaynaktan gelen bilgi ile uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131nda (iki g\u00f6zl\u00fc uyumsuzluklar) aniden bir ill\u00fczyona m\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr? \u00dc\u00e7 boyutlu sahneleri alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n yan\u0131lt\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 <\/em>\u00f6ne s\u00fcrebiliriz. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fey bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla, g\u00f6lgelendirmeyle ve resimde mevcut olan di\u011fer bilgilerle tutarl\u0131d\u0131r. As\u0131l \u00f6nemli olan bir \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn nas\u0131l olu\u015fturuldu\u011fu de\u011fil, g\u00f6z\u00fcm\u00fcze ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde mevcut olan bilgidir.<\/p>\n\n\n\n

Todorovic i\u00e7in resimler ve foto\u011fraflar iki farkl\u0131 \u015fekilde yorumlanabilir<\/em>[10]<\/a> ve bu resimler ve foto\u011fraflar ger\u00e7ek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden farkl\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar sadece nesneleri temsil ederler<\/em>. Elbette, resimler ve foto\u011fraflar ger\u00e7ek bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden g\u00f6ze ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc izlemciye yeniden sunarlar. Fakat ben Todorovic\u2019in \u201ctemsil etme\u201d kelimesini sarf ederken ba\u015fka bir \u015feyden bahsetti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Peki \u00fc\u00e7 boyutlu televizyonlara veya ba\u015fa tak\u0131lan ekranlara ne demeli? Tercihen b\u00f6yle bir ekran, g\u00f6zlemcinin iki g\u00f6z\u00fcne de ger\u00e7ek sahnedeki \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn t\u0131pat\u0131p ayn\u0131s\u0131n\u0131 sunar. \u015eayet bu do\u011fruysa, iki alternatif yorumlamadan <\/em>bahsetmek sa\u00e7ma olur \u00e7\u00fcnk\u00fc burada herhangi bir \u00e7eli\u015fen bilgiye rastlanmaz. Fakat bu benim as\u0131l olan ger\u00e7ek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc alg\u0131lamad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in tasvir edilen \u00fc\u00e7 boyutlu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc alg\u0131lamam\u0131 yan\u0131lt\u0131c\u0131 <\/em>m\u0131 k\u0131lar?[11]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Todorovic bunun i\u00e7in olduk\u00e7a a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 \u00f6nermeyi sunar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAsl\u0131nda unutulmamal\u0131d\u0131r ki, klasik ill\u00fczyonlar ger\u00e7ekte mevcut olmayan \u00fc\u00e7 boyutlu sahneyi g\u00f6rmekten ziyade; boyut, \u015fekil, renk gibi ger\u00e7ekte mevcut olan iki boyutlu \u00f6zellikleri yanl\u0131\u015f alg\u0131lamam\u0131z\u0131 kapsar.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Todorovic\u2019e g\u00f6re d\u00fcz trompe l\u2019oeil bir sanat eserinde kullan\u0131lan bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ve g\u00f6lgelendirmeye dair bilginin (bir ill\u00fczyondan ziyade) do\u011fru bir alg\u0131 olarak nitelendirilmesi i\u00e7in yeterlidir fakat bir klasik ill\u00fczyon fig\u00fcr\u00fcnde bulunan s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 onu bir ill\u00fczyon yapmaz m\u0131? Buradaki s\u0131n\u0131r nedir?<\/p>\n\n\n\n

Todorovic\u2019in metamerizm de\u011ferlendirmesinde de benzer sorunlar mevcuttur. Howard ve Rogers metamerizmi renkli g\u00f6rme gibi \u00f6rt\u00fc\u015fen hassasiyet fonksiyonlar\u0131na sahip herhangi kanalize edilmi\u015f bir sistemin sonucu olarak tan\u0131mlad\u0131. Todorovic\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026klasik ill\u00fczyonlar\u0131n aksine metamerizm i\u00e7erik etkilerinden kaynaklanmaz.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylelikle, Todorovic\u2019in orjinal (art\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f) yap\u0131lanmas\u0131na g\u00f6re metamerizm bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmamal\u0131<\/em>. Yine de kendisinin s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re:<\/p>\n\n\n\n

\u201cMetamerizm ill\u00fczyon olarak nitelendirilemeyecek, ger\u00e7eklik ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f aras\u0131ndaki bir ba\u015fka uyu\u015fmazl\u0131k vakas\u0131d\u0131r\u2026\u201d <\/em>\u00e7\u00fcnk\u00fc \u201c\u2026metamerizm i\u00e7eriksel k\u00f6ken kriterini ve etkile\u015fim kriterini sa\u011flamaz.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bunun metamerizmin kanalize edilmi\u015f, \u00fc\u00e7 renkli sistemimizin i\u015fleyi\u015finin bir sonucu oldu\u011funu s\u00f6ylemenin dolamba\u00e7l\u0131 bir yolu oldu\u011funu bir kez daha vurgulamak gerek. Kanalize edilmi\u015f bir sistemin \u00f6zelliklerini anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda sonu\u00e7lar\u0131na dair yan\u0131lt\u0131c\u0131 hi\u00e7bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Todorovic\u2019in Ames Odas\u0131 de\u011ferlendirmesi de benzer bir bi\u00e7imde sorunludur. Mesela, kendisinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re:<\/p>\n\n\n\n

\u201cD\u00fczg\u00fcnce konumland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6zlemciler i\u00e7in iki oda da (normal ve ikizkenar yamuk bi\u00e7iminde olan) bir k\u00fcboid olarak g\u00f6r\u00fcnecektir fakat bu normal bir oda i\u00e7in <\/em>do\u011fruyken<\/em><\/strong>, bir Ames Odas\u0131 i\u00e7in <\/em>yanl\u0131\u015ft\u0131r<\/em><\/strong>.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bu san\u0131dan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, Todorovic\u2019in yap\u0131lanmas\u0131na g\u00f6re, Ames Odas\u0131\u2019na dair olan alg\u0131m\u0131z (iki k\u00f6\u015fede bulunan insanlar veya di\u011fer nesneler olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece) bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. E\u011fer bu do\u011fruysa, bu bize odan\u0131n as\u0131l \u015feklini \u201cger\u00e7ekli\u011fin\u201d do\u011fru bir tan\u0131m\u0131 olarak de\u011ferlendirmenin asl\u0131nda ne kadar uygunsuz oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Toy bir g\u00f6zlemci Ames Odas\u0131\u2019n\u0131 as\u0131l \u015fekli ikizkenar d\u00f6rtgenken bir dikd\u00f6rtgen olarak g\u00f6rmeyi olduk\u00e7a etkileyici bulabilir, fakat bir g\u00f6rsel bilimci i\u00e7in odan\u0131n dikd\u00f6rtgenden ba\u015fka bir \u015fekle sahip oldu\u011funu g\u00f6sterecek bir \u015fey yoktur.<\/p>\n\n\n\n

Yine de, Todorovic\u2019in Ames odas\u0131n\u0131n bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 konusunda kar\u0131\u015f\u0131k duygulara sahip oldu\u011fu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131. Kendisi bir yaz\u0131s\u0131nda: \u201c\u2026 bu etki etkile\u015fim kriterini tam olarak da sa\u011flam\u0131yor de\u011fil\u201d<\/em> dedi\u011fi i\u00e7in bir yandan Ames Odas\u0131\u2019n\u0131n bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilece\u011fini,<\/strong> fakat di\u011fer yandan \u201c\u00f6rt\u00fc\u015fme kriterini sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in<\/em>\u201d[12]<\/a> bir ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131<\/strong> s\u00f6ylemi\u015ftir. Peki bu bilgi bize ne kazand\u0131rd\u0131? Todorovic yaz\u0131s\u0131n\u0131n devam\u0131nda \u201cAmes Odas\u0131\u2019n\u0131n bir ill\u00fczyon olmad\u0131\u011f\u0131<\/em>\u201d sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r. Bana, bu Ames Odas\u0131\u2019n\u0131n bir ill\u00fczyon olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusunu cevaplamak i\u00e7in gere\u011finden fazla kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir y\u00f6ntem gibi geliyor. E\u011fer g\u00f6ze ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn ay\u0131rt edilmesi olanaks\u0131zsa, \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc yaratman\u0131n bir yolunu do\u011fru olarak nitelendirirken di\u011fer yolunun ill\u00fczyon oldu\u011fu sonucuna varman\u0131n hi\u00e7bir mant\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek daha net bir cevap olur.<\/p>\n\n\n\n

Fakat Todorovic yaz\u0131s\u0131n\u0131n devam\u0131nda:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026 Ames Odas\u0131 birka\u00e7 ill\u00fczyon kriterini sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in <\/em>geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir ill\u00fczyon alg\u0131s\u0131<\/em><\/strong>n\u0131 baz alarak <\/em>ill\u00fczyona yak\u0131n bir durum <\/em><\/strong>olarak de\u011ferlendirilebilir\u201d demi\u015ftir.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bir ba\u015fka deyi\u015fle, art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131lanma<\/em>ya g\u00f6re, Ames Odas\u0131 bir ill\u00fczyon olabilir de, olmayabilir de. Todorovic, art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131lanmas\u0131nda bu s\u00f6zde farkl\u0131 kriterlerden yard\u0131m dilenerek klasik fig\u00fcral ill\u00fczyonlar (ve e\u015f zamanl\u0131 kontrast) olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilecek onca \u015feyin bir ill\u00fczyon olarak de\u011ferlendirilme ihtimalini k\u0131s\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu (I) neden <\/em>ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f etkilerden bu kadar muzdaribiz? veya (II) neden <\/em>di\u011fer alg\u0131sal etkiler (art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131lanman\u0131n \u00e7e\u015fitli kriterlerini sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle) ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r<\/em>? sorular\u0131n\u0131 cevaplam\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Genel olarak, Dejan Todorovic\u2019in ill\u00fczyonlar\u0131n do\u011fas\u0131 \u00fczerine oldu\u011funca \u00e7e\u015fitli deneysel bulgular\u0131, tan\u0131t\u0131mlar\u0131, konu\u015fmalar\u0131 ve arg\u00fcmanlar\u0131 sunarken harika bir i\u015f ortaya koydu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yazd\u0131\u011f\u0131 makale adeta bir g\u00fc\u00e7 g\u00f6sterisiydi<\/em>. Buna ek olarak, Todorovic\u2019in makalesinin b\u00fct\u00fcn ustaca ele al\u0131nm\u0131\u015f detaylar\u0131n\u0131, sadece birka\u00e7 paragrafla al\u0131nt\u0131layarak, adilce yorumlamak imkans\u0131z. Bununla beraber, Todorovic\u2019in art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n ya da neyin ill\u00fczyon olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131p neyin s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 k\u0131yaslayan di\u011fer kriterlerinin, kurallar\u0131n\u0131n ya da prosed\u00fcrlerinin asl\u0131nda ill\u00fczyon konseptinin kendisinin anlaml\u0131 ve mant\u0131kl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamam\u0131z konusunda bize yard\u0131mc\u0131 olaca\u011f\u0131 konusunda kayda de\u011fer \u00e7ekincelerim var.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Buradan ne sonu\u00e7 \u00e7\u0131karabiliriz? \u00d6ncelikle, bir ill\u00fczyonu neyin olu\u015fturdu\u011funa dair tatmin edici veya anlaml\u0131 bir tan\u0131ma sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u0130ll\u00fczyonlar\u0131n \u201cger\u00e7eklikle alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey aras\u0131ndaki uyu\u015fmazl\u0131k\u201d<\/em> oldu\u011fu tan\u0131m\u0131 bana ger\u00e7ekten de yeterli gelmiyor. Kelimelerin bir \u00f6nemi vard\u0131r, ve \u015fayet biz, birer \u201cill\u00fczyon\u201d ve \u201cger\u00e7e\u011fe uygun\u201d durum olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri ay\u0131rt edebilmenin mant\u0131kl\u0131 bir yolu oldu\u011funa inan\u0131yorsak, kendimizi kand\u0131rm\u0131\u015f oluruz. \u0130kincisi, ill\u00fczyonlar olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z baz\u0131 durumlar asl\u0131nda \u201ct\u0131pk\u0131bas\u0131mlard\u0131r\u201d \u2014 \u00f6rne\u011fin, ger\u00e7ek d\u00fcnya durumlar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca birer kopyas\u0131 olan g\u00f6z\u00fcm\u00fcze ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri. Sonu\u00e7 olarak, bunlar bize t\u0131pk\u0131bas\u0131mlar\u0131n taklit etti\u011fi ger\u00e7ek d\u00fcnya durumlar\u0131ndan \u00f6\u011frenemeyece\u011fimiz hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemez. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u00e7izgiler, noktalar ve \u0131zgara desenlerine ilaveten ikizkenar takistoskopik sunumlar, s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6rsel alanlar, d\u00fcz resimler, izole edilmi\u015f derinlik \u201ci\u015faretleri\u201d ve karanl\u0131kta uygulanan deneyler gibi elveri\u015fsiz, yoksul ve belirsiz uyaranlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015f ortamlarda alg\u0131sal sistemimizin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131yla ilgili bizi bilgilendirir, fakat bize ger\u00e7ek d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131m\u0131z hakk\u0131nda belki de \u00e7ok az \u015fey s\u00f6yler. Bu etkileri isterseniz \u201cill\u00fczyon\u201d olarak adland\u0131r\u0131n fakat alg\u0131n\u0131n belirli bir yan\u0131na dair tatmin edici bir a\u00e7\u0131klamaya sahip oldu\u011fumuzda (sabitlikler, metametrik e\u015fler, alt s\u0131n\u0131rlar, adaptasyon ve do\u011frusals\u0131zl\u0131klar gibi), o alg\u0131sal etkileri birer ill\u00fczyon olarak de\u011fil \u201csadece alg\u0131sal sistemimizin i\u015fleyi\u015f \u015fekli\u201d olarak g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Bu makalenin ele\u015ftirmenlerinden birinin belirtti\u011fine g\u00f6re, \u201cyoksul ve belirsiz\u201d uyaranlar ve \u201cger\u00e7ek d\u00fcnya\u201d sahneleri bir mutlak b\u00f6l\u00fcnme noktas\u0131ndan ziyade s\u00fcreklili\u011fi temsil ediyor. Dahas\u0131, belki de bu ayr\u0131m uyaran\u0131n \u00f6zelliklerinden ziyade belirli bir g\u00f6revi yerine getirmek i\u00e7in kullan\u0131lan bilginin <\/em>\u00fczerine yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Johansson\u2019\u0131n biyolojik devinimin nokta-\u0131\u015f\u0131k ispat\u0131 buna g\u00fczel bir \u00f6rnek olabilir. Hareket eden k\u00fc\u00e7\u00fck bir nokta grubu, bir uyaran d\u00fczeyinde, bilgi a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a yoksul bir girdi olarak nitelendirilebilir. Bahsi ge\u00e7en hareket eden noktalar belirli bir g\u00f6zlemci hakk\u0131nda (kad\u0131n veya erkek, ya\u015fl\u0131 veya gen\u00e7) veya hareket yetenekleri hakk\u0131nda (y\u00fcr\u00fcmek, ko\u015fmak, dans etmek gibi) a\u00e7\u0131k\u00e7a zengin bir bilgi sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

Bu makaleyi yazma amac\u0131m yapay, yetersiz ve belirsiz uyaranlar kullanan deneyleri tamam\u0131yla terk etmemizi \u00f6nermek de\u011fil. Baz\u0131 durumlarda, bu tarz deneylerden edinilebilecek sonu\u00e7lar bize alg\u0131sal sistemimizin do\u011fal ortamlarda nas\u0131l i\u015fledi\u011fini kavramam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olur. \u00d6rne\u011fin, Ames Odas\u0131, bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ve g\u00f6receli boyutun \u00f6nemi \u00fczerine deliller sunar ve Pulfrich Pendulum etkisi g\u00f6rsel gecikme s\u00fcresinin g\u00f6revini a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131r. Yine de, e\u011fer tek hedefimiz sadece bizi \u015fa\u015f\u0131rtan, e\u011flendiren ve heyecanland\u0131ran durumlar yaratmaksa, alg\u0131y\u0131 anlamak \u00fczere yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalara pek de fazla katk\u0131 sa\u011flam\u0131yoruz demektir.<\/p>\n\n\n\n

Notlar<\/h2>\n\n\n\n

[1]<\/a> Nick Wade ill\u00fczyonlar\u0131n bir \u00f6l\u00e7\u00fct veya kendilerine ili\u015fkin incelenecek bir referans gerektirdi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Barbara Gillam i\u00e7in, ill\u00fczyon terimi tipik olarak alg\u0131lanan ger\u00e7eklik ve objektif veya fiziksel ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki tutars\u0131zl\u0131\u011fa at\u0131fta bulunur.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Bu makalede \u00f6rnekleri sunulmu\u015f alg\u0131sal etkilerin hepsi g\u00f6rsel modeliteye sahiptir. Fakat, i\u015fitme veya dokunma gibi ba\u015fka modalitelere sahip alg\u0131sal etkiler bu \u015femaya g\u00f6re ayn\u0131 bi\u00e7imde farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterebilir.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Asl\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek gerekirse, oda alt\u0131 y\u00fczl\u00fc bir \u015fekle sahip.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Bu herhangi g\u00f6rme yetisine sahip bir makinenin (bi\u00e7imsiz veya ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc) \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc bir oda olarak g\u00f6rece\u011fi anlam\u0131na gelmiyor. Aksine, hi\u00e7bir g\u00f6rme yetisine sahip olmayan bir makinenin d\u00fczg\u00fcnce in\u015fa edilmi\u015f bir Ames odas\u0131 ve normal dikd\u00f6rtgen odan\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri aras\u0131ndaki farkl\u0131 saptayamayacak demek oluyor.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> \u201cFacsimile\u201d kelimesinin s\u00f6zl\u00fck anlam\u0131 \u201ct\u0131pk\u0131bas\u0131m\u201dd\u0131r. Bana kal\u0131rsa bu tan\u0131m, bu makaledeki durumlar\u0131 do\u011fru bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Burada \u201ce\u015fde\u011fer konfig\u00fcrasyon\u201d kelimesini de kullanabilirdim fakat bence bu daha tan\u0131mlay\u0131c\u0131.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Burada bilgi kelimesini kullanmam\u0131n sebebi d\u00fcnyan\u0131n ne sundu\u011funa ve g\u00f6ze ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde (\u00f6rne\u011fin, geni\u015fleme oran\u0131n\u0131n temas zaman\u0131yla ilgili sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bilgi) neyin ula\u015f\u0131labilir oldu\u011funu kastetmek. Fakat, belirli bir alg\u0131sal etkiyi elde etmek i\u00e7in kullan\u0131lan bilgi tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131nda etkin olarak o bilgiyi edinmek i\u00e7in kullan\u0131lan mekanizmaya dair bir tan\u0131m sa\u011flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 unutmamak gerekir.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> Barbara Gillam\u2019\u0131n (kendisiyle ki\u015fisel bir ileti\u015fimim sonucunda) belirtti\u011fine g\u00f6re dokuz diskin hepsinin de ayn\u0131 g\u00f6rsel a\u00e7\u0131y\u0131 olu\u015fturuyordu. Bu da bize b\u00fct\u00fcn disklerin g\u00f6zlemciye ayn\u0131 uzakl\u0131kta oldu\u011fu bilgisini sunuyor.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> Ger\u00e7eklik ve alg\u0131m\u0131z\u0131n Shapiro ve Todorovic\u2019in Oxford G\u00f6rsel \u0130ll\u00fczyonlar \u0130ncelemesine g\u00f6re k\u0131yaslanmas\u0131n\u0131n olu\u015fturabilece\u011fi sorunlardan bahsettim.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a> Todorovic yaz\u0131s\u0131nda, \u201cYine de, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n hedefleri kolayca ve oldu\u011funca saptayabiliyor olmalar\u0131na ra\u011fmen, o hedeflerin baz\u0131 \u00f6zelliklerini di\u011fer i\u00e7eriklerden ayr\u0131 bir bi\u00e7imde i\u015fleyemedikleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r\u201d diye bildirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> Fakat burada s\u00f6zl\u00fc \u00e7eviriyi kim veya ne yap\u0131yor?<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> Mesela, bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u00fc\u00e7 boyutlu televizyon veya ekranl\u0131 kasklar g\u00f6zlemci i\u00e7in bir t\u0131pk\u0131bas\u0131m olu\u015fturur.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> Uygunluk k\u00f6keni hususunda: \u201cK\u0131yaslanmak \u00fczere olan hedef nesne \u00e7iftlerindeki fiziksel nitelikler e\u015fle\u015fiktir, bu da, ikisinin de distal ve proksimal olarak e\u015fit oldu\u011fu anlam\u0131na geliyor.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Adelson, E. H. (1995). Checker-shadow illusion.<\/p>\n\n\n\n

Ames, A. (1955). \u201cThe nature of perceptions, pretensions and behaviour,\u201d in Princeton, (New Jersey: Princeton University Press).<\/p>\n\n\n\n

Day, R. H. (1993). The ames room from another viewpoint. Perception 22, 1007\u20131011. doi: 10.1068\/p221007<\/p>\n\n\n\n

Fantz, R. L. (1961). The origin of form perception. Sci. Am. 204, 66\u201372. doi: 10.1038\/scientificamerican0561\u201366<\/p>\n\n\n\n

Gibson, J. J. (1968). The Senses Considered as Perceptual Systems. London: George Allen and Unwin.<\/p>\n\n\n\n

Gregory, R. L. (1966). Eye and Brain. London: Weidenfeld and Nicholson.<\/p>\n\n\n\n

Gregory, R. L. (1996). The unnatural science of illusions. Proc. Royal Institution London 64, 93\u2013110.<\/p>\n\n\n\n

Gregory, R. L. (2009). Seeing Through Illusions. Oxford: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Howard, I. P., and Rogers, B. J. (1995). Binocular Vision and Stereopsis. New York: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Morgan, M. J. (1996). \u201cVisual illusions,\u201d in Unsolved Mysteries of the Mind: Tutorial Essays in Cognition, ed V. Bruce (London: Psychology Press), 29\u201358.<\/p>\n\n\n\n

Ponzo, M. (1928). Urteilst\u00e4uschungen \u00fcber Mengen. Arch. Ges. Psychol. 65, 129\u2013162.<\/p>\n\n\n\n

Robinson, J. (1972). The Psychology of Visual Illusion. London: Hutchinson and Company.<\/p>\n\n\n\n

Ponzo, M. (1928). Urteilst\u00e4uschungen \u00fcber Mengen. Arch. Ges. Psychol. 65, 129\u2013162.<\/p>\n\n\n\n

Robinson, J. (1972). The Psychology of Visual Illusion. London: Hutchinson and Company.<\/p>\n\n\n\n

Rock, I. (1983). The Logic of Perception. Cambridge: The MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

Rock, I. (1984). Perception. New York: Scientific American Library.<\/p>\n\n\n\n

Rogers, B. J. (2017a). \u201cWhere have all the illusions gone?,\u201d in Oxford Compendium of Visual Illusions, eds A. Shapiro, and D. Todorovic (New York: Oxford University Press), 144\u2013156.<\/p>\n\n\n\n

Rogers, B. J. (2017b). Perception: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Rogers, B. J. (2020). Keeping your feet on the ground. Perception 49, 1121\u20131127. doi: 10.1177\/0301006620964400<\/p>\n\n\n\n

Rogers, B. J. (2021). A new perspective on the ames room. Perception 50:44. doi: 10.1177\/03010066211059887<\/p>\n\n\n\n

Rogers, B. J. (2022). Cues, clues and the cognitivisation of perception: do words matter? Perception 51, 295\u2013299. doi: 10.1177\/03010066221080617<\/p>\n\n\n\n

Rogers, B. J., and Graham, M. E. (1979). Motion parallax as an independent cue for depth perception. Perception 8, 125\u2013134. doi: 10.1068\/p080125<\/p>\n\n\n\n

Runeson, S. (1988). The distorted room illusion, equivalent configurations and the specificity of static optic arrays. J. Exp. Psychol. Hum. Percept. Perform. 14, 295\u2013304. doi: 10.1037\/0096\u20131523.14.2.295<\/p>\n\n\n\n

Shapiro, A., and Todorovic, D. (2017). Oxford Compendium of Visual Illusions. New York: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n

Todorovic, D. (2020). What are visual illusions? Perception 49, 1128\u20131199. doi: 10.1177\/0301006620962279<\/p>\n\n\n\n

Bu makale CC BY 4.0 lisans\u0131<\/a> alt\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evrilmi\u015ftir. \u00a9 2022 Brian Rogers<\/p>\n\n\n\n

Al\u0131nt\u0131: Rogers B (2022) When is an illusion not an illusion? An alternative view of the illusion concept. Front. Hum. Neurosci.<\/em> 16:957740. doi: 10.3389\/fnhum.2022.957740<\/a><\/p>","protected":false},"featured_media":2044,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[94,93,234,691,64,233,92,323,111,1046,1044,1045,76,80,81,110,96],"kategori":[305],"class_list":["post-2043","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-gorme","event_publishing_tags-illusion","event_publishing_tags-illusions","event_publishing_tags-iluzyon","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-vision","event_publishing_tags-zihin","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2043","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2043\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2044"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2043"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2043"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2043"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}