{"id":2011,"date":"2022-02-13T15:00:15","date_gmt":"2022-02-13T15:00:15","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2011"},"modified":"2025-09-08T19:53:56","modified_gmt":"2025-09-08T19:53:56","slug":"beynimizin-cikolatali-milkshakei-pikachu-joel-frohlich","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/beynimizin-cikolatali-milkshakei-pikachu-joel-frohlich\/","title":{"rendered":"Beynimizin \u00c7ikolatal\u0131 Milkshake\u2019i: Pikachu! \u2014\u00a0Joel Frohlich"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0How The Cute Pikachu is A Chocolate Milkshake for The Brain<\/a><\/p>\n\n\n\n

Joel Frohlich,<\/em> Los Angeles California \u00dcniversitesi\u2019ndeki Martin Monti\u2019nin laboratuvar\u0131nda bilin\u00e7 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 zamanda Knowing Neurons\u2019da i\u00e7erik \u00fcreticisidir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eirin \u015feyler \u00e7o\u011funlukla zay\u0131f, k\u0131r\u0131lgan ve savunmas\u0131zd\u0131r. Ancak sevimlili\u011fin kendisini inceledi\u011fimizde, Oxford \u00dcniversitesi\u2019nden Kringelbach ve arkada\u015flar\u0131 sevimlilik kavram\u0131n\u0131 \u201cDavran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 \u015fekillendiren en temel ve etkili g\u00fc\u00e7lerden biri\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015flard\u0131r<\/a>. <\/strong>Hal b\u00f6yle olunca temeldeki \u00f6nemine ra\u011fmen, \u015firinlik; de\u011fi\u015fen, geli\u015fen bir kavram ve ki\u015fisel \u00f6zellik olabilir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eirinlik kelimesi (cute), keskin, ak\u0131ll\u0131 veya uyan\u0131k anlam\u0131na gelen akut kelimesinin (acute) k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f hali olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019ndeki \u00f6\u011frenciler, \u015firin kelimesini \u00e7ekici veya g\u00fczel anlamlar\u0131nda kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak \u015firinlik ayn\u0131 zamanda zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 da kastedebilmektedir. Frans\u0131zca\u2019da sevimli anlam\u0131na gelen Mignon <\/em>kelimesi, zay\u0131f takip\u00e7i veya emir alt\u0131ndaki kimse anlam\u0131na gelen \u201cminion\u201d kelimesinin k\u00f6k\u00fcd\u00fcr. Japonca\u2019da da benzer bir anlama gelen Kawaii <\/em>s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcyse ilk defa 11. Y\u00fczy\u0131lda \u201cac\u0131nas\u0131\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ne var ki bug\u00fcn Japon kawaii maskotlar\u0131 her zaman ac\u0131nas\u0131 anlam\u0131n\u0131 ima etmemektedir. Olduk\u00e7a \u00fcnl\u00fc bir video oyunu serisi Pokemon\u2019da; rakipleriyle sava\u015f\u0131rken yak\u0131c\u0131 elektrik ak\u0131mlar\u0131 olu\u015fturan faremsi bir yarat\u0131k olan Pikachu, b\u00fcy\u00fck g\u00f6zleri, al yanaklar\u0131 ve orant\u0131s\u0131z b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki kocaman kafas\u0131yla bir bebe\u011fe benzer y\u00fcz hatlar\u0131na sahiptir. Bu \u00f6zellikleri ile asl\u0131nda pek de ac\u0131nas\u0131 olmayan Pokemon; \u00e7eli\u015fkili bir bi\u00e7imde masum, sevimli ve \u015firin bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcme b\u00fcr\u00fcnmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eirinlik, geli\u015fen bir dilbilimsel kavram olabilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u015firinli\u011fin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00f6zellikleri tarih boyunca bariz bir \u015fekilde kabul edilmi\u015ftir. Bu tan\u0131m 20. y\u00fczy\u0131la kadar yap\u0131lmam\u0131\u015f ve ancak Lorenz ve Tinbergen taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck g\u00f6zler, tombul yanaklar, y\u00fcksek ka\u015flar, k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ene ve kafan\u0131n v\u00fccuda oranla b\u00fcy\u00fck olmas\u0131n\u0131 i\u00e7eren bir \u201cbebek \u015femas\u0131<\/a>\u201d ortaya konmu\u015ftur. Bu \u00f6zellikler, hayatta kalmak i\u00e7in ilgi ve \u015fefkatimize ihtiya\u00e7 duyan bebeklerin tan\u0131mlanmas\u0131nda evrimsel olarak beynimize yard\u0131mc\u0131 olarak olduk\u00e7a \u00f6nemli bir amaca hizmet etmektedirler.<\/p>\n\n\n\n

Bir bak\u0131ma sevimlilik muhakememiz insan alg\u0131s\u0131 i\u00e7in temel olu\u015fturuyor olabilir. Kringelbach ve arkada\u015flar\u0131, bebek ve yeti\u015fkin y\u00fczleri sunulan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar \u00fczerinde manyetik beyin aktivitesini inceleyen bir ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131klar\u0131nda; saniyenin yedide birinden k\u0131sa bir s\u00fcrede beynin y\u00fczleri \u015firin ya da bebeksi olarak tan\u0131mlamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015flard\u0131r<\/a>. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, \u015firinli\u011fin beynin \u015fefkat ve empatiden sorumlu daha yava\u015f a\u011flar\u0131n\u0131 etkilemeden \u00f6nce h\u0131zl\u0131 dikkat kaynaklar\u0131n\u0131n kilidini a\u00e7an bir anahtar oldu\u011fu kan\u0131s\u0131na vard\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Madem \u015firinlik bu denli \u00f6nemli bir anahtar role sahip, bir \u00e7ilingir bu anahtar\u0131 taklit edebilir mi? Y\u0131llar \u00f6nce Lorenz ve Tinbergen bir kavram \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler: normal \u00f6tesi uyaran, yani do\u011fada ortaya \u00e7\u0131kan herhangi bir uyarandan \u00e7ok daha belirgin ya da yo\u011fun bir uyaran. Klasik bir deneyde Tinbergen, kazlar\u0131n yuvalar\u0131na ger\u00e7ek kaz yumurtalar\u0131n\u0131 yuvarlamak yerine voleybol toplar\u0131n\u0131 yuvarlamay\u0131 tercih etti\u011fini ke\u015ffetti. Voleybol topunun beyaz rengi, b\u00fcy\u00fck ve yuvarlak yap\u0131s\u0131 hakikaten de ger\u00e7ek kaz yumurtalar\u0131ndan daha \u00e7ok yumurtay\u0131 and\u0131r\u0131r ve bu da voleybol toplar\u0131n\u0131n normal \u00f6tesi uyaran olarak alg\u0131lanmas\u0131n\u0131n sebebidir.<\/p>\n\n\n\n

Benzer \u015fekilde, Pikachu\u2019nun bebeksi \u00f6zellikleri ger\u00e7ek bebeklerin \u00f6zelliklerini a\u015fabilir. Bu durum, karakteri dayan\u0131lamaz derecede sevimli ama ger\u00e7ek bir bebe\u011fin y\u00fcksek bak\u0131m\u0131na ihtiya\u00e7 duymayan, normal \u00f6tesi bir uyarana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. \u015eirinli\u011fi alg\u0131lamam\u0131z\u0131n Pikachu gibi ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 hayvanlar\u0131 beslemek i\u00e7in geli\u015fmedi\u011fini s\u00f6ylemeye gerek bile yok, ancak yine de beynimiz bu t\u00fcr sevimli karakterlerin do\u011fal olmayan kocaman g\u00f6zleri ve \u00e7ocuksu \u00f6zellikleri taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irildi. Benzer bir \u015fekilde, yiyeceklerdeki \u015fekeri alg\u0131lama yetimiz; \u00e7ikolatal\u0131 milkshake\u2019in tad\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kartmam\u0131z i\u00e7in de\u011fil, meyve ve di\u011fer yiyeceklerdeki \u015feker tatlar\u0131n\u0131 alg\u0131lamam\u0131z i\u00e7in geli\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Sevimli \u00e7izgi-film karakterleri, abur cubur, bilgisayar oyunlar\u0131 ve di\u011fer normal \u00f6tesi uyaranlar; \u00f6n beyinde bulunan \u00f6d\u00fcl merkezinin kritik bir par\u00e7as\u0131 olan n\u00fckleus akumbens ile etkile\u015fime girebilir. N\u00fckleus akumbens; di\u011fer \u00f6zelliklerinin yan\u0131 s\u0131ra bu t\u00fcr \u00f6d\u00fcllendirme ile ba\u011flant\u0131l\u0131 uyaranlar\u0131 kodlayan, dopamin sal\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayan n\u00f6ronlar\u0131 i\u00e7ermektedir. Madde ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131ndakine \u00e7ok benzer \u015fekilde normal \u00f6tesi uyaranlar\u0131n, beynin t\u00fcm dikkati s\u00f6z konusu \u00f6d\u00fcle y\u00f6nlendirerek n\u00fckleus akumbensi etkinle\u015ftirdi\u011fi varsay\u0131lmaktad\u0131r. Yap\u0131lan uluslararas\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, foto\u011fraflardaki \u201cbebek \u015femas\u0131\u201dn\u0131, normalden daha \u00e7ok ya da daha az \u015firin bebek y\u00fczlerinin kullan\u0131lmas\u0131 gibi yapay yollarla manip\u00fcle etmi\u015f ve bu olguyu incelemi\u015ftir<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Fonksiyonel manyetik rezonans g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme (fMRI) kullan\u0131larak beyinleri taran\u0131rken kad\u0131nlara ger\u00e7ek ve yapay g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler sunulmu\u015ftur. Varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, \u015firinli\u011fin artmas\u0131 ya da azalmas\u0131 n\u00fckleus akumbensteki metabolik etkinle\u015fmede anlaml\u0131 bir fark olu\u015fturmu\u015ftur ve bu bulgu da bu b\u00f6lgenin normal \u00f6tesi uyaranlarla aktive olmakla birlikte bebeklere y\u00f6nelik fedak\u00e2r, besleyici davran\u0131\u015f\u0131 tetiklemede \u00e7ok \u00f6nemli bir role sahip oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Rafine \u015feker gibi di\u011fer normal \u00f6tesi uyaranlar, beynin \u00f6d\u00fcl merkezini benzer \u015fekilde aktive edebilmektedir. Pennsylvania Eyalet \u00dcniversitesi\u2019nde yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rma<\/a>, laboratuvar farelerinin yuttu\u011fu \u015fekerli suyun miktar\u0131yla n\u00fckleus akumbensteki dopamin seviyesinin do\u011fru orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Benzer \u015fekilde Oregon\u2019daki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar; ergen obez gen\u00e7 k\u0131zlar\u0131n \u00e7ikolatal\u0131 milkshake t\u00fcketti\u011finde, n\u00fckleus akumbensin hemen yan\u0131ndaki, olan ve yine \u00f6d\u00fcl mekanizmalar\u0131yla ili\u015fkilendirilen, kaudat \u00e7ekirde\u011finde anormal bir aktivasyon bulmu\u015flard\u0131r<\/a>. Bebeklerin \u015firinli\u011fi, \u015feker ve di\u011fer \u00f6d\u00fcllendirici uyaranlar\u0131n t\u00fcm\u00fc; beynin dikkat sistemine ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 eri\u015fim sa\u011flamak i\u00e7in manip\u00fcle edilebilir gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Beynin \u00f6d\u00fcl \u00e7emberi i\u00e7inde Pikachu, \u00e7ikolatal\u0131 bir milkshake\u2019tir.<\/p>\n\n\n\n

Bu abart\u0131l\u0131 uyaranlar, beynin u\u011fra\u015f\u0131 odaklar\u0131n\u0131 karga\u015faya s\u00fcr\u00fckl\u00fcyormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnebilir ancak bilgisayar oyunlar\u0131 veya sa\u011fl\u0131ks\u0131z yiyecekler; dikkatimizi yard\u0131ma muhta\u00e7 bebeklerden ya da sa\u011fl\u0131kl\u0131 yiyeceklerin elinden zorla almadan \u00f6nce bile kediler, k\u00f6pekler ve di\u011fer evcil hayvanlar; \u00f6nemli kaynaklar\u0131 elde etmenin garip bir yolunu buldular. Belki de Kringelbach ve arkada\u015flar\u0131 \u015firinli\u011fi \u201cTruva at\u0131\u201d olarak tan\u0131mlamakta hakl\u0131yd\u0131lar. \u0130nsanlar neden di\u011fer t\u00fcrleri besleme ihtiyac\u0131 hissediyor olabilir? Neden bazen kedi yavrular\u0131, k\u00f6pek yavrular\u0131 ve yavru tav\u015fanlar bebeklerden daha sevimlidir?<\/p>\n\n\n\n

Bebeklerin geli\u015fimini incelemek, bu konuda cevaplar\u0131 bulmam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olabilir. Di\u011fer memelilerin aksine insanlar, kafatas\u0131n\u0131n do\u011fum kanal\u0131ndan ge\u00e7ebilmesi ad\u0131na az geli\u015fmi\u015f beyinlerle do\u011farlar. Bu durum ayn\u0131 zamanda gebeli\u011fin s\u00fcresini k\u0131saltarak annenin \u00fczerindeki y\u00fck\u00fc azaltmaktad\u0131r. Bebekler b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e ve y\u00fcr\u00fcmeye yeni ba\u015flad\u0131klar\u0131nda, bir yeni do\u011fana g\u00f6re daha az bak\u0131ma muhta\u00e7 olmalar\u0131na ra\u011fmen muhtemelen bebeksi y\u00fcz \u00f6zelliklerinin ge\u00e7ici olarak abart\u0131lmas\u0131 nedeniyle \u00e7ok daha sevimli olarak alg\u0131lan\u0131rlar. Di\u011fer yandan k\u00f6pekler, do\u011fumdan sonra \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 olgunla\u015f\u0131rlar ve do\u011fduktan iki hafta sonra k\u00f6r yavrulardan kocaman g\u00f6zl\u00fc sevimli yavrulara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylece, evrimsel psikolojinin tuhafl\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7inde, kediler ve k\u00f6pekler neredeyse kendi yavrular\u0131m\u0131z kadar ilgimizi kazand\u0131lar. Ger\u00e7ekten de sevimlili\u011fin bilimi, tuhaf ve ayn\u0131 zamanda sezgiseldir. \u0130ki y\u00fcz y\u0131l \u00f6ncesi i\u00e7in \u015firinlik \u0130ngilizce\u2019de hala geli\u015fmekte olan dilbilimsel bir kavram olabilirdi. Bug\u00fcn ise \u015firinlik; dikkati, sevgiyi ve ilgiyi kontrol eden kritik sinirsel kaynaklara eri\u015fim i\u00e7in bir k\u0131sayol olarak kabul g\u00f6rmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bebeksi g\u00f6r\u00fcn\u00fcm hakk\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar, insan sevgisinin t\u00fcyler \u00fcrpertici y\u00fczeyselli\u011fini ortaya koyuyor. Neden sevgi daha derin kriterlere g\u00f6re kazan\u0131lamaz? Ancak ayn\u0131 biyolojik bir bilgisayardaki gibi, insan beyninin de bir ihtimal yard\u0131ma muhta\u00e7 bebekler olan varl\u0131klar\u0131 belirlemek i\u00e7in k\u0131sayollara ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Kringelbach ve arkada\u015flar\u0131 bu k\u0131sayollar\u0131 anlaman\u0131n, bizlere do\u011fum sonras\u0131 depresyonun anne-\u00e7ocuk ili\u015fkisi \u00fczerindeki etkilerini hafifletmenin bir yolunu bulmam\u0131zda yard\u0131mc\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 umuyorlar. Ya da belki de bu bilgiler yeni bir Pokemon\u2019un malzemelerini haz\u0131rlayacakt\u0131r. Her \u015fekilde \u015firinlik hakk\u0131nda y\u00fckselen k\u00fclt\u00fcrel duyarl\u0131l\u0131kla birlikte, b\u00fcy\u00fck g\u00f6zler ve yuvarlak suratlar kal\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>","protected":false},"featured_media":2012,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,94,93,378,518,82,691,64,377,92,323,77,76,912,66,65,910,471],"kategori":[305],"class_list":["post-2011","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-norobilim","event_publishing_tags-bilissel-sinirbilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-neuroscience","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-mental","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-neuron","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-noron","event_publishing_tags-sinirbilim","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2011","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2011\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2012"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2011"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2011"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2011"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}