{"id":2029,"date":"2023-01-25T15:00:26","date_gmt":"2023-01-25T15:00:26","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2029"},"modified":"2025-09-08T20:36:53","modified_gmt":"2025-09-08T20:36:53","slug":"hayvanlarin-hafizasi-var-ve-bu-alzheimera-cozum-bulmamiza-yardimci-olabilir-april-reese","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/hayvanlarin-hafizasi-var-ve-bu-alzheimera-cozum-bulmamiza-yardimci-olabilir-april-reese\/","title":{"rendered":"Hayvanlar\u0131n Haf\u0131zas\u0131 Var ve Bu Alzheimera \u00c7\u00f6z\u00fcm Bulmam\u0131za Yard\u0131mc\u0131 Olabilir \u2014 April Reese"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Animals do have memories, and can help us crack Alzheimer\u2019s<\/a><\/p>\n\n\n\n

April Reese; <\/em>Santa Fe, New Mexico merkezli, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir bilim ve \u00e7evre gazetecisi. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 Scientific American Outside, bioGraphic <\/em>ve The Guardian<\/em> dahil bir\u00e7ok mecrada yer ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Neredeyse modern bilim hayat\u0131m\u0131za girdi\u011finden beri, hayvanlar\u0131n ge\u00e7mi\u015f deneyimlerini hat\u0131rlamas\u0131 fikri o kadar abs\u00fcrt g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu ki az say\u0131da ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bu konu \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmakla u\u011fra\u015ft\u0131. Elbette yaln\u0131zca b\u00fcy\u00fck ve sofistike beyinleriyle biz insanlar epizodik an\u0131lara (\u00f6rne\u011fin, ge\u00e7en cumartesi bakkala gitti\u011fimizi an\u0131msamak gibi) sahip olabilirdik. Pop\u00fcler d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6re s\u00fcrekli hayatta kalmak i\u00e7in m\u00fccadele i\u00e7inde olan hayvanlar sadece ve sadece \u015fimdide ya\u015famal\u0131yd\u0131lar. Kendi bili\u015fsel s\u00fcper g\u00fc\u00e7lerimizi kullanarak, \u015fu anda biliyoruz ki b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yan\u0131lm\u0131\u015f\u0131z ve hatta hayvanlar \u00e2leminden bir haf\u0131za \u015fampiyonu, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n tedavi y\u00f6ntemini geli\u015ftirmemizde bize yard\u0131mc\u0131 bile olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Hayvanlar\u0131n an\u0131lara sahip olmayan ilkel canl\u0131lar oldu\u011fu ve sadece \u015fimdide ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn k\u00f6keni 400 y\u0131la dayanan ve hala felsefeye giri\u015f derslerinde \u00f6\u011fretilen ve tart\u0131\u015f\u0131lan eski bir fikre uzan\u0131yor. Frans\u0131z bir rahip ve felsefeci olan Nicolas Malebranche (1638\u20131715) \u201cZevk olmadan yerler, ac\u0131 olmadan a\u011flarlar, fark\u0131nda olmadan b\u00fcy\u00fcrler; hi\u00e7bir \u015fey arzulamazlar, hi\u00e7bir \u015feyden korkmazlar, hi\u00e7bir \u015feyi bilmezler\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131. Malebranche, modern bat\u0131 felsefesinin babas\u0131 ve belki de hayvanlar\u0131 de\u011fersiz k\u0131lmas\u0131yla; onlar\u0131n ruhtan yoksun ve bu sebepten \u00f6t\u00fcr\u00fc de mekanik robotlardan farks\u0131z olmad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmesiyle me\u015fhur olan Ren\u00e9 Descartes\u2019in fikirlerini \u015fairane bir \u015fekilde \u00f6zetliyordu.<\/p>\n\n\n\n

Bilim, hayvanlar\u0131n kabiliyetleri hakk\u0131nda daha fazla \u015fey \u00f6\u011frendik\u00e7e, bu varsay\u0131m\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karmak da imk\u00e2ns\u0131zla\u015fm\u0131\u015f oldu. 1980\u2019lerden ba\u015flayarak, ara\u015ft\u0131rmalar, pek de \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayan bir bi\u00e7imde, hayvanlar\u0131n i\u015flemsel belle\u011fe (ko\u015fmak veya t\u0131rmanmak gibi motor becerileri kullanmaya yard\u0131mc\u0131 olan bir t\u00fcr uzun s\u00fcreli bellek) sahip oldu\u011funu do\u011frulad\u0131. Peki ya epizodik bellek, zihinsel zaman yolculu\u011fu yapabilme, ge\u00e7mi\u015f bir olaya d\u00f6nebilme ve onu zihinde tekrar oynatabilme becerisi? 1972 y\u0131l\u0131nda epizodik haf\u0131zay\u0131 tan\u0131mlam\u0131\u015f olan, Kanadal\u0131 psikolog Endel Tulving, bu tarz zihinsel ba\u015far\u0131lar\u0131n bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki canl\u0131lar\u0131n \u00f6tesinde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc pop\u00fcler k\u0131ld\u0131. Di\u011fer t\u00fcrlerin hipokampusunun (epizodik an\u0131lar\u0131n i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve geri \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 beynin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc) an\u0131lar\u0131 bizimki gibi yakalayabilece\u011fine dair kan\u0131t neredeydi? \u2014 diye sordu Tulving.<\/p>\n\n\n\n

Kararl\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck ama olduk\u00e7a istikrarl\u0131 bir grup ara\u015ft\u0131rmac\u0131, hayvanlar\u0131n epizodik belle\u011fe sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusuna odaklanmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. Belki de biz sadece bunu test etmenin do\u011fru yolunu bulamam\u0131\u015ft\u0131k diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler, ki hayvanlar\u0131n bize kendi i\u00e7sel ya\u015fant\u0131 anlatamayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce, bu \u00fcstesinden gelmesi zor bir sorun halini al\u0131yordu. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, hayvan belle\u011fini incelemek i\u00e7in yeni sinsi yollar bulan bilim insanlar\u0131 bu soruyu kesin olarak yan\u0131tlamaya her zamankinden daha yak\u0131nlar. Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131lda, hayvanlar \u00e2leminin en \u00fccra k\u00f6\u015felerinde olan hayvanlar\u0131 \u2014 bat\u0131 bodur alakargalar\u0131, yunuslar\u0131, filleri ve hatta k\u00f6pekleri ara\u015ft\u0131ran ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ayn\u0131 sonuca ula\u015ft\u0131lar: En az\u0131ndan baz\u0131 hayvanlar ge\u00e7mi\u015fe dair insanlardakine benzer an\u0131lara sahip olabiliyor. Indiana \u00dcniversitesinden sinirbilimci Jonathan Crystal, bana \u201cUzun bir zamand\u0131r insanlar, insan olmayan hayvanlar\u0131n epizodik an\u0131lar olu\u015fturmaktan aciz olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Bu varsay\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015f do\u011fru de\u011fil\u201d diye belirtti.<\/p>\n\n\n\n

Kan\u0131tlar\u0131n artmas\u0131 eski bir \u015f\u00fcpheci olan Auckland \u00dcniversitesi\u2019nden Michael Corballis\u2019in fikrini de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in yeterliydi. Corballis, 2012 y\u0131l\u0131nda, Trends in Cognitive Sciences <\/em>dergisinde evrimsel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda zihinsel zaman yolculu\u011funun b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla insanlara \u00f6zg\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazd\u0131. Sonu\u00e7ta insanlar di\u011fer memelilerden evrimle\u015fmi\u015fti, peki o halde e\u011fer biz epizodik belle\u011fi insan olmayan atalar\u0131m\u0131zdan almad\u0131ysak, nereden alm\u0131\u015ft\u0131k? Hem insanlar\u0131n ve hem de farelerin elma bah\u00e7esine giden bir yolu ve en son ne zaman orada olduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rlayabilmesi ger\u00e7ekten \u00e7ok mu ihtimal d\u0131\u015f\u0131yd\u0131?<\/p>\n\n\n\n

Hayvanlar\u0131n ge\u00e7mi\u015fi tekrar tekrar ya\u015fad\u0131klar\u0131na dair \u015fimdiye kadar ki en ikna edici kan\u0131tlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 Crystal\u2019\u0131n farelerin epizodik bellekleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalardan geliyor. Daha \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar epizodik haf\u0131zan\u0131n, bir \u015feyin nerede ve ne zaman oldu\u011fu gibi, belirli \u00f6zelliklerini \u00f6l\u00e7meye e\u011filimliydi ama pek az say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fma as\u0131l \u00f6nemli olan konuya odakland\u0131: Hayvanlar\u0131n bu ge\u00e7mi\u015f deneyimlerini, ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar, zihinlerinde tekrar oynat\u0131p oynatamad\u0131klar\u0131. Farelerdeki an\u0131msamay\u0131 ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, Crystal ve onun doktora \u00f6\u011frencisi Danielle Panoz-Brown, 2018\u2019de zekice bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctt\u00fc. \u0130lk ba\u015fta, 13 fareyi 12 kokuyu hat\u0131rlamas\u0131 i\u00e7in e\u011fittiler. 1\u2019den 12\u2019ye kadar numaraland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve her biri farkl\u0131 bir kokuya sahip 12 durakl\u0131 \u00f6zel bir fare \u201carenas\u0131\u201d in\u015fa ettiler. Fare rota \u00fczerinde belirli bir duraktaki kokuyu, \u00f6rne\u011fin sondan ikinci veya sondan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc, tan\u0131d\u0131\u011f\u0131nda bir \u00f6d\u00fcl al\u0131yordu. Daha sonra ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar kokular\u0131n say\u0131lar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirip, e\u011fitimin i\u015fe yaray\u0131p yaramad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yani fareler serideki sondan ikinci ve sondan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kokuyu, kokular\u0131n yerleri farkl\u0131 olsa bile tan\u0131y\u0131p tan\u0131yamayacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlediler. Bu g\u00f6sterdi ki, fareler kokular\u0131 sadece koku yoluyla de\u011fil ayn\u0131 zamanda serideki pozisyonlar\u0131na g\u00f6re de tan\u0131yorlard\u0131. Crystal \u201cHayvanlar\u0131n bir\u00e7ok \u00f6\u011feyi ve bu \u00f6\u011felerin olu\u015f s\u0131ras\u0131n\u0131 hat\u0131rlay\u0131p hat\u0131rlayamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmek istedik\u201d diye belirtti.<\/p>\n\n\n\n

Ekip, bir y\u0131l boyunca yap\u0131lan testlerin sonunda, farelerin bu g\u00f6revde yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 87 oran\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu buldu. Daha sonraki testler farelerin an\u0131lar\u0131n\u0131n haf\u0131zalar\u0131nda yer edindi\u011fini ve di\u011fer an\u0131lar\u0131n m\u00fcdahalelerine kar\u015f\u0131 koydu\u011funu onaylad\u0131. Dahas\u0131, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ge\u00e7ici olarak hipokampusun etkisini azaltt\u0131\u011f\u0131nda, fareler daha zay\u0131f bir performans g\u00f6sterdiler ve bu da farelerin ger\u00e7ekten de epizodik bellekten faydaland\u0131klar\u0131n\u0131 tekrar do\u011frulam\u0131\u015f oldu. 2018 y\u0131l\u0131nda ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan yunuslar \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar g\u00f6sterdi ki hayvanlar bir an\u0131y\u0131 haf\u0131zalar\u0131nda tekrar oynatt\u0131klar\u0131nda hipokampus aktive oluyor ve bu hipokampusun an\u0131 tekrar\u0131n\u0131 koordine etti\u011fini do\u011fruluyordu. Bu bulgu da Tulving\u2019in hayvanlardaki hipokampusun epizodik an\u0131larla ba\u015f edemeyece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n

Cognitive Neuroscience in Memory<\/em> (2017) kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131, Boston Kolejinden psikolog Scott Slotnick epizodik belle\u011fin hayvanlar \u00e2leminde, en az\u0131ndan memeliler aras\u0131nda herkesin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden \u00e7ok daha yayg\u0131n oldu\u011funa inan\u0131yor. Slotnick, 2017 y\u0131l\u0131nda bir blog g\u00f6nderisinde \u201cHipokampal sharp-wave ripple<\/em>\u201d isimli keskin beyin dalgalar\u0131n\u0131n an\u0131y\u0131 tekrar oynatmay\u0131 koordine etti\u011fini ve test edilen b\u00fct\u00fcn memelilerde g\u00f6zlemlendi\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, b\u00fct\u00fcn memelilerin epizodik belle\u011fe sahip oldu\u011fu sonucu \u00e7\u0131kart\u0131labilir.\u201d diye yazd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Hayvanlar \u00fczerine geli\u015ftirilmi\u015f cesur ve yeni epizodik bellek paradigmas\u0131, hayvanlar\u0131n i\u00e7sel ya\u015fant\u0131lar\u0131 ve davran\u0131\u015flar\u0131yla ilgili anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7ok daha \u00f6tesine ge\u00e7en olas\u0131 sonu\u00e7lara sahip. Farelerin haf\u0131za testlerindeki etkileyici ba\u015far\u0131s\u0131 bize Alzheimer hakk\u0131nda, daha etkili bir \u015fekilde nas\u0131l tedavi edilece\u011fi konusu da d\u00e2hil olmak \u00fczere, pek \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011fretebilece\u011fi anlam\u0131na geliyor. Crystal, Alzheimer hastalar\u0131n\u0131 en \u00e7ok g\u00fc\u00e7ten d\u00fc\u015f\u00fcren \u015feyin epizodik bellek oldu\u011funu ve bu sebeple bunu daha benzer bir \u015fekilde taklit edecek modelleri farelerde geli\u015ftirmeyi denediklerini ifade etti.<\/p>\n\n\n\n

Zamanlama daha iyi olamazd\u0131: Gen d\u00fczenleme gibi yeni genetik ara\u00e7lar bilim insanlar\u0131n\u0131n Alzheimer benzeri n\u00f6rolojik ko\u015fullara sahip fareleri \u00fcretmesine ve onlar\u0131 yeni Alzheimer ila\u00e7lar\u0131n\u0131 test etmek i\u00e7in m\u00fckemmel analog denekler haline getirmesine olanak sa\u011fl\u0131yor. Alzheimer tedavilerini epizodik bellekleri[1]<\/a> \u00e7al\u0131nan fareler \u00fczerinde test etmek bilim insanlar\u0131na, pahal\u0131 ve \u00e7o\u011funlukla hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na sebep olan klinik deneylere ge\u00e7ilmeden \u00f6nce ila\u00e7lar\u0131n insanlar \u00fczerinde ne kadar iyi bir etkisi olaca\u011f\u0131 konusunda \u00e7ok daha iyi fikir verebilir. Crystal, bunun her t\u00fcrl\u00fc yeni f\u0131rsat\u0131 do\u011furdu\u011funu ve e\u011fer bir ila\u00e7 epizodik belle\u011fi geli\u015ftirmezse, bu onun en de\u011ferli tedavi arac\u0131 olmayaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etti.<\/p>\n\n\n\n

Alzheimer ila\u00e7lar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131 oran\u0131 ne yaz\u0131k ki halen y\u00fcrek burkacak derecede d\u00fc\u015f\u00fck. N\u00f6rolog Jeffrey Cummings\u2019in, Clinical and Translational Science <\/em>dergisinde 2017 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6re bu ila\u00e7lar y\u00fczde 99 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k oran\u0131na sahip. Crystal bana \u201cD\u00fcr\u00fcst olmak gerekirse, klinik deneylerin ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131yla ili\u015fkili pek \u00e7ok fakt\u00f6r var ama benim iddia etti\u011fim \u015fey bunlar bir kez olsun \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, epizodik bellek fonksiyonundan faydalanan bir model kullanmak daha do\u011fru olur.\u201d dedi.<\/p>\n\n\n\n

Crystal ve ekibi \u015fu anda bu tasar\u0131mc\u0131 fareleri geli\u015ftiriyor fakat bunlar yak\u0131n zamanda haz\u0131r olmayacaklar. Sadece Birle\u015fik Devletler\u2019de, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131na sahip insanlar\u0131n say\u0131s\u0131 bug\u00fcnk\u00fc 5,8 milyondan n\u00fcfus ya\u015fland\u0131k\u00e7a 2050 y\u0131l\u0131nda 14 milyona y\u00fckselecek. E\u011fer epizodik bellekleriyle beraber fareler Alzheimer\u2019\u0131n kodunu k\u0131rmaya yard\u0131m edebilirlerse, en sonunda bu ge\u00e7mi\u015f h\u0131rs\u0131z\u0131n\u0131n hakk\u0131ndan gelinebilir gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Notlar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

[1]<\/a> Ve bununla beraber, an\u0131lar\u0131. (\u00c7.N.)<\/p>","protected":false},"featured_media":2030,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[1038,840,568,138,83,94,93,234,63,101,82,691,64,233,92,370,369,251,1039,137,77,76,66,65,80,81,471,96],"kategori":[305],"class_list":["post-2029","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-alzheimer","event_publishing_tags-ani","event_publishing_tags-animal","event_publishing_tags-bellek","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-biology","event_publishing_tags-biyoloji","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-evolution","event_publishing_tags-evrim","event_publishing_tags-hafiza","event_publishing_tags-hayvan","event_publishing_tags-memory","event_publishing_tags-mental","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-sinirbilim","event_publishing_tags-zihin","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2029","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2029\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2030"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2029"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2029"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2029"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}