{"id":2041,"date":"2023-04-16T15:00:20","date_gmt":"2023-04-16T15:00:20","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&#038;p=2041"},"modified":"2025-09-19T19:40:54","modified_gmt":"2025-09-19T19:40:54","slug":"bilissel-bilim-ve-felsefenin-neden-birbirine-ihtiyaci-var-paul-thagard","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilissel-bilim-ve-felsefenin-neden-birbirine-ihtiyaci-var-paul-thagard\/","title":{"rendered":"Bili\u015fsel Bilim ve Felsefenin Neden Birbirine \u0130htiyac\u0131 Var? \u2014 Paul Thagard"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0<a href=\"https:\/\/onlinelibrary.wiley.com\/doi\/full\/10.1111\/j.1756-8765.2009.01016.x\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Why Cognitive Science Needs Philosophy and Vice Versa<\/a><\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"0367\">\u00d6z<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fc93\">Felsefenin bili\u015fsel bilimle ilgisiz oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerin aksine, bu makale felsefenin genellik ve normatiflik a\u00e7\u0131s\u0131ndan bili\u015fsel bilimde oynayaca\u011f\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli bir rol\u00fc oldu\u011funu savunmaktad\u0131r. Alandaki genel sorularla kastedilen teoriler ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131n do\u011fas\u0131, bili\u015fsel kuramlar olu\u015fturmada bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n rol\u00fc ve bili\u015fsel bilimin farkl\u0131 alanlar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkilerdir. Normatif sorular ise insan d\u00fc\u015f\u00fcncesinin Bayes\u00e7i olmas\u0131n\u0131n gerekli olup olmad\u0131\u011f\u0131 ve karar vermenin beklenen fayday\u0131 maksimize etmesinin gerekli olup olmad\u0131\u011f\u0131 ve normlar\u0131n nas\u0131l kurulmas\u0131 gerekti\u011fini i\u00e7erir. Bu tarz genel ve normatif sorular, felsefi sorgulamay\u0131 bili\u015fsel bilimdeki geli\u015fmenin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131 haline getirir. Felsefenin en iyi \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ise \u00f6nsel (a priori) ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme ve kavramsal analizle de\u011fil fakat bili\u015fsel bilimin geni\u015f kapsaml\u0131 bulgular\u0131 \u00fczerine deneysel verilerle desteklenmi\u015f sorgulama yoluyla ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"fd71\"><strong>1. Giri\u015f<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2c83\">\u00dcnl\u00fc bir bili\u015fsel bilimci bir keresinde bana bir arabaya ba\u011flanm\u0131\u015f teneke kutular d\u00fc\u011f\u00fcn i\u00e7in neyse, felsefenin de bili\u015fsel bilim i\u00e7in o oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015fti. Bir psikolog taraf\u0131ndan \u00fcretilen e\u015fit derecede olumsuz bir benzetme ise alkol cinsel ili\u015fki i\u00e7in neyse, felsefenin de bilim i\u00e7in o oldu\u011fudur, yani Shakespeare\u2019in Macbeth\u2019te s\u00f6z etti\u011fi \u015fekilde anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla, arzuyu uyand\u0131r\u0131r ama performans\u0131 azalt\u0131r. Bundan ba\u015fka felsefenin bilim i\u00e7in, pornografik filmler cinsel ili\u015fki i\u00e7in neyse o oldu\u011fu iddia edilmi\u015ftir. Richard Feynman\u2019\u0131n bilim adamlar\u0131n\u0131n k\u00e2\u015fifler, filozoflar\u0131n ise turistler oldu\u011funu ve ornitoloji (ku\u015f bilimi) ku\u015flar i\u00e7in ne kadar faydal\u0131ysa bilim felsefesinin de bilim insanlar\u0131 i\u00e7in o kadar faydal\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi iddia edilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6ff6\">Bu t\u00fcm \u00e7irkin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalara kar\u015f\u0131l\u0131k, ben Santayana\u2019n\u0131n tarih hakk\u0131ndaki \u00fcnl\u00fc s\u00f6z\u00fcn\u00fc uyarlayarak farkl\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015fe eri\u015ftim: Felsefeyi \u00f6nemsemeyenler onu tekrarlamaktan kurtulamazlar. Bu s\u00f6z\u00fc Keynes\u2019in ekonomi teorisi hakk\u0131ndaki s\u00f6z\u00fcnden yola \u00e7\u0131kararak geni\u015fletebilirim: Felsefi etkiden muaf olduklar\u0131na inananlar, genellikle art\u0131k ge\u00e7ersiz olan bir filozofun k\u00f6leleridir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a90d\">Bu makaledeki amac\u0131m, felsefenin zihin \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7ok disiplinli \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n olmazsa olmaz bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermektir, ancak \u00e7o\u011fu filozofun d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc nedenlerle de\u011fil. Felsefe, bili\u015fsel bilim i\u00e7in temeller sa\u011flamaz ve \u00e7o\u011fu filozofun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6nsel (a priori) do\u011frular\u0131 \u00fcretebilme yetene\u011fine sahip de\u011fildir. Felsefe bilimlerin krali\u00e7esi de\u011fildir. Felsefenin zihin \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardaki kavramsal kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 ayd\u0131nlatmada \u00f6zel bir rol\u00fc de yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu iddia edilen rol, kavramlar\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f anlar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"35fd\">Bunlar\u0131n yerine, felsefenin bili\u015fsel bilime iki temel katk\u0131s\u0131 vard\u0131r: Genellik ve normatiflik. Genellik ile kastetti\u011fim \u015fu ki; felsefi sorgulamalar psikoloji, sinirbilim, dilbilim, antropoloji ve yapay zeka gibi spesifik disiplinlerdeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ilgilendiklerinden daha geni\u015f sorular\u0131 cevaplamaya \u00e7abalar. Felsefi genellik, bili\u015fsel bilim gibi disiplinleraras\u0131 bir alan i\u00e7in ayr\u0131ca \u00f6nemlidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc felsefe bir\u00e7ok alan\u0131 kapsayan sorular sorabilir. Felsefe, zihni ve zek\u00e2y\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan ve bu \u00e7ok alanl\u0131 sorular sorulmad\u0131k\u00e7a ayr\u0131k g\u00f6z\u00fcken yakla\u015f\u0131mlar\u0131 bir araya getirmeye yard\u0131mc\u0131 olur. Bu y\u00fczden felsefenin, d\u00fc\u015f\u00fcnceye dair en cesur bilimsel sorgulamalarda ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak ortaya \u00e7\u0131kan, zihnin incelenmesiyle ilgili genel sorular\u0131 cevaplamay\u0131 nas\u0131l ama\u00e7layabilece\u011fine dair \u00f6rnekler verece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f9f1\">Normatiflik ile ise felsefenin sadece \u015feylerin nas\u0131l oldu\u011fuyla de\u011fil, ayn\u0131 zamanda nas\u0131l olmalar\u0131 gerekti\u011fiyle de ilgilendi\u011fini kastediyorum. Ahlak ve bilgi hakk\u0131nda felsefi teoriler, insanlar\u0131n nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve eyledi\u011fine dair tan\u0131mlay\u0131c\u0131 teoriler olman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ip, insanlar\u0131n nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnmesi ve eylemesi gerekti\u011fine dair normatif (\u00f6ng\u00f6ren) teoriler geli\u015ftirilmelidir. Bana g\u00f6re normatif meseleler bili\u015fsel bilimde ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r ve onlar\u0131 ele alabilecek teorik ara\u00e7lara sahip filozoflar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 gerektirir. Bir\u00e7ok filozof bu normatif i\u015flevi yerine getirmek i\u00e7in felsefenin kendisini deneysel konulardan uzakla\u015ft\u0131rmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ancak ben tan\u0131mlay\u0131c\u0131 ve normatif meselelerin ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n birlikte nereye gidece\u011fine dair \u00f6rnekler sunaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"553d\">Genellik ve normatifli\u011fe ek olarak, felsefe bili\u015fsel bilim i\u00e7in k\u0131saca de\u011finece\u011fim di\u011fer yan rollerde de oynayabilir. Bazen felsefi fikirler bilimsel sorgulamalar\u0131 canland\u0131rmada faydal\u0131 olabilir. \u00d6rnek olarak Wittgenstein\u2019\u0131n dil hakk\u0131ndaki baz\u0131 fikirleri, 1970\u2019lerdeki kavramlar\u0131n prototipik do\u011fas\u0131na[1] dair ara\u015ft\u0131rmalara ilham oldu. Keza Daniel Dennett\u2019in kas\u0131tl\u0131 eylem hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri geli\u015fimsel psikolojide \u00e7ocuklar\u0131n yanl\u0131\u015f inan\u00e7lar \u00fczerine yarg\u0131lar\u0131yla ilgilenen zengin bir ara\u015ft\u0131rma gelene\u011fini tetikledi. Felsefe ayr\u0131ca bili\u015fsel bilimin temsil ve hesaplamaya dair temel varsay\u0131mlar\u0131na meydan okuyan kimi felsefi arg\u00fcmana savunma geli\u015ftirmekte de yard\u0131mc\u0131 olabilir. B\u00f6ylece, felsefe bili\u015fsel bilimcilere alanlar\u0131na t\u00fcmden ele\u015ftirel yakla\u015fan filozoflara kar\u015f\u0131 kendini koruma yollar\u0131 sunabilir. Bu makaleyi; felsefenin bilgi, ger\u00e7eklik, ahlak ve anlam hakk\u0131nda genel ve normatif teoriler geli\u015ftirme giri\u015fiminde bili\u015fsel bilime nas\u0131l ba\u011f\u0131ml\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stererek sonland\u0131raca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"d819\"><strong>2. Genellik<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"32da\">Bilim ne zaman bilinenin u\u00e7lar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fsa, kar\u015f\u0131s\u0131na bilgi ve ger\u00e7ekli\u011fin do\u011fas\u0131na dair genel meseleler \u00e7\u0131kar. G\u00fcndelik\u00e7i (mundane) bilim metodolojik ve ontolojik meseleler hakk\u0131nda endi\u015felenmeden \u00e7al\u0131\u015fabilir ancak \u00f6nc\u00fc bilim bunlardan ka\u00e7\u0131namaz. Mesela, teorik ve deneysel fizikteki yenilik\u00e7i bilim ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak uzay ve zaman\u0131n do\u011fas\u0131 hakk\u0131ndaki temel problemlerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r, keza bilimsel ara\u015ft\u0131rman\u0131n nas\u0131l ilerlemesi gerekti\u011fine dair metodolojik sorularla da. Bili\u015fsel bilim alg\u0131, haf\u0131za, \u00f6\u011frenme, problem \u00e7\u00f6zme ve dil kullan\u0131m\u0131 gibi olgular\u0131 incelemede \u00f6nemli yol kat etti, ancak kendisi halen erken bir giri\u015fim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"42fa\">Buyurun bili\u015fsel bilimdeki en ileri ara\u015ft\u0131rmalarda ortaya \u00e7\u0131kan baz\u0131 temel sorular: A\u00e7\u0131klama nedir? Teori nedir? Rekabet i\u00e7indeki teoriler nas\u0131l ele al\u0131nabilir? Bili\u015fsel bilimin psikoloji ve sinirbilim gibi farkl\u0131 alanlar\u0131n\u0131n aras\u0131ndaki ili\u015fki nedir? Bilgisayar modellemelerinin bili\u015fsel bilimdeki yeri nedir? Bu sorular\u0131 burada cevaplamaya \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131m ancak bili\u015fsel bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na y\u00f6nelik ki\u015fisel anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z i\u00e7in yararl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm, ilerlemeyi engellemekten ziyade destekleyen \u015fekillerde cevaplayan felsefi \u00e7al\u0131\u015fmalara yol g\u00f6sterece\u011fim. Bu sorular listesinin eksiksiz olmas\u0131 ama\u00e7lanmam\u0131\u015ft\u0131r ancak en ilgin\u00e7 haliyle bili\u015fsel bilimin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 tarzdaki felsefi meseleler i\u00e7in bir \u00f6rnek olu\u015fturuyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c13e\"><strong>2.1. Bili\u015fsel bilimde teori ve a\u00e7\u0131klama nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"84d9\">Bili\u015fsel bilim \u00e7ok say\u0131da konferans, topluluk, dergi, ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131 ve e\u011fitim programlar\u0131yla birlikte i\u015fliyor ancak nadiren durup t\u00fcm bu aktivitenin anlam\u0131n\u0131 sorguluyoruz. Bana kal\u0131rsa, zihin ve zeka \u00fczerine olan disiplinleraras\u0131 ara\u015ft\u0131rman\u0131n temel ama\u00e7lar\u0131 insan zihninin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak ve bu anlay\u0131\u015f\u0131 insanlar\u0131 ve makineleri daha zeki k\u0131lma yollar\u0131 geli\u015ftirmek i\u00e7in kullanmakt\u0131r. E\u011fer bu fikre kat\u0131lm\u0131yorsan\u0131z, bili\u015fsel bilimin amac\u0131 \u00fczerine olduk\u00e7a&nbsp;<em>genel<\/em>&nbsp;ve dolay\u0131s\u0131yla felsefi bir tart\u0131\u015fma yapmal\u0131y\u0131z demektir, zira bu soru sadece bili\u015fsel bilimin deneysel ve teorik metotlar\u0131yla cevaplanamaz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3bb9\">Bili\u015fsel bilim, \u00e7\u0131kar\u0131m (inference) gibi temel olgular\u0131n do\u011fas\u0131na dair a\u00e7\u0131klamalar yaparak anlay\u0131\u015f sunar. Bu a\u00e7\u0131klamalar deneylerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131labilen teoriler taraf\u0131ndan sunulmu\u015ftur. Buyurun neyin bilimsel bir teori oldu\u011fu sorusuna verilebilecek baz\u0131 muhtemel cevaplar:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Bir bili\u015fsel teori davran\u0131\u015f hakk\u0131nda tahminler y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in kullan\u0131lan matematiksel form\u00fcller b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/li>\n\n\n\n<li>Bir teori d\u00fc\u015f\u00fcnceyi taklit eden bir bilgisayar program\u0131d\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>Bir bili\u015fsel teori g\u00f6zlemlenen zihinsel olgular\u0131 a\u00e7\u0131klayan mekanizmalar\u0131n bir tan\u0131m\u0131d\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bfa7\">Ben bu teorilerin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcn\u00fc tercih ediyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc psikoloji ve sinirbilimdeki en ba\u015far\u0131l\u0131 pratiklerle ba\u015far\u0131l\u0131 \u015fekilde uyu\u015fuyor, hatta biyoloji ve t\u0131ptaki ilgili alanlarla da (\u00d6rnek olarak Bechtel, 2008; Bechtel &amp; Richardson, 1993; Craver, 2007; Darden, 2006; Thagard, 1999, 2005, 2006 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 verebiliriz). Ancak ayn\u0131 zamanda ilk iki se\u00e7enek de bili\u015fsel bilimin \u00f6nde gelenleri taraf\u0131ndan varsay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, o halde bili\u015fsel bilimde teori ve a\u00e7\u0131klama sorusu arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla zihnin nas\u0131l anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnen herkesin tart\u0131\u015fmas\u0131 gereken bir felsefi mesele vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8f37\">Fizikte, genelde bir teorinin birincil i\u015flevinin tahminler \u00fcretmek oldu\u011fu iddia edilir ancak a\u00e7\u0131klamalar \u00fcretmesi de bir o kadar \u00f6nemlidir. Tahmin ve a\u00e7\u0131klama aras\u0131ndaki ili\u015fkiye dair felsefi tart\u0131\u015fman\u0131n uzun bir tarihi vard\u0131r (\u00f6rn. Hempel, 1965). Kesin tahminler yapmak biyolojik bilimlerde fiziksel bilimlerden daha zordur ancak a\u00e7\u0131klamalar da bir o kadar \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"98cd\">Buyurun a\u00e7\u0131klama nedir sorusuna verilebilecek baz\u0131 aday cevaplar:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Bir a\u00e7\u0131klama bir \u015feyin neden oldu\u011fu sorusuna verilen cevapt\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>Bir a\u00e7\u0131klama bir olgunun tan\u0131m\u0131n\u0131n, bir kurallar dizisinden t\u00fcmdengelimsel t\u00fcretimidir (deductive derivation).<\/li>\n\n\n\n<li>Bir a\u00e7\u0131klama bir mekanizman\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n bir olguyu nas\u0131l \u00fcretti\u011finin tan\u0131m\u0131d\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5e88\">Teorilerdeki tercihimle uyu\u015fan \u015fekilde, a\u00e7\u0131klamalar\u0131 \u00f6ncelikli olarak mekanistik buluyorum, ancak bu fikir bilim felsefesinde bir hayli tart\u0131\u015fmal\u0131 ve ben de \u00e7o\u011fu bili\u015fsel bilimcinin bunu kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve belki rahats\u0131z edici bulmas\u0131n\u0131 bekliyorum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"07e2\">Cevaben, bili\u015fsel bilimlerdeki en ba\u015far\u0131l\u0131 teorik a\u00e7\u0131klamalar\u0131n, \u00f6rne\u011fin, kural-temelli (rule-based) ve ba\u011flant\u0131c\u0131 (connectionist) fikirleri kullanarak, bilim filozoflar\u0131n\u0131n izah etti\u011fi \u015fekilde mekanistik oldu\u011funu iddia ediyorum. Bir mekanizma, etkile\u015fimleri d\u00fczenli de\u011fi\u015fiklikler \u00fcreten par\u00e7alar sistemidir. Kural temelli sistemler, mesela GPS (General Problem Solver; Newell &amp; Simon, 1972) ve ACT (Adaptive Control of Thought; Anderson, 2007) bu anlamda net bir bi\u00e7imde mekanistiktir, keza PDP (Parallel Distributed Pocessing) gibi (Rumelhart &amp; McClelland, 1986) sinir a\u011flar\u0131 (neural network) modelleri ve ger\u00e7ek beyin mekanizmalar\u0131na daha yak\u0131n sinir a\u011flar\u0131 modelleri (\u00f6rn. Eliasmith &amp; Anderson, 2003) de \u00f6yle. B\u00f6ylece rekabet i\u00e7indeki teoriler aras\u0131ndaki temel fark, herkesin a\u00e7\u0131klamak istedi\u011fi psikolojik olgulardan sorumlu farkl\u0131 \u00e7e\u015fit par\u00e7a ve etkile\u015fimlerin ortaya konmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9dca\">Bili\u015fsel bilim zihni \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran mekanizmalarla ilgili rekabet i\u00e7indeki teoriler aras\u0131nda nas\u0131l hakemlik edebilir? Bu soruya verilen \u00e7e\u015fitli felsefi cevaplar var, varsay\u0131msal-t\u00fcmdengelimliden (hypothetico-deductive) (Popper, 1959), Bayes\u00e7i[2] teoriyi destekleyene (Sober, 2008) ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 tutarl\u0131l\u0131\u011fa (explanatory coherence) (Thagard, 1992) kadar. Buras\u0131 kendi favori cevab\u0131m\u0131 savunman\u0131n yeri de\u011fil, ki bu cevap felsefi ve psikolojik \u00e7ok\u00e7a uygulamas\u0131 olan bir bili\u015fsel modele dayan\u0131r. Favori cevab\u0131m\u0131n s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015fey \u015fu ki, teorileri de\u011ferlendirme meselesi benim Santayana &amp; Keynes\u2019ten etkilenerek ilk paragrafta belirttiklerimi destekliyor. Bili\u015fsel bilimciler teori, a\u00e7\u0131klama ve de\u011ferlendirmelerle ilgili metodolojik meselelere dair net fikirlere sahip olmad\u0131klar\u0131nda, bunun sebebi hi\u00e7bir fikirleri olmad\u0131\u011f\u0131ndan de\u011fildir, sadece sahip olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler genelde \u00f6rt\u00fck ve \u00fczerine derinlikli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemi\u015ftir. Metodolojik meseleler bili\u015fsel bilimin temel tart\u0131\u015fmalar\u0131nda ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak ortaya \u00e7\u0131kar, mesela zihinsel imgeleme veya optimalli\u011fi insan bilgi i\u015flemesinin \u00f6zellikleri aras\u0131nda sayan soyut Bayes\u00e7i modellerin de\u011feri gibi. Bilim insanlar\u0131 b\u00f6yle meseleleri sanki felsefi sorular\u0131n cevaplar\u0131 kesinmi\u015f gibi davranarak g\u00f6mmek yerine, felsefenin de yard\u0131m\u0131yla y\u00fczle\u015fmelidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b63d\">Bili\u015fsel bilimdeki a\u00e7\u0131klamalar kendilerine genellikle nedensellik kavram\u0131yla yard\u0131m ederler, bunu nedenselli\u011fin do\u011fas\u0131na dair uzun s\u00fcredir var olan felsefi meselelere cevap vermeden yaparlar. Nedensellik s\u00fcrekli birlikte olmak, zihinsel \u015femalar, olas\u0131l\u0131k, \u00f6zel g\u00fc\u00e7ler, manip\u00fcle edilebilirlik, enerji aktar\u0131m\u0131yla m\u0131 ilgilidir, yoksa hi\u00e7biriyle mi? Benim fikrim \u015fu ki, temel insan kavram\u0131 olan nedensellik; de\u011fi\u015fimin kompleks, \u00e7ok modelli ve sinirsel temsilidir ve hem manip\u00fcle etmenin duyumotor (sensorimotor) kodlamas\u0131n\u0131 hem de d\u00fczenlili\u011fin dilsel kodlamas\u0131n\u0131 i\u00e7erir (Thagard &amp; Litt, 2008). Bu fikrin do\u011fru olmas\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, bili\u015fsel bilim insan d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klarken nedenselli\u011fi s\u0131k\u00e7a kullanmas\u0131n\u0131, nedenselli\u011fin ne oldu\u011funa dair felsefi sorgulamalarla birle\u015ftirmelidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"468c\">Filozoflar\u0131n teori ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131n do\u011fas\u0131na dair sorular\u0131 cevaplama konusunda bir \u00e7e\u015fit \u00f6zel, \u00f6nsel bir yetene\u011fi yoktur. Fakat bu sorulara gelen cevaplar\u0131n geni\u015f \u00e7e\u015fitlili\u011fi hakk\u0131nda fark\u0131ndal\u0131\u011fa ve ge\u00e7mi\u015fte \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen genel ge\u00e7er cevaplarla bir tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa sahip olmalar\u0131 gerekir. Bunlarla birlikte, felsefe b\u00f6yle sorular\u0131 tam bir genellikle sormaya al\u0131\u015fk\u0131nd\u0131r, bu y\u00fczden fizik ve biyoloji gibi di\u011fer bilimleri ve bili\u015fsel bilimi meydana getiren \u00e7e\u015fitli disiplinleri kapsayabilirler.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"040b\"><strong>2.2 Bilgisayar modellemelerinin bili\u015fsel bilimdeki rol\u00fc nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"40a7\">Bilgisayar modellerinin kullan\u0131m\u0131 Newell, Shaw ve Simon (1958) insan problem \u00e7\u00f6zme davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk i\u015flemlemeli a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 \u00fcretti\u011finden beri bili\u015fsel bilimin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bili\u015fsel bilimin Cognitive Science dergisi ve Cognitive Science Society\u2019nin olu\u015fumu ile m\u00fcjdelenen 1970\u2019lerin sonundaki kurumsal ba\u015flang\u0131\u00e7lar\u0131, a\u00e7\u0131k\u00e7a psikoloji ve yapay zekan\u0131n birle\u015ftirildi\u011fi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 hedefliyordu. Sonras\u0131nda bili\u015fsel bilimin pek \u00e7ok disiplinler aras\u0131 dal\u0131nda bir\u00e7ok i\u015flemlemeli modeller ortaya \u00e7\u0131kt\u0131; i\u015flemlemeli sinirbilim, i\u015flemlemeli dilbilim, i\u015flemlemeli \u00f6rg\u00fct bilimi ve hatta i\u015flemlemeli felsefe. Peki bu bilgisayar modelleri bili\u015fsel bilime asl\u0131nda ne kat\u0131yor?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5787\">Bazen bilgisayar program\u0131n\u0131n bir bili\u015fsel teori olabilece\u011fi s\u00f6ylenir, ama bence bu bir hata, \u00e7\u00fcnk\u00fc programlar daima yaz\u0131ld\u0131klar\u0131 programlama dilinin t\u00fcr\u00fcne ba\u011fl\u0131 olarak k\u00fc\u00e7\u00fck detaylarla doludur. Mesela yayg\u0131n bir yapay zeka dili olan LISP\u2019in en yayg\u0131n bilgi \u015fekli listelerdir, ama bildi\u011fim kadar\u0131yla hi\u00e7bir LISP modelcisi bu \u015fekildeki bir temsile psikolojik bir \u00f6nem atfetmiyor. Bunun yerine teoriler, modeller ve programlar aras\u0131nda ayr\u0131m yapmak gerekir (Thagard, 2005).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"74f4\">\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde bahsetti\u011fim fikirle uyumlu olarak, bence bir teori; par\u00e7alar ve onlar\u0131n d\u00fczenli de\u011fi\u015fiklikler \u00fcreten etkile\u015fimlerden olu\u015fan a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir mekanizman\u0131n tan\u0131mlanmas\u0131d\u0131r. Psikolojik bir teoride par\u00e7alar kavram, kural ve imgeler gibi zihinsel temsiller, etkile\u015fimler ise yay\u0131lan aktifle\u015fme (spreading activation), \u00f6r\u00fcnt\u00fc e\u015fle\u015ftirme (rule matching)[3] ve ate\u015fleme (firing) gibi s\u00fcre\u00e7lerdir. Sinirbilimsel bir teoride par\u00e7alar n\u00f6ronlar ve n\u00f6ron gruplar\u0131d\u0131r, etkile\u015fimler ise uyar\u0131m (excitation), bask\u0131lama (inhibition) ve katsay\u0131 de\u011fi\u015fimlerinden \u00f6\u011frenmedir (learning by weight changes). Organizasyonel bir teoride, par\u00e7alar failler\/bireyler ve fail gruplar\u0131d\u0131r, etkile\u015fimler ise ileti\u015fim ve etkilemenin di\u011fer \u015fekilleridir. T\u00fcm bu durumlarda teoriler, zeki davran\u0131\u015f\u0131n \u00e7e\u015fitlerini \u00fcreten mekanizma t\u00fcrleri hakk\u0131nda iddialar \u00f6ne s\u00fcrmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"596d\">\u0130nsan zihinsel aktivitesinin t\u00fcm bu mekanizmalar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 derecede karma\u015f\u0131kt\u0131r, bu y\u00fczden bili\u015fsel bilimin hepsini modeller kurarak \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekir, t\u0131pk\u0131 t\u00fcm modern bilim alanlar\u0131nda oldu\u011fu gibi, mesela t\u0131pk\u0131 fizik gibi. Matematik par\u00e7alar aras\u0131ndaki etkile\u015fimleri tan\u0131mlamak i\u00e7in paha bi\u00e7ilemez bir ara\u00e7t\u0131r, bunu etkile\u015fimlerden kaynaklanan de\u011fi\u015fimlerin genel ve basitle\u015ftirilmi\u015f tan\u0131mlar\u0131n\u0131 sunarak yapar. Modeller, zihinsel d\u00fcnyan\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekti\u011finin idealize edilmi\u015f tan\u0131mlar\u0131n\u0131 sunma noktas\u0131nda teorilerden ayr\u0131\u015f\u0131r. B\u00f6yle idealize etme ve basitle\u015ftirmeler, deneylerin sonu\u00e7lar\u0131na dair detayl\u0131 a\u00e7\u0131klama ve tahminleri m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"501a\">Ancak, bir modelin getirilerini anlamak i\u00e7in, genellikle modelin matematiksel varsay\u0131mlar\u0131n\u0131 ve teorinin temel mekanistik iddialar\u0131n\u0131 uygulayan bir bilgisayar program\u0131 yazarak bir sim\u00fclasyon \u00fcretmek gerekir. LISP, C++, MatLab ve ba\u015fka y\u00fcksek d\u00fczey[4] programlama dilleriyle yaz\u0131lan bir bilgisayar program\u0131n\u0131n \u00fcretim ve testi, idealize edilmi\u015f par\u00e7a ve etkile\u015fimlerin ger\u00e7ekten de g\u00f6zlemlerden beklenen sonu\u00e7lar\u0131 \u00fcretecek \u015fekilde davran\u0131p davranmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in paha bi\u00e7ilmezdir. Bili\u015fsel bilimcilerin daima teoriden modele ve oradan programa ilerledi\u011fini kastetmiyorum, asl\u0131nda pek ala ke\u015fif s\u00fcreci genellikle ters y\u00f6nde ger\u00e7ekle\u015fir. Bir program\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015fabilece\u011fi \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmek, sonras\u0131nda tam kapsaml\u0131 mekanistik bir teoriye d\u00f6n\u00fc\u015fecek bir modeli akla getirebilir. Yine de teori, model ve program ayr\u0131 kal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"dfc8\">Benimle birlikte bir\u00e7ok bilim insan\u0131n\u0131n y\u0131llard\u0131r psikolojik, n\u00f6ral ve organizasyonel teoriler geli\u015ftirme \u00e7abalar\u0131m\u0131z\u0131n iyi bir a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 sundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnsem de t\u00fcm bili\u015fsel bilimcilerin program, model ve teoriler aras\u0131ndaki ili\u015fkinin b\u00f6yle a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131 kabul etmesini beklemiyorum. Daha yayg\u0131n bir a\u00e7\u0131klama ise David Marr\u2019\u0131n (1982) i\u015flemleme, algoritma ve uygulama d\u00fczeyleri aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131d\u0131r, ki bu a\u00e7\u0131klama bence \u00e7e\u015fitli y\u00f6nlerden yan\u0131lt\u0131c\u0131d\u0131r (Ben teorilerin i\u015flemlemeden ziyade mekanizmalar hakk\u0131nda oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"778f\">Ama bu meseleyi burada \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131m. As\u0131l demeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m, bili\u015fsel bilimin kendine d\u00f6n\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131; teori, model, program ve deneyler aras\u0131ndaki ili\u015fkiler hakk\u0131nda sunulmu\u015f herhangi bir a\u00e7\u0131klamay\u0131 oldu\u011fu gibi varsayamayaca\u011f\u0131d\u0131r. Bu ili\u015fkiler fizik, biyoloji ve di\u011fer bilimlerdeki yayg\u0131n uygulamalar \u00fczerine i\u00e7g\u00f6r\u00fcler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bilim filozoflar\u0131 taraf\u0131ndan geni\u015f\u00e7e tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ki bu uygulamalar gerekti\u011finde bili\u015fsel bilimde de kullan\u0131lmal\u0131 veya bu uygulamalardan uzak durulmal\u0131d\u0131r. B\u00f6yle meseleleri g\u00f6rmezden gelmek, derinden hatal\u0131 bir felsefi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc oldu\u011fu gibi kabul etmekle el ele gider.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/miro.medium.com\/v2\/resize:fit:1250\/1*RGue0UvZoSUUFEE1uNVr2g.png\" alt=\"\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\">\u015eekil 1. Gardner, 1985, sf. 37\u2019ye dayanarak bili\u015fsel bilim disiplinleri aras\u0131ndaki ili\u015fkileri modelleyen \u00e7izim. Kesintisiz \u00e7izgiler disiplinler aras\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flant\u0131lara i\u015faret ederken kesintili \u00e7izgiler zay\u0131f disiplinler aras\u0131 ba\u011flant\u0131lara i\u015faret eder. Felsefe-yapay zeka ve felsefe-sinirbilim aras\u0131ndaki ba\u011f, \u00e7izimin haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neme k\u0131yasla g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. (Sloan Vakf\u0131\u2019n\u0131n 1978\u2019deki bir raporundan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"91c0\"><strong>2.3. Bili\u015fsel bilim disiplinleri aras\u0131ndaki ili\u015fki nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bf0e\">Bili\u015fsel bilim ayr\u0131lamaz en az 6 disiplinden olu\u015fur: Psikoloji, sinirbilim, dilbilim, felsefe, antropoloji ve yapay zeka. En y\u00fcksek&nbsp;<em>genellik<\/em>&nbsp;sorusu disiplinler i\u00e7i ve aras\u0131 ili\u015fkilerle ilgilidir. Bili\u015fsel bilim 1970\u2019lerin sonuna do\u011fru resmi olarak kuruldu\u011funda 6 disiplin aras\u0131ndaki mevcut ve olas\u0131 ba\u011flant\u0131lar\u0131 g\u00f6steren bir diyagram sunulmu\u015ftu (\u015eekil 1). Bili\u015fsel bilimin t\u00fcm par\u00e7alar\u0131n\u0131 ilgilendirmesi gereken \u00f6nemli bir felsefi problem de bu ba\u011flant\u0131lar\u0131n do\u011fas\u0131 \u00fczerinedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1d42\">Bu disiplinler aras\u0131ndaki ili\u015fki hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmenin faydal\u0131 bir yolu, bu disiplinlerin farkl\u0131 d\u00fczeylerde i\u015flediklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmektir (Churchland &amp; Sejnowski, 1992; Craver, 2007; Newell, 1990). Antropoloji sosyal d\u00fczeyde i\u015fler, bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn par\u00e7as\u0131 olan bireyler aras\u0131ndaki etkile\u015fimlerle ilgilenir. Psikoloji bireysel d\u00fczeyde i\u015fler, tekil d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin zihinsel temsiller ve s\u00fcre\u00e7leriyle ilgilenirken dilbilim ve yapay zekadan fikirler al\u0131r. Psikoloji, dilbilim ve yapay zeka bir taraftan bireyler aras\u0131 etkile\u015fimleri inceler. Bu \u00fc\u00e7l\u00fcn\u00fcn ortak alanlar\u0131 sosyal psikoloji, sosyodilbilim ve \u00e7oklu eyleyici sistemleridir[5] (multi-agent systems). Sinirbilim psikolojik d\u00fczeyin alt\u0131nda i\u015fler ve sinir a\u011flar\u0131 ile ilgilenir. N\u00f6ronlar\u0131 anlamak molek\u00fcler s\u00fcre\u00e7lerden de fikir al\u0131r. Buna \u00f6rnek olarak genlerin proteinleri h\u00fccrelerin i\u00e7inde \u00fcretirken dopamin ve serotonin gibi n\u00f6rotransmiterlerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmas\u0131n\u0131 verebiliriz. Peki, bu d\u00f6rt farkl\u0131 d\u00fczeydeki etkinlikler aras\u0131ndaki ili\u015fkiler nedir?<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/miro.medium.com\/v2\/resize:fit:1400\/1*_uzSA15XM080ndkuoo0CPg.png\" alt=\"\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\">\u015eekil 2. Bili\u015fsel bilimde a\u00e7\u0131klama d\u00fczeyleri<em>&nbsp;<\/em>aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi a\u00e7\u0131klayan d\u00f6rt g\u00f6r\u00fc\u015f. Oklar neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi ifade etmektedir.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e47d\">\u015eekil 2, bu ili\u015fkiler hakk\u0131nda yayg\u0131n olarak savunulan d\u00f6rt fikri g\u00f6steriyor. En tan\u0131d\u0131k olan\u0131 (A), alt d\u00fczeydeki de\u011fi\u015fikliklerin \u00fcst d\u00fczeydekilere sebep oldu\u011fu klasik indirgemeci bak\u0131\u015f ac\u0131s\u0131. Bu elbette atomlar, atomalt\u0131 s\u00fcre\u00e7ler ve kuantum mekani\u011fi etkileri gibi daha da alt d\u00fczeylere de indirilebilir ancak bu d\u00fczeyler \u015fu anki \u015fekilleriyle bili\u015fsel bilimle ilgili g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Bu sebeple onlara de\u011finmeyece\u011fim (Beynin kuantum bir bilgisayar olmad\u0131\u011f\u0131na dair bir tart\u0131\u015fma i\u00e7in Litt, Eliasmith, Kroon, Weinstein, &amp; Thagard, 2006 makalesine g\u00f6z atabilirsiniz). \u0130ndirgemeci fikirde nedensellik de a\u00e7\u0131klamalar da yukar\u0131 do\u011fru i\u015fler. Sosyal de\u011fi\u015fiklikler psikolojik de\u011fi\u015fikliklerin sonucu olarak a\u00e7\u0131klan\u0131r, ki onlar da sinirsel de\u011fi\u015fikliklerin sonucudur. Bu ili\u015fki atom alt\u0131 de\u011fi\u015fikliklere kadar gider. Bu fikir evrensel olarak kabul edilmekten uzakt\u0131r ve hatta entelekt\u00fcel \u00e7evrelerde \u201cindirgemeci\u201d, \u201captal\u201d veya \u201cba\u011fnaz\u201d kadar i\u011fneleyici bir lakapt\u0131r. Bickle (2003), yine de \u00e7ekinmeden \u201camans\u0131z indirgemecilik\u201d \u015feklinde adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir fikri savunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0a2d\">Sosyal bilimlerde ise, baz\u0131 yazarlar sosyal d\u00fczeyi nedenselli\u011fin temel kayna\u011f\u0131 olarak al\u0131p \u00f6teki uca ilerler. \u015eekil 2\u2019de \u201ca\u015fa\u011f\u0131 y\u00f6nl\u00fc\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m bu fikirle ilgili Karl Marx, y\u00f6neten s\u0131n\u0131f\u0131n fikirlerinin t\u00fcm \u00e7a\u011flarda y\u00f6neten fikirler oldu\u011funu, dolay\u0131s\u0131yla psikolojinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ekonomi ve sosyoloji taraf\u0131ndan belirlendi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. Sosyologlar ve tarih\u00e7iler taraf\u0131ndan \u201cX\u2019in sosyal in\u015fas\u0131\u201d \u015feklinde (Hacking, 1999) yaz\u0131lan pek \u00e7ok kitap vard\u0131r. Biraz da k\u00fcstah bir \u015fekilde Latour ve Woolgar (1986), bilimin de bir sosyal in\u015fa oldu\u011funu ve bilimin bili\u015fsel a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131n durdurulmas\u0131 gerekti\u011fini iddia etmi\u015ftir. Bu fikre g\u00f6re nedensellik ve a\u00e7\u0131klamalar sadece a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru i\u015fler, yani sosyal d\u00fczeyden psikolojik d\u00fczeye do\u011fru. Sinirsel ve molek\u00fcler d\u00fczeyler ise genellikle yok say\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"be39\">\u0130ndirgemecilik kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc, daha az tahakk\u00fcme yatk\u0131n \u015fekli otonomi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Bunu kesik \u00e7izgilerin her d\u00fczeydeki a\u00e7\u0131klamalar\u0131n ayr\u0131 i\u015fleyebilece\u011fini g\u00f6sterdi\u011fi C \u015f\u0131kk\u0131nda g\u00f6rebiliriz. Bu fikir sosyal in\u015fac\u0131l\u0131\u011fa (social constructivism)[6] dair g\u00fc\u00e7l\u00fc iddialarda bulunmadan psikolojiden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 korumak isteyen sosyologlar, ekonomistler ve antropologlar aras\u0131nda yayg\u0131nd\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde baz\u0131 psikologlar ve zihin \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan filozoflar sinirbilimin h\u0131zla artan istilas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda psikolojiyi korumak istiyorlar. Psikolojinin n\u00f6robilimden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in kullan\u0131lan standart bir arg\u00fcman \u00e7oklu&nbsp;<em>ger\u00e7ekle\u015ftirilebilirliktir<\/em>&nbsp;(multiple realisability). Bu fikre g\u00f6re zihinsel durum ve s\u00fcre\u00e7ler pek \u00e7ok farkl\u0131 \u00e7e\u015fitte i\u015flevsel yap\u0131larda ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. Buna \u00f6rnek olarak sadece n\u00f6ronlarda de\u011fil, robotik yap\u0131larda da zihinsel durum ve s\u00fcre\u00e7lerin hayata ge\u00e7irilebilmesi verilebilir. Yani psikolojik a\u00e7\u0131klamalar\u0131n \u00f6zerk (otonom) bir d\u00fczeyi vard\u0131r. Bu fikre \u00e7e\u015fitli felsefi cevaplar vard\u0131r (Bechtel, 2008; Thagard, 1986), ama bence \u015fimdilik en iyi cevap sadece g\u00fcncel ara\u015ft\u0131rma e\u011filimleridir. Sadece bili\u015fsel psikoloji de\u011fil; sosyal, klinik ve geli\u015fimsel psikoloji alanlar\u0131 da giderek n\u00f6ral s\u00fcre\u00e7lerle ba\u011flanmakta; b\u00f6ylece \u00f6zerklik (otonomi) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de giderek eskimektedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2967\">Kendi tercih etti\u011fim g\u00f6r\u00fc\u015f ise, nedensel etkile\u015fimler ve dolay\u0131s\u0131yla a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 ili\u015fkilerin t\u00fcm d\u00fczeyler aras\u0131nda oldu\u011fu y\u00fcksek seviyede etkile\u015fimli oland\u0131r (D). Bu fikir indirgemeci de\u011fildir, zira A\u2019da g\u00f6sterilen tek y\u00f6nl\u00fc nedensel ba\u011flant\u0131lar\u0131 reddeder; keza indirgemecilik kar\u015f\u0131t\u0131 da de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc molek\u00fcler s\u00fcre\u00e7lerin n\u00f6ral olgular\u0131n, n\u00f6ral s\u00fcre\u00e7lerin psikolojik olgular\u0131n, psikolojik s\u00fcre\u00e7lerin ise sosyal olgular\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu kabul eder. Ba\u015fka bir yerde bu&nbsp;<em>\u00e7ok d\u00fczeyli<\/em>&nbsp;g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, insan duygular\u0131n\u0131n (Thagard, 2006) ve bilincin a\u00e7\u0131klamas\u0131yla (Thagard &amp; Aubie, 2008) ilgili olarak daha detayl\u0131 savundum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"eaef\">\u00c7o\u011fu filozof ve bilim insan\u0131 \u201ca\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru\u201d olan bu nedensellikten sanki tuhaf veya b\u00fcy\u00fcl\u00fcym\u00fc\u015f gibi \u015f\u00fcphe ediyor ama bence hi\u00e7bir sorunu yok. Buyurun, a\u015fa\u011f\u0131 y\u00f6nl\u00fc nedenselli\u011fin en ileri \u015feklinin, yani sosyal etkile\u015fimlerin molek\u00fcler de\u011fi\u015fikliklere sebep olabilece\u011fini s\u00f6ylemenin me\u015fru oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm baz\u0131 \u00f6rneklerine bakal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Bir sunum yapmak zorunda olmak, stres hormonu olan kortizol seviyelerini art\u0131r\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>Sevdi\u011fimiz birini g\u00f6rmek dopamin n\u00f6ronlar\u0131n\u0131n aktivitesini art\u0131r\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>Tuttuklar\u0131 tak\u0131m\u0131n bir ma\u00e7\u0131 kazanmas\u0131 erkeklerin testosteron seviyelerini art\u0131r\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>Domine edilen erkek \u015fempanzeler, d\u00fc\u015f\u00fck testosteron seviyelerine sahiptir.<\/li>\n\n\n\n<li>Birlikte ya\u015fayan kad\u0131nlar\u0131n regl d\u00f6ng\u00fcleri uyumlanmaya, dolay\u0131s\u0131yla \u00f6strojen seviyelerindeki d\u00fczen de\u011fi\u015fmeye meyillidir.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7c69\">K\u0131saca sosyal de\u011fi\u015fiklikler molek\u00fcler de\u011fi\u015fikliklere sebep olur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1c55\">Craver ve Bechtel (2007) bili\u015fsel bilimde&nbsp;<em>a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 d\u00fczeyler<\/em>&nbsp;aras\u0131ndaki a\u015fa\u011f\u0131 y\u00f6nl\u00fc nedenselli\u011fe kar\u015f\u0131 iddialar \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor ancak burada onlar\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 cevaplamaya \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131m. Yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u015fey meseleyi \u00e7\u00f6zmekten ziyade bili\u015fsel bilimdeki&nbsp;<em>a\u00e7\u0131klama d\u00fczeyleri<\/em>&nbsp;hakk\u0131nda felsefi sorgulama gerektiren, \u00f6nemli, genel bir sorunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir. Bu sorular\u0131 yok saymak, bu d\u00f6rt g\u00f6r\u00fc\u015ften birini, ki genelde A veya C\u2019yi, \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmeden veya gerek\u00e7eler sunmadan pasif \u015fekilde kabul etmeye mal olur. Bili\u015fsel bilimin hedeflerinde tam te\u015fekk\u00fcll\u00fc bir ilerleme,&nbsp;<em>a\u00e7\u0131klama d\u00fczeyleri<\/em>&nbsp;aras\u0131ndaki ili\u015fkilere dair hangi fikrin en yenilik\u00e7i ve ba\u015far\u0131l\u0131 teori ve deneylere g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de\u011ferlendirmeyi gerektiriyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9505\"><strong>2.4. \u00d6zet<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d688\">Bili\u015fsel bilimin ba\u015far\u0131l\u0131 i\u015flemesi i\u00e7in \u00f6nemli olan ve teori, a\u00e7\u0131klama, bilgisayar modellemeleri ve katk\u0131 sunan disiplinler aras\u0131ndaki ba\u011flarla ilgilenen d\u00f6rt felsefi soruyu sundum. Yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m bu sorulara sadece kendi tercih etti\u011fim cevaplar\u0131 sunmak de\u011fil, bili\u015fsel bilimin neleri ba\u015farabilece\u011fine dair daha eksiksiz, \u00fcst d\u00fczey bir anlay\u0131\u015f\u0131n par\u00e7as\u0131 olarak cevaplanmas\u0131 gereken \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir. Bu meseleleri g\u00f6rmezden gelmek genellikle bilimsel bilginin do\u011fas\u0131na dair, ge\u00e7mi\u015fte hem do\u011fal hem de sosyal bilimlerde yetersiz oldu\u011fu kan\u0131tlanan felsefi konumlar\u0131 tekrarlamaya mal olur. \u00d6rne\u011fin davran\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131k, bilimi gereksiz derecede g\u00f6zlemlenebilir olana k\u0131s\u0131tlayan pozitivist felsefeyle kar\u0131\u015farak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Deneysel psikoloji dergilerinde resmi yaz\u0131m us\u00fclleri bilim \u00fczerine ne psikolojik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n g\u00fcncel yap\u0131lma \u015fekliyle ne de bilim ve kan\u0131t aras\u0131ndaki ili\u015fki hakk\u0131nda hala devam eden felsefi tart\u0131\u015fmalarla uyu\u015fan, varsay\u0131msal-\u00e7\u0131kar\u0131msal (hypothetic-deductive) bir resim \u00e7izmekte. Bu durumlarda, felsefeyi yok saymak sadece ara\u015ft\u0131rman\u0131n genel do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda inat\u00e7\u0131 fakat yetersiz felsefi g\u00f6r\u00fc\u015flerin varsay\u0131m\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. En iyi bilim olduk\u00e7a felsefi oland\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc hem&nbsp;<em>genel<\/em>&nbsp;hem de&nbsp;<em>normatif<\/em>&nbsp;meseleleri dikkate al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"4221\"><strong>3. Normativite<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"df80\">Bilim genellikle normatif (\u00f6ng\u00f6ren) olmaktan ziyade tan\u0131mlay\u0131c\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr, yani \u015feylerin nas\u0131l olmas\u0131 gerekti\u011fiyle de\u011fil de&nbsp;<em>nas\u0131l olduklar\u0131yla<\/em>&nbsp;ilgilendi\u011fi i\u00e7in bilime bu tan\u0131mlay\u0131c\u0131 rol atfedilir. Bununla birlikte uygulamal\u0131 bilimler ayn\u0131 zamanda da insan hayat\u0131n\u0131n farkl\u0131 y\u00f6nlerini iyile\u015ftirmeyi ama\u00e7lad\u0131klar\u0131 i\u00e7in normatiftir. \u00d6rne\u011fin, klinik psikologlar dan\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n zihinsel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmeyi ve e\u011fitim psikologlar\u0131 \u00f6\u011frenme ve \u00f6\u011fretmeyi geli\u015ftirmeyi ama\u00e7lar. Yapay zeka ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 bulunduklar\u0131 ortamda en iyi \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fan robotlar yapmay\u0131 hedefler. Peki, bili\u015fsel bilimciler hangi normlar\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n gayesi olarak konumland\u0131rmalar\u0131 gerekti\u011fine nas\u0131l karar verebilirler?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"07a2\">Felsefe, bili\u015fsel bilimin&nbsp;<em>normativitenin<\/em>&nbsp;de\u011ferlendirilmesinde en deneyimli olan alan\u0131d\u0131r. Epistemoloji, yani bilginin felsefi teorisi, geleneksel olarak insanlar\u0131n bilgi edinmelerinin gerekip gerekmedi\u011fi ve bunu nas\u0131l yapmalar\u0131 gerekti\u011fi ile ilgilenir. Etik, geleneksel olarak insanlar\u0131n nas\u0131l davranmalar\u0131 gerekti\u011fiyle ilgilenir. Bili\u015fsel bilim ilerideki ba\u015fl\u0131klar\u0131n da g\u00f6sterece\u011fi gibi, epistemolojik ve etik normlar\u0131 genellikle yeterince felsefi tart\u0131\u015fma yapmadan kabul eder.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d6c3\"><strong>3.1. D\u00fc\u015f\u00fcnme Bayes\u00e7i olmal\u0131 m\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2113\">\u00c7\u0131kar\u0131m\u0131n Bayes\u00e7i modelleri; haf\u0131za, alg\u0131 ve sinirsel i\u015flemlere (Anderson, 1990; Griffiths, Kemp, &amp; Tenenbaum, 2008) kadar geni\u015f uygulamalar\u0131yla bili\u015fsel bilimde giderek daha pop\u00fcler olmakta. Bayes teoremi olas\u0131l\u0131k teorisinin kabul edilen aksiyomlar\u0131n\u0131 takip etti\u011fi i\u00e7in, insanlar\u0131n da hem alg\u0131 ve haf\u0131za gibi bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131nda hem de yukar\u0131da tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z teori de\u011ferlendirme gibi bilin\u00e7li se\u00e7imlerinde Bayes\u00e7i olmas\u0131 gerekti\u011fi, dolayl\u0131 yoldan varsay\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2f3c\">Burada Bayes\u00e7ili\u011fin ciddi bir ele\u015ftirisini yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131m, sadece Bayes\u00e7i g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc bili\u015fsel bilim i\u00e7in&nbsp;<em>normatif<\/em>&nbsp;a\u00e7\u0131dan en uygun se\u00e7enek olarak k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne kabul etmeden \u00f6nce d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken felsefi problemler oldu\u011funa de\u011finmek istiyorum. \u0130lk problem olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n yorumlanmas\u0131n\u0131 ilgilendiriyor: Bir olgunun (veya \u00f6nerme veya her neyse) olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, diyelim ki, 0.4 oldu\u011funu s\u00f6ylemek, ne anlama gelir? \u015eu anda olas\u0131l\u0131k hakk\u0131nda 3 temel yorumlama var. \u0130nan\u00e7 derecesi olarak, ger\u00e7ekle\u015fme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 olarak ve olaylar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesine y\u00f6nelik da\u011f\u0131l\u0131mlar olarak bu yorumlamalar\u0131 belirtebiliriz (Hacking, 2001). \u0130statistiksel \u00e7\u0131kar\u0131mdaki Bayes\u00e7i g\u00f6r\u00fc\u015f genelde inan\u00e7 derecesi yorumunu varsayar ancak alg\u0131n\u0131n Bayes\u00e7i g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc s\u0131kl\u0131k yorumunu varsayar gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bana kal\u0131rsa da\u011f\u0131l\u0131mlar yorumunu tercih etmek i\u00e7in ge\u00e7erli felsefi temeller bulunuyor. Bu meseleyi \u00e7\u00f6zmek, Bayes\u00e7i \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n t\u00fcm \u00e7\u0131kar\u0131m \u00e7e\u015fitleri i\u00e7in ger\u00e7ekten de uygun norm olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Bunu burada \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131m, sadece Bayes\u00e7ili\u011fin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131klamalar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla oldu\u011fu gibi varsay\u0131lamayaca\u011f\u0131na de\u011finmek istedim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"28f8\">\u0130kincisi, Bayes\u00e7i yakla\u015f\u0131m alg\u0131 ve haf\u0131za gibi veri zengini d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7e\u015fitleri i\u00e7in uygun \u00e7\u0131kar\u0131m \u015fekli olsa bile; otomatik olarak zihinsel temsiller ve teorik varl\u0131klar gibi g\u00f6zlemlenemez durumlar hakk\u0131ndaki \u00fcst d\u00fczey bilin\u00e7li \u00e7\u0131kar\u0131mlar i\u00e7in de en iyi d\u00fc\u015f\u00fcnme \u015fekli oldu\u011fu \u00e7\u0131kar\u0131lamaz. Genel olarak bilimci ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin Bayes\u00e7i olmas\u0131 gerekti\u011finde \u0131srar etmeyle ilgili teknik ve epistemolojik problemler vard\u0131r (bkz. Thagard, 2000, 8. k\u0131s\u0131m). Belki de Bayes\u00e7ilik ger\u00e7ekten de t\u00fcm bili\u015fsel bilimcilerin normatif bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 olmal\u0131d\u0131r, ancak insanlar\u0131n Bayes\u00e7i oldu\u011fu ve olmas\u0131 gerekti\u011fini \u00f6ylece varsaymadan \u00f6nce \u00e7ok daha fazla tart\u0131\u015fma gerekir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f2ed\">\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Bayes\u00e7i psikologlar bili\u015fin do\u011fal g\u00f6rev ve \u00e7evrelerdeki belirsizlik ve yap\u0131ya verilen neredeyse en optimal\/uygun kar\u015f\u0131l\u0131k oldu\u011funu varsayar. Optimallik bazen do\u011fal se\u00e7ilimin sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kmakla gerek\u00e7elendiriliyor ancak do\u011fal se\u00e7ilimin optimal \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretti\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f biyologlar ve biyoloji filozoflar\u0131 taraf\u0131ndan da sorgulan\u0131yor (bkz. Cowperthwaite, Economo, Harcombe, Miller, &amp; Meyers, 2008; psikoloji i\u00e7in bkz. Fu, 2008). Dolay\u0131s\u0131yla insanlar\u0131n Bayes\u00e7i olmalar\u0131n\u0131n gerekip gerekmedi\u011fine dair normatif sorunun s\u00fcregiden bir tart\u0131\u015fmay\u0131 hak eden \u00e7ok ilgin\u00e7 psikolojik, biyolojik ve felsefi boyutlar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8003\"><strong>3.2. \u0130nsanlar nas\u0131l karar vermelidir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"36ea\">Benzer meseleler karar vermeyle ilgili normlarda ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. 19. y\u00fczy\u0131lda matematik\u00e7iler, ekonomistler ve filozoflar karar vericilerin beklenen fayday\u0131 maksimize etmesi gerekti\u011fi fikrini \u00fcrettiler. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f ekonomide halen bask\u0131nd\u0131r ve \u00e7o\u011funlukla davran\u0131\u015fsal ekonomi ve n\u00f6ro-ekonomideki, insanlar\u0131n ekonomik normlardan uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulan geni\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n da arka plan\u0131nda i\u015flemektedir. Ekonomistler genelde stratejik kararlar\u0131 dikkate almak i\u00e7in fayda maksimizasyonunu oyun teorisiyle birle\u015ftirirler. Maalesef, karar vericili\u011fin normlar\u0131n\u0131n ne olmas\u0131 gerekti\u011fi hakk\u0131nda yarg\u0131da bulunurken \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken temel meseleler var.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8bca\">T\u0131pk\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n yorumunun problematik oldu\u011fu gibi, faydan\u0131n yorumu da problematiktir (Frey &amp; Stutzer, 2002). Bentham ve erken teorisyenlerdeki \u00f6zg\u00fcn \u015feklinde fayda, mutlulukla ili\u015fkili olan psikolojik bir kavramd\u0131r. 20. y\u00fczy\u0131lda ekonomi; faydan\u0131n bu psikolojik anlay\u0131\u015f\u0131ndan, fayday\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan tercihlerin matematiksel bir yap\u0131s\u0131 olarak yorumlayan daha davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir \u015fekle d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Psikolojideki g\u00fcncel \u00e7al\u0131\u015fmalar bu davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 yorumu, ki\u015fisel iyi olu\u015f hali veya sadece mutluluk ba\u015fl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda eski a\u00e7\u0131klamayla daha yak\u0131ndan ili\u015fkili bir yorumla de\u011fi\u015ftirdiler. De\u011fer bi\u00e7meyi beynin dopamin sistemini de i\u00e7ine alan bir sinirsel s\u00fcre\u00e7 \u015feklinde anlamland\u0131rmaya y\u00f6nelik baz\u0131 denemeler yap\u0131ld\u0131 (Montague, 2006). Bir ba\u015fka ihtimal ise de\u011ferin fayda ya da mutluluk diye \u00f6zetlenebilecek ortak bir kuru olmaktan ziyade,&nbsp;<em>karar verme<\/em>nin kar\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gereken birden \u00e7ok de\u011ferin olmas\u0131d\u0131r (Thagard, 2012). Burada bu meseleyi \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131m ancak&nbsp;<em>karar verme<\/em>nin do\u011fru normunun beklenen fayday\u0131 maksimize etmesi gerekti\u011fi varsay\u0131m\u0131yla ilgilenen, faydan\u0131n do\u011fas\u0131na ili\u015fkin felsefi (ve deneysel) sorgulamalara ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funa dikkat \u00e7ekiyorum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9c97\">Karar vermenin bir veya daha \u00e7ok fakt\u00f6r\u00fc maksimize veya optimize etmesi de\u011fil de, Herbert Simon\u2019un (Simon (1957))&nbsp;<em>satisficing<\/em>[7] teorisinde oldu\u011fu gibi tatmin edici d\u00fczeylere ula\u015fmas\u0131 gerekti\u011fi de iddia edilebilir. Belki de karar vermek bir hesaplama \u015feklinden ziyade, n\u00f6ral a\u011flar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 paralel k\u0131s\u0131t tatmininin (parallel constraint satisfaction) farkl\u0131 beyin b\u00f6lgelerini i\u00e7eren bir \u00e7e\u015fidi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir. (Thagard, 2006) Ultimatom oyunu gibi insanlar\u0131n kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 maksimize etmek yerine e\u015fitli\u011fe g\u00f6re karar verdikleri,&nbsp;<em>karar verme<\/em>nin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da&nbsp;<em>karar verme<\/em>nin normlar\u0131n\u0131n ne olmas\u0131 gerekti\u011fine dair sorular do\u011furuyor. (Hardy-Vall\u00e9e &amp; Thagard, 2008) Karar vermenin beklenen fayday\u0131 maksimize etme oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki standart g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn yanl\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermek, burada sunabilece\u011fimden daha fazla arg\u00fcman gerektirir. Ancak faydan\u0131n do\u011fas\u0131 ve hedefleri yerine getirmenin en iyi \u015fekli olarak hangi davran\u0131\u015flar\u0131n se\u00e7ilmesi gerekti\u011fine dair endi\u015feler, bili\u015fsel bilimin karar vermenin nas\u0131l olmas\u0131 gerekti\u011fini \u00e7oktan bildi\u011fi gibi basit g\u00f6r\u00fc\u015fleri durdurmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"54c2\"><strong>3.3. Normlar\u0131 olu\u015fturma y\u00f6ntemleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"147e\">Bili\u015fsel bilim insanlar\u0131n nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnmesi gerekti\u011fine dair felsefi g\u00f6revden ka\u00e7amayaca\u011f\u0131 i\u00e7in, bunda felsefi olarak bilin\u00e7li bir \u015fekilde ilerlemelidir. Olas\u0131l\u0131k ve&nbsp;<em>beklenen fayda<\/em>&nbsp;teorileri i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fim gibi, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte ba\u011flant\u0131l\u0131 bir matematik \u015feklinin normlar\u0131 sunaca\u011f\u0131 varsay\u0131lamaz. Formal mant\u0131k,&nbsp;<em>\u00e7\u0131kar\u0131m<\/em>\u0131n standartlar\u0131n\u0131 toy bir \u015fekilde sundu\u011fu varsay\u0131lan bir ba\u015fka aland\u0131r ancak mant\u0131k filozoflar\u0131 aras\u0131nda hangi mant\u0131ksal standartlar\u0131n uygun oldu\u011funa dair tart\u0131\u015fmalar vard\u0131r. Baz\u0131 filozoflar saf sezginin \u00e7\u0131kar\u0131msal standartlar\u0131 belirlemede \u00f6nsel temeli sunabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ancak mant\u0131k\u00e7\u0131lar aras\u0131nda s\u00fcregelen anla\u015fmazl\u0131klar, normlar\u0131 belirlemek i\u00e7in daha karma\u015f\u0131k bir metot gerekti\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3a1f\">Normatif sonu\u00e7lara ula\u015fma konusunda filozoflar aras\u0131nda \u015fu s\u0131ralar pop\u00fcler olan, Rawls (1971)\u2019\u0131n aksettirici denge (reflective equilibrium) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 metotta, insanlar s\u00fcrekli olarak \u00e7\u0131kar\u0131msal normlar\u0131n\u0131 pratiklerine\/eylemlerine g\u00f6re, pratiklerini\/eylemlerini ise normlara g\u00f6re ayarlama s\u00fcrecindedir. Ancak bu y\u00f6ntemin, sezgilere a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fcvenme ve d\u00fczenli ancak optimalin alt\u0131nda normlara ula\u015fma tehlikesini de i\u00e7eren sorunlar\u0131 vard\u0131r (Harman &amp; Kulkarni, 2007; Thagard, 1988, 2000). Buyurun normlar\u0131 belirlemenin, Thagard, 2012 taraf\u0131ndan savunulan, daha sonu\u00e7 odakl\u0131 bir metodu:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 belirle.<\/li>\n\n\n\n<li>Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in aday normlar\u0131 belirle.<\/li>\n\n\n\n<li>Verilen alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in uygun hedefleri belirle.<\/li>\n\n\n\n<li>\u0130lgili hedefleri tamamlamak i\u00e7in yap\u0131lan farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n kapsam\u0131n\u0131 de\u011ferlendir.<\/li>\n\n\n\n<li>\u0130lgili hedefleri en iyi \u015fekilde tamamlayacak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 alan normlar\u0131 olarak al.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"20ba\">Bu metodun yan\u0131lt\u0131c\u0131 taraf\u0131, 3. ad\u0131m. Uygun hedefleri belirlemenin, tan\u0131mlay\u0131c\u0131 oldu\u011fu kadar normatif de bir konu olmas\u0131 burada yan\u0131lg\u0131ya sebep olmaktad\u0131r. Ancak,&nbsp;<em>hangi<\/em>&nbsp;hedefleri takip ettiklerini belirlemek i\u00e7in insanlar\u0131n karar verme davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ve bu hedefleri&nbsp;<em>neden<\/em>&nbsp;takip ettiklerini anlamak i\u00e7in psikoloji ve sinirbilimi kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, en az\u0131ndan geni\u015f bir deneysel bile\u015fene sahip olunabilir. Mesela bence sevgi, i\u015f ve oyun&nbsp;<em>karar verme<\/em>&nbsp;i\u00e7in paradan daha \u00f6nemli hedeflerdir; \u00e7\u00fcnk\u00fc insan\u0131n istek ve tercihlerden biyolojik olarak daha temel olan hayati ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 tatmin etmesine yard\u0131mc\u0131 olurlar (Thagard, 2012).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4f1d\"><strong>3.4. \u00d6zet<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"50fb\">Normlar\u0131 belirlemek i\u00e7in kendi tercih etti\u011fim \u015femay\u0131 gerek\u00e7elendirmek amac\u0131yla yeterince konu\u015fmad\u0131m; keza t\u00fcmevar\u0131msal \u00e7\u0131kar\u0131m, karar verme ve ahlaki davran\u0131\u015f i\u00e7in tercih etti\u011fim normlar\u0131 da. Yine de umuyorum ki bili\u015fsel bilimin Bayes\u00e7i \u00e7\u0131kar\u0131m, beklenen fayda teorisi ve oyun teorisi gibi yayg\u0131n normlar\u0131 oldu\u011fu gibi kabul etmemesi gerekti\u011fini belirtebildim. Hangi normlar\u0131n uygun oldu\u011funa karar vermek ve hangi normlar\u0131n uygun oldu\u011funa&nbsp;<em>nas\u0131l karar verilece\u011fine<\/em>&nbsp;karar vermek, bili\u015fsel bilimin daha deneysel alanlar\u0131n\u0131n kendi ba\u015f\u0131na \u00e7\u00f6zemeyece\u011fi felsefi sorunlard\u0131r. Normatif konularda felsefeyi g\u00f6rmezden gelmek, \u00f6rt\u00fck ve k\u00f6t\u00fc \u015fekilde felsefe yapmaya mal olur.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"8271\"><strong>4. Neden felsefenin bili\u015fsel bilime ihtiyac\u0131 var?<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6fd0\">Dolay\u0131s\u0131yla, bili\u015fsel bilimin felsefeye ihtiyac\u0131 vard\u0131r, ancak bu ihtiya\u00e7 baz\u0131 felsefe t\u00fcrleri ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Buyurun bili\u015fsel bilimin ama\u00e7 ve metotlar\u0131 i\u00e7in zararl\u0131 olan baz\u0131 yakla\u015f\u0131mlar:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Felsefi ger\u00e7eklerin sadece mant\u0131k yoluyla edinilebilece\u011fini varsayan rasyonalist yakla\u015f\u0131mlar (mesela Platon, Kant, Hegel)<\/li>\n\n\n\n<li>D\u00fc\u015f\u00fcnceyi d\u00fc\u015f\u00fcnmekten kat\u0131 bir \u015fekilde ay\u0131ran ve formal mant\u0131\u011f\u0131n ve\/veya linguistik analizin bilgiyi ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in en iyi ara\u00e7lar oldu\u011funu varsayan analitik yakla\u015f\u0131mlar (mesela Frege, Dummett)<\/li>\n\n\n\n<li>Bilimi hor g\u00f6ren ve bilimsel ve felsefi terimleri umursamazca terk edip savuran post-modern yakla\u015f\u0131mlar (mesela Deleuze, Derrida)<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2af4\">Bili\u015fsel bilim felsefeyi bilimsel ara\u015ft\u0131rmadan ayr\u0131k veya \u00fcst\u00fcn g\u00f6ren yakla\u015f\u0131mlardan k\u0131s\u0131tl\u0131 bir fayda kazanabilir, bunlardan bazen Kant\u2019\u0131n \u015fema teorisi ve Frege\u2019nin ili\u015fkiler teorisi gibi bilimsel olarak faydal\u0131 oldu\u011fu kan\u0131tlanm\u0131\u015f teorik fikirler \u00e7\u0131kabilse de istisnalar kaideyi bozmaz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e004\">Neyse ki, felsefeyi bilime yak\u0131ndan ba\u011flayan ve Aristotle, John Locke, David Hume, John Stuart Mill, Charles S. Peirce, William James, John Dewey, and W. V. O. Quine gibi se\u00e7kin uygulay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u00e7eren sayg\u0131de\u011fer bir nat\u00fcralist yakla\u015f\u0131mlar tarihi var. Nat\u00fcralizmi benimseyen veya \u00f6rnekleyen g\u00fcncel felsefi \u00e7al\u0131\u015fmalardan \u00f6rnekler: Appiah (2008); Bechtel (2008); Bunge (2006); Churchland (2007); Churchland (2002); Craver (2007); Goldman (2006); Harman ve Kulkarni (2007); Knobe ve Nichols (2008); Maddy (2007); Nersessian (2008); Sinnott-Armstrong (2008); Thagard (2006) ve Thagard, 2012.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f59d\">\u201cNat\u00fcralist felsefe, yekpare bir bi\u00e7imden uzakt\u0131r ve hem bilimsel hem de felsefi bir\u00e7ok konuda ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fclen noktalara sahiptir. Bununla birlikte nat\u00fcralistler, felsefedeki ilerlemenin bilimsel geli\u015fmelere yak\u0131ndan takibi gerektirdi\u011fi konusunda hemfikirdirler. Rasyonalist, analitik ve postmodernist yakla\u015f\u0131mlar bilimsel bulgular\u0131n felsefeye girmesine direnirken nat\u00fcralist yakla\u015f\u0131mlar, bilimsel bulgular\u0131 felsefenin son b\u00f6l\u00fcmde tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m&nbsp;<em>genellik<\/em>&nbsp;ve&nbsp;<em>normatiflik<\/em>&nbsp;kayg\u0131lar\u0131yla son derece ilgili bularak memnuniyetle kar\u015f\u0131larlar.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8a91\">Nat\u00fcralist bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan; kavramlar\u0131 netle\u015ftirmek ve \u00f6nsel ger\u00e7eklere ula\u015fmak i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnce deneylerini kullanan yayg\u0131n felsefi pratik, en ba\u015ftan \u015f\u00fcphelidir (Thagard, 2012 Bununla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnce deneylerini savunan yaz\u0131lar i\u00e7in Shepard, 2008 ve Williamson, 2007\u2019a bakabilirsiniz). Felsefenin kavramsal karma\u015falar\u0131 \u00e7\u00f6zmekte \u00f6zel bir rol\u00fc oldu\u011fu fikri son y\u00fczy\u0131lda olduk\u00e7a pop\u00fcler, ancak kavramlar \u00fczerine deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar bunun problematik oldu\u011funu g\u00f6steriyor (Konu ile ilgili olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131 bir et\u00fct i\u00e7in Murphy, 2002\u2019a g\u00f6z atabilirsiniz). Quine (1963)\u2019nin tamamen teorik temellerde iddia etti\u011fi ve sonraki deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n do\u011frulad\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, kavramlar d\u00fcnya hakk\u0131ndaki inan\u00e7 ve teorik a\u00e7\u0131klamalarla yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Kavramlar bilimsel teoriler de\u011fi\u015ftik\u00e7e de\u011fi\u015fir, f filozoflar kendi tercih ettikleri versiyonlar\u0131n\u0131 savunmak i\u00e7in sezgileri d\u00fcrten ilgin\u00e7 durumlar uydurduklar\u0131nda de\u011fil. Kavramsal karma\u015fa denen felsefi fikir kavramlar hakk\u0131ndaki bir kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131kt\u0131r. Bunlar\u0131 netle\u015ftirmek daha iyi teoriler geli\u015ftirmeye y\u00f6nelik bilimsel \u00e7aban\u0131n par\u00e7as\u0131 olmal\u0131d\u0131r, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir linguistik \u00e7aban\u0131n de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4d95\">D\u00fc\u015f\u00fcnce deneyleri hipotezler \u00fcretme ve onlar\u0131 alternatifleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma i\u00e7in faydal\u0131 gere\u00e7ler olabilir, ancak hipotezlerin kabul\u00fcn\u00fc gerek\u00e7elendirmek i\u00e7in faydas\u0131zd\u0131r. Ek bilimsel de\u011ferlendirmeler olmadan d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyleri, kesin do\u011frular\u0131 bir kenara b\u0131raksak bile, do\u011frulardansa yanl\u0131\u015flara teslim olmaya daha meyillidir. Bilim tarihi, kavramlar\u0131n; teorik ve deneysel geli\u015fmelere paralel olarak zaman i\u00e7inde radikal bi\u00e7imde de\u011fi\u015fti\u011fini ve dolay\u0131s\u0131yla \u015feylerin nas\u0131l oldu\u011funa dair g\u00f6r\u00fc\u015flerde b\u00fcy\u00fck yeniden d\u00fczenlemeler getirdi\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir (Thagard, 1992, 2008). \u00d6yleyse, kategori hatalar\u0131yla ilgili felsefi kategori, kategoriler hakk\u0131nda bir hatad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"30fe\">Kavramsal sorgulamalar baz\u0131 inan\u00e7lar\u0131n do\u011fu\u015ftan oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015f olsayd\u0131 dahi, bu onlar\u0131 do\u011fru olarak almak i\u00e7in bir sebep olmaz. Nat\u00fcralistik olarak, do\u011fu\u015ftan inan\u00e7lar sadece insan beyinlerinde do\u011fal se\u00e7ilim s\u0131ras\u0131nda genetik olarak yerle\u015febilmi\u015f inan\u00e7lard\u0131r ve ger\u00e7eklere ula\u015fmay\u0131 garantilemezler, sadece hayatta kalma ve \u00fcreme i\u00e7in faydal\u0131 olan inan\u00e7lara g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. \u00d6rne\u011fin kan\u0131tlarla desteklenmi\u015f olan genel g\u00f6relilik teorisi, d\u00fcnyan\u0131n \u00d6klid geometrisine uydu\u011fuyla ilgili belki de do\u011fu\u015ftan gelen insan beklentisinin k\u0131s\u0131tlar\u0131n\u0131n oldu\u011funu \u00f6nerir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0d48\">Rasyonalist, analitik ve post-modern felsefelerin s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 neden felsefenin t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131n bili\u015fsel bilime ihtiya\u00e7 duydu\u011funu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmu\u015f olmal\u0131. Zihin, bilgi ve ahlak\u0131n do\u011fas\u0131na dair genel hipotezler ve normatif sonu\u00e7lar olu\u015fturmak i\u00e7in felsefe; psikoloji, sinirbilim, dilbilimdeki ilgili bulgulardan gelen geni\u015f \u00e7apl\u0131 bilgiyi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmal\u0131d\u0131r. Bu bilgiler filozoflara sadece hakk\u0131nda felsefe yapabilecekleri i\u00e7erik sunmaz, ayn\u0131 zamanda mant\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde savunabilecekleri teorileri k\u0131s\u0131tlar. Bili\u015fsel bilim felsefeyle sadece zihin veya bilim felsefesi gibi dar alanlarda de\u011fil, daha genel d\u00fczeydeki metafizik, epistemoloji ve etik alanlar\u0131nda da ilgilidir (Thagard, 2012).<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"65a7\"><strong>5. Sonu\u00e7<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4bde\">Bili\u015fsel bilimin genel ve normatif sorulara cevap aray\u0131\u015f\u0131nda felsefeye ihtiyac\u0131 oldu\u011funu savunuyorum. Bilimsel a\u00e7\u0131dan bilin\u00e7li felsefi sorgulamay\u0131 g\u00f6rmezden gelmek sadece k\u00f6t\u00fc felsefeye de\u011fil, ayn\u0131 zamanda k\u00f6t\u00fc bilime de yol a\u00e7ar. Pozitivist bilim felsefesi bili\u015fsel bilimi davran\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011fa s\u0131n\u0131rlar; idealist ve g\u00f6receli metafizik ve epistemoloji ise bili\u015fsel bilimi postmodernizm ve sosyal in\u015fac\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceye y\u00f6nlendirir. Etik ilkeler hakk\u0131nda sorgulamay\u0131 ihmal etmek, ahlak\u0131n ki\u015fisel olarak g\u00f6receli oldu\u011funu s\u00f6yleyen klasik lisans \u00f6\u011frencisi fikrini \u00fcretir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3a2b\">Felsefenin bili\u015fsel bilimdeki uygun rol\u00fc, filozoflar\u0131n kendi \u00e7abalar\u0131n\u0131 ifade etmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli metaforlarla ayd\u0131nlat\u0131labilir (Thagard &amp; Beam, 2004). Pek \u00e7ok filozof, mesela Descartes, felsefenin bilgi i\u00e7in temelleri sa\u011flamas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr, ki bu da felsefenin bilimden \u00f6nce gelmesi gerekti\u011fi anlam\u0131na gelir:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d9dc\">\u201cYaz\u0131lar\u0131m boyunca y\u00f6ntemimin mimariyi taklit etti\u011fini s\u00f6yledim. Bir mimar kaya, kil veya bir ba\u015fka sa\u011flam temelin \u00fczerinde kumlu \u00fcst topra\u011f\u0131n oldu\u011fu bir yere sa\u011flam temelli bir ev in\u015fa etmek istedi\u011finde, kumu ve kumun \u00fcst\u00fcndeki veya kumla kar\u0131\u015f\u0131k her \u015feyi \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131 \u00e7ukurlar kazarak ba\u015flar ki b\u00f6ylece temellerini sert topra\u011f\u0131n \u00fczerine kurabilsin. Ayn\u0131 \u015fekilde, ben de \u015f\u00fcpheli olan her \u015feyi kum gibi al\u0131p d\u0131\u015far\u0131 atarak ba\u015flad\u0131m ve \u015f\u00fcphe eden veya d\u00fc\u015f\u00fcnen bir \u00f6z\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphe etmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti\u011fimde, bunu felsefemin temellerini \u00fczerine kurabilece\u011fim anakaya olarak ald\u0131m.\u201d (Descartes, 1984, vol. 2, s. 366)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0aac\">E\u011fer bilimin temelleri olmal\u0131ysa, bu temelleri sunmak felsefenin me\u015fru g\u00f6revidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9a6f\">Tersine, nat\u00fcralistik yakla\u015f\u0131mlar ise, bilginin temelleri olan bir yap\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle de\u011fil, bir kablo gibi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle daha uyumludur (Peirce, 1958, s. 40\u201341).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b335\">\u201cFelsefe ba\u015far\u0131l\u0131 bilimlerin metotlar\u0131n\u0131 taklit etmelidir; \u00f6yle ki sadece elle tutulabilir, dikkatli incelemeye tabi tutulabilecek \u00f6nc\u00fclleri takip etmeli ve arg\u00fcmanlar\u0131ndan birinin kesinli\u011finden \u00e7ok arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131n \u00e7oklu\u011funa ve \u00e7e\u015fitlili\u011fine g\u00fcvenmelidir. Ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmesi en zay\u0131f ba\u011flant\u0131s\u0131ndan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olmayan bir zincir gibi de\u011fil de yeteri kadar \u00e7ok ve s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131 s\u00fcrece, lifleri \u00e7ok ince dahi olabilen kablo gibi olmal\u0131d\u0131r. \u201c<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5f1b\">Daha g\u00fcncel bir ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 metafor ise Neurath\u2019\u0131n gemisidir (1959, s. 201).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c0f2\">\u201cKesin olarak ortaya konulmu\u015f saf protokol c\u00fcmlelerini bilimlerin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olarak almak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.&nbsp;<em>Tabula rasa<\/em><strong><em>[8]<\/em><\/strong><em>&nbsp;<\/em>(Bo\u015f levha) yoktur. Biz gemilerini a\u00e7\u0131k denizde yeniden in\u015fa etmesi gereken denizciler gibiyiz, suyunu bo\u015faltt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bo\u015f bir yerde par\u00e7alar\u0131n\u0131 s\u00f6kme ve en iyi malzemelerle ba\u015ftan kurma \u015fans\u0131m\u0131z yok. Sadece metafiziksel par\u00e7alar iz b\u0131rakmadan kaybolabilir. Belirsiz linguistik y\u0131\u011f\u0131nlar \u00f6yle veya b\u00f6yle geminin par\u00e7alar\u0131 olarak kalacaklar.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"391c\">Descartes\u2019\u0131n temellerinin aksine, Peirce\u2019in kablosu ve Neurath\u2019\u0131n gemisi felsefenin giri\u015fimlerinin bili\u015fsel bilim de dahil t\u00fcm bilimle birle\u015fmesine izin vermekle kalm\u0131yor, bunu gerektiriyor da.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f194\">Benim t\u00fcm zamanlar i\u00e7inde en sevdi\u011fim bilim ve felsefe analojisi ise 1620\u2019lerde hen\u00fcz iki disiplin birbirinden ayr\u0131lmam\u0131\u015fken yazan Francis Bacon\u2019dan (Bacon, 1960, p. 93):<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9cdf\">\u201cBilimlerle ilgilenenler ya deneyin ya da doktrinlerin insanlar\u0131d\u0131r. Deney insanlar\u0131 kar\u0131ncalar gibidir; sadece toplar ve kullan\u0131rlar. Mant\u0131k y\u00fcr\u00fcten doktrinciler ise kendi maddeleriyle a\u011flar \u00f6ren \u00f6r\u00fcmcekler gibidir. Ancak ar\u0131 orta yolu kullan\u0131r. Malzemesini bah\u00e7e ve \u00e7evredeki \u00e7i\u00e7eklerden toplar, ancak onu kendi g\u00fcc\u00fcyle d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr ve sindirir. Felsefenin esas u\u011fra\u015f\u0131 da bundan farkl\u0131 de\u011fildir zira ne tamamen veya birincil olarak zihin g\u00fcc\u00fcne g\u00fcvenir, ne de do\u011fal tarih ve mekanik deneylerden edindi\u011fini al\u0131p haf\u0131zas\u0131na oldu\u011fu gibi yerle\u015ftirir; bunlar\u0131n yerine de\u011fi\u015ftirilmi\u015f ve sindirilmi\u015f \u015fekliyle anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 koyar. Demem o ki, bu deneysel ve mant\u0131ksal iki yakla\u015f\u0131m\u0131n aras\u0131ndaki, benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f daha yak\u0131n ve saf bir birlikten \u00e7ok \u015fey \u00fcmit edilebilir.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e006\">Benzer \u015fekilde, bili\u015fsel bilim ve felsefe aras\u0131ndaki daha yak\u0131n ve saf bir birlikten \u00e7ok daha fazla \u015fey de \u00fcmit edilebilir.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"06d2\">Notlar<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1c94\">[1] Prototip Teorisi (Prototype Theory): 1973\u2019te Eleanor Rosch\u2019un \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc s\u0131n\u0131fland\u0131rma teorisidir. Do\u011fadaki varl\u0131klar\u0131 s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131rken insanlar, prototipik objeye daha \u00e7ok benzeyen varl\u0131klar\u0131 o kategoriye daha \u00e7ok yak\u0131\u015ft\u0131r\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin Rosch\u2019un ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda da g\u00f6zlemledi\u011fi gibi k\u0131z\u0131lgerdan ku\u015fu, bir penguene g\u00f6re \u201cku\u015f\u201d kategorisini daha benzer oldu\u011fu i\u00e7in daha \u00e7ok kat\u0131l\u0131mc\u0131 taraf\u0131ndan buraya ait addedilmi\u015ftir. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"731e\">[2] Bayes Teorisi: Thomas Bayes\u2019e at\u0131fla adland\u0131r\u0131lan, bir olay\u0131n olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 hesaplan\u0131rken&nbsp;<em>\u00f6nc\u00fcl (prior)&nbsp;<\/em>bilginin de hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 temel bir teorem. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0cb5\">[3] Rule matching: Bili\u015fsel bilim ba\u011flam\u0131nda bireylerin duyular\u0131 ile alg\u0131lad\u0131klar\u0131 girdileri halihaz\u0131rda haf\u0131zalar\u0131nda yer alan kurallar ya da \u015femalarla k\u0131yaslama i\u015flemine verilen isim. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e17b\">[4] High-level programming language terimi ile kast edilen C++ ya da MatLab\u2019\u0131n bir di\u011fer dile \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc de\u011fildir, bundan ziyade ilgili programlama dilinin makine diline (1 ve 0\u2019lardan meydana gelen) ne derece yak\u0131n oldu\u011fudur. Makine diline yak\u0131n diller i\u00e7in Assembly, Verilog gibi diller verilebilecekken \u201cy\u00fcksek d\u00fczey\u201d dedi\u011fimiz programlama dillerine Java, Python gibi diller verilebilir. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"74b1\">[5] Multiagent systems: Bir sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in problem \u00e7\u00f6zme varl\u0131klar\u0131n\u0131n gev\u015fek bi\u00e7imde birle\u015fti\u011fi bir a\u011fd\u0131r. Bu a\u011f ile b\u00fct\u00fcn\u00fcn, par\u00e7alar\u0131n (bireylerin) toplam\u0131ndan daha y\u00fcksek bir yetkinli\u011fe sahip olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"438f\">[6] Social constructivism: \u0130nsan geli\u015fiminin \u00e7o\u011funlukla sosyal ili\u015fkilere dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sosyal a\u011flar\u0131 bilgi ediniminde merkeze koyan g\u00f6r\u00fc\u015f. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"13fa\">[7] Satisfice: Herbert Simon\u2019un \u201csuffice\u201d (yeterli olmak) ve \u201dsatisfy\u201d (tatmin etmek) fiillerini birle\u015ftirerek olu\u015fturdu\u011fu yeni kavram. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7d1f\">[8] Tabula rasa: David Hume\u2019un \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc, bireylerin \u00f6nceden y\u00fcklenmi\u015f bilgiler veya i\u00e7erikle d\u00fcnyaya gelmedi\u011fini; bilginin deneyim ve alg\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kazan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eden kavram. Kadercili\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n bir simgesidir. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"e1a7\">Kaynak\u00e7a<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"afb9\">Anderson, J. R. (1990). The adaptive character of thought. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"29c6\">Anderson, J. R. (2007). How can the mind occur in the physical universe? Oxford, England: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6c56\">Appiah, A. (2008). Experiments in ethics. Cambridge, MA: Harvard University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f09e\">Bacon, F. (1960). The New Organon and related writings. Indianapolis, IN: Bobbs-Merrill.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9bd9\">Bechtel, W. (2008). Mental mechanisms: Philosophical perspectives on cognitive neuroscience. New York: Routledge.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"cc5e\">Bechtel, W., &amp; Richardson, R. C. (1993). Discovering complexity. Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3241\">Bickle, J. (2003). Philosophy and neuroscience: A ruthlessly reductive account. Dordrecht: Kluwer.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c2d7\">Bunge, M. (2006). Chasing reality: Strife over realism. Toronto: University of Toronto Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8748\">Churchland, P. S. (2002). Brain-wise: Studies in neurophilosophy. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9bc4\">Churchland, P. (2007). Neurophilosophy at work. Cambridge, England: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bd66\">Churchland, P. S., &amp; Sejnowski, T. (1992). The computational brain. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ef7f\">Cowperthwaite, M. C., Economo, E. P., Harcombe, W. R., Miller, E. L., &amp; Meyers, L. A. (2008). The ascent of the abundant: How mutational networks constrain evolution. PLoS Computational Biology, 4(7), e1000110.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c004\">Craver, C. F. (2007). Explaining the brain. Oxford, England: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1383\">Craver, C. F., &amp; Bechtel, W. (2007). Top-down causation without top-down causes. Biology and Philosophy, 22, 547\u2013663.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"593c\">Darden, L. (2006). Reasoning in biological discoveries. Cambridge, England: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9a28\">Descartes, R. (1984). Philosophical writings of descartes, J. Cottingham, R. Stoothof &amp; D. Murdoch (Trans). Cambridge, England: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3d9c\">Eliasmith, C., &amp; Anderson, C. H. (2003). Neural engineering: Computation, representation and dynamics in neurobiological systems. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4bb2\">Frey, B. S., &amp; Stutzer, A. (2002). Happiness and economics. Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7e52\">Fu, W. (2008). Is a single-bladed knife enough to dissect human cognition? Commentary on Griffiths et al. Cognitive Science, 32, 155\u2013161.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bed1\">Gardner, H. (1985). The mind\u2019s new science. New York: Basic Books.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a6cd\">Goldman, A. I. (2006). Simulating minds. New York: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f6b8\">Griffiths, T. L., Kemp, C., &amp; Tenenbaum, J. B. (2008). Bayesian models of cognition. In R. Sun (Ed.), The Cambridge handbook of computational psychology (pp. 59\u2013100). Cambridge, England: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"119d\">Hacking, I. (1999). The social construction of what? Cambridge, MA: Harvard University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a544\">Hacking, I. (2001). An introduction to probabiliity and inductive logic. Cambridge, England: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bb88\">Hardy-Valle\u00b4e, B., &amp; Thagard, P. (2008). How to play the ultimatum game: An engineering approach to metanormativity. Philosophical Psychology, 21, 173\u2013192.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8617\">Harman, G., &amp; Kulkarni, S. (2007). Reliable reasoning: Induction and statistical learning theory. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5ca0\">Hempel, C. G. (1965). Aspects of scientific explanation. New York: The Free Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"be1f\">Knobe, J., &amp; Nichols, S. (2008). Experimental philosophy. Oxford, England: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"23a4\">Latour, B., &amp; Woolgar, S. (1986). Laboratory life: The construction of scientific facts. Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e681\">Litt, A., Eliasmith, C., Kroon, F. W., Weinstein, S., &amp; Thagard, P. (2006). Is the brain a quantum computer? Cognitive Science, 30, 593\u2013603.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1436\">Maddy, P. (2007). Second philosophy: A naturalistic method. Oxford, England: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"edc8\">Marr, D. (1982). Vision. San Francisco: Freeman.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"10f4\">Montague, R. (2006). Why choose this book? How we make decisions. New York: Penguin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8d10\">Murphy, G. L. (2002). The big book of concepts. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b9fb\">Nersessian, N. (2008). Creating scientific concepts. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"dc0e\">Neurath, O. (1959). Protocol sentences. In: A. J. Ayer (Ed.), Logical positivism (pp. 199\u2013208). Glencoe, IL: The Free Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"184c\">Newell, A. (1990). Unified theories of cognition. Cambridge, MA: Harvard University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7501\">Newell, A., Shaw, J. C., &amp; Simon, H. (1958). Elements of a theory of human problem solving. Psychological Review, 65, 151\u2013166.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0a1c\">Newell, A., &amp; Simon, H. A. (1972). Human problem solving. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2174\">Peirce, C. S. (1958). Charles S. Peirce: Selected writings. New York: Dover.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1b5b\">Popper, K. (1959). The logic of scientific discovery. London: Hutchinson.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"83ca\">Quine, W. V. O. (1963). From a logical point of view (2nd ed.). New York: Harper Torchbooks.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1bc5\">Rawls, J. (1971). A theory of justice. Cambridge, MA: Harvard University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b45c\">Rumelhart, D. E., &amp; McClelland, J. L. (Eds.). (1986). Parallel distributed processing: Explorations in the microstructure of cognition. Cambridge MA: MIT Press\u2044Bradford Books.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9a1a\">Shepard, R. N. (2008). The step to rationality: The efficacy of thought experiments in science, ethics, and free will. Cognitive Science, 32, 3\u201335.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"03cb\">Simon, H. (1957). Models of man: Social and rational. New York: Wiley.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c9d1\">Sinnott-Armstrong, W. (Ed.). (2008). Moral psychology (3 volumes). Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"79ae\">Sober, E. (2008). Evidence and evolution: The logic behind the science. Cambridge, England: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"856f\">Thagard, P. (1986). Parallel computation and the mind-body problem. Cognitive Science, 10, 301\u2013318.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"cbf4\">Thagard, P. (1988). Computational philosophy of science. Cambridge, MA: MIT Press\u2044Bradford Books.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0196\">Thagard, P. (1992). Conceptual revolutions. Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"62d6\">Thagard, P. (1999). How scientists explain disease. Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ae46\">Thagard, P. (2000). Coherence in thought and action. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"cc16\">Thagard, P. (2005). Mind: Introduction to cognitive science (2nd ed.). Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1c84\">Thagard, P. (2006). Hot thought: Mechanisms and applications of emotional cognition. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ad8f\">Thagard, P. (2008). Conceptual change in the history of science: Life, mind, and disease. In S. Vosniadou (Ed.), International handbook of research on conceptual change (pp. 374\u2013387). London: Routledge.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"49bc\">Thagard, P. (forthcoming). Brains and the meaning of life. Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2c7c\">Thagard, P., &amp; Aubie, B. (2008). Emotional consciousness: A neural model of how cognitive appraisal and somatic perception interact to produce qualitative experience. Consciousness and Cognition, 17, 811\u2013834.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"db1a\">Thagard, P., &amp; Beam, C. (2004). Epistemological metaphors and the nature of philosophy. Metaphilosophy, 35, 504\u2013516.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d54c\">Thagard, P., &amp; Litt, A. (2008). Models of scientific explanation. In R. Sun (Ed.), The Cambridge handbook of computational psychology (pp. 549\u2013564). Cambridge, England: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"188d\">Williamson, T. (2007). The philosophy of philosophy. Malden, MA: Blackwell.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7ba9\">Wittgenstein, L. (1971). Tractatus logico-philosophicus, (2nd ed.) D. F. Pears &amp; B. F. McGuinness (Trans). London: Routledge &amp; Kegan Paul.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":2042,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[98,94,93,262,691,64,92,323,74,76,482,75,261,177,351,726,96,176],"kategori":[305],"class_list":["post-2041","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-cognitive-science","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-philosophy-of-science","event_publishing_tags-philsci","event_publishing_tags-zihin","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2041","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2041\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2042"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2041"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2041"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2041"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}