{"id":2003,"date":"2022-01-02T15:00:45","date_gmt":"2022-01-02T15:00:45","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=2003"},"modified":"2025-09-07T20:51:44","modified_gmt":"2025-09-07T20:51:44","slug":"bellegin-unutulan-kismi-lauren-gravitz","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bellegin-unutulan-kismi-lauren-gravitz\/","title":{"rendered":"Belle\u011fin Unutulan K\u0131sm\u0131 \u2014 Lauren Gravitz"},"content":{"rendered":"\n

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0The forgotten part of memory<\/a><\/p>\n\n\n\n

Uzun bir s\u00fcre boyunca belle\u011fe dair bir kusur olarak g\u00f6r\u00fclmesine ra\u011fmen, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar (bir \u015feyleri) unutabilmenin beynin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahip oldu\u011fu fikrine var\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n

An\u0131lar\u0131m\u0131z bizi biz yapar. D\u00fcnyay\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 \u015fekillendirir ve gelecekte olacaklar\u0131 tahmin etmemize yard\u0131mc\u0131 olur. Y\u00fcz y\u0131ldan daha uzun bir s\u00fcredir, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar an\u0131lar\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu ve g\u00fcnler, haftalar ve y\u0131llar sonra bile geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmak \u00fczere nas\u0131l sakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in \u00e7abal\u0131yorlar. Fakat bu bilim insanlar\u0131 resmin sadece yar\u0131s\u0131na bak\u0131yor olabilirler. Nas\u0131l hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anlamak istiyorsak, ayn\u0131 zamanda neden ve nas\u0131l unuttu\u011fumuzu da anlamak zorunday\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Yakla\u015f\u0131k on y\u0131l \u00f6ncesine kadar, bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 unutman\u0131n, kullan\u0131lmayan an\u0131lar\u0131n g\u00fcn\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda b\u0131rak\u0131lan bir foto\u011fraf\u0131n bozuldu\u011fu gibi, pasif bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektelerdi. Ard\u0131ndan bellek \u00e7al\u0131\u015fan birka\u00e7 ara\u015ft\u0131rmac\u0131 on y\u0131llar boyunca s\u00fcregelen varsay\u0131mlarla \u00e7eli\u015fen birka\u00e7 bulgu elde ettiler. Bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, beynin unutmak i\u00e7in kurulmu\u015f oldu\u011fu \u015feklinde radikal bir fikir \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler.<\/p>\n\n\n\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131lda ba\u015flayan ve b\u00fcy\u00fcmeye devam eden bir ara\u015ft\u0131rma kolu, an\u0131lar\u0131n kayb\u0131n\u0131n pasif bir s\u00fcre\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Aksine, g\u00f6r\u00fcnen o ki unutma, beyinde daima \u00e7al\u0131\u015fan aktif bir mekanizmad\u0131r. Baz\u0131 \u2014 belki de b\u00fct\u00fcn \u2014 hayvanlarda, beynin standard\u0131 hat\u0131rlamak de\u011fil, unutmakt\u0131r. Bu durumu daha iyi anlamak anksiyete, travma sonras\u0131 stres bozuklu\u011fu (TSSB) ve hatta Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131 gibi durumlar\u0131n tedavisinde \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7abilir.<\/p>\n\n\n\n

Kanada\u2019n\u0131n Montreal \u015fehrinde bulunan McGill \u00dcniversitesi\u2019nde belle\u011fin n\u00f6robiyolojisi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan bili\u015fsel psikolog Oliver Hardt, \u201cUnutma olmadan bellek nedir?\u201d \u015feklinde bir soru y\u00f6neltip, bunun m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. \u201cD\u00fczg\u00fcn bir bellek fonksiyonunuzun olmas\u0131 i\u00e7in unutmak zorundas\u0131n\u0131z.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Unutman\u0131n Biyolojisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

An\u0131lar\u0131n farkl\u0131 t\u00fcrleri, farkl\u0131 \u015fekillerde \u00fcretilir ve beynin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde depolan\u0131rlar. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar tam detaylar\u0131 hen\u00fcz saptayamasalar da otobiyografik an\u0131lar \u2014 ki\u015fisel olarak deneyimlenen olaylar \u2014 beynin hipokampus ad\u0131 verilen b\u00f6lgesinde son hallerini, olay\u0131 takiben saatler ve g\u00fcnler sonra al\u0131yorlar. N\u00f6ronlar birbirleriyle sinapslar \u2014 kimyasal habercilerin g\u00f6nderildi\u011fi ufak bir bo\u015flu\u011fu i\u00e7eren, h\u00fccreler aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131 noktalar\u0131 \u2014 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ileti\u015fim kurar. Her n\u00f6ron binlerce di\u011fer n\u00f6rona bu \u015fekilde ba\u011flanabilir. Sinaptik esneklik ad\u0131 verilen bir s\u00fcre\u00e7te, n\u00f6ronlar s\u00fcrekli olarak yeni proteinler \u00fcretir. Bunlar\u0131n amac\u0131, sinaps\u0131n baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131, kimyasallar\u0131n ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 resept\u00f6rler gibi, se\u00e7ici olarak birbirleriyle olan ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in yeniden modellemektir. Bu, birlikte an\u0131y\u0131 kodlayan bir h\u00fccreler a\u011f\u0131 yarat\u0131r. Bir an\u0131 ne kadar s\u0131k geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131rsa, onu kodlayan n\u00f6ral a\u011f da o kadar g\u00fc\u00e7lenir. Zamanla ve s\u00fcrekli olarak geri \u00e7a\u011f\u0131rmayla, bir an\u0131 hem hipokampusta hem de kortekste kodlan\u0131r. En sonunda ise, kortekste, uzun s\u00fcreli depolama i\u00e7in konuldu\u011fu yerde, ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Sinirbilimciler \u00e7o\u011funlukla an\u0131lar\u0131n bu fiziksel temsiline \u201cengram\u201d derler. Onlara g\u00f6re her bir engram\u0131n \u00e7e\u015fitli say\u0131da sinaptik ba\u011flant\u0131s\u0131 bulunur ve bu sinaptik ba\u011flant\u0131lar bazen beynin \u00e7e\u015fitli alanlar\u0131nda da bulunabilir. Ayn\u0131 zamanda, her n\u00f6ron ve sinaps birden fazla engramda bulunabilir.<\/p>\n\n\n\n

An\u0131lar\u0131n nas\u0131l olu\u015fturuldu\u011fu ve onlara nas\u0131l eri\u015fildi\u011fine dair hala bir\u00e7ok bilinmezlik var ve bu gizemleri ke\u015ffetmek bellek ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n zaman\u0131n\u0131n bir\u00e7o\u011funu t\u00fcketmi\u015ftir. Buna k\u0131yasla, beynin nas\u0131l unuttu\u011fu \u00e7o\u011funlukla g\u00f6rmezden gelinmi\u015ftir. Cambridge \u00dcniversitesi\u2019nde bili\u015fsel sinirbilim \u00e7al\u0131\u015fan Michael Anderson, bunun \u00f6nemli bir ihmal oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor: \u201cBelle\u011fe sahip olan her t\u00fcr (bir \u015feyleri) unutur. \u0130stisnas\u0131z, nokta. Organizman\u0131n ne kadar basit oldu\u011funun bir \u00f6nemi yoktur burada: e\u011fer deneyimlerinden ders \u00e7\u0131karabiliyorlarsa, bu dersler kaybolabilir,\u201d diyor. \u201cBunun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, n\u00f6robiyolojinin unutmaya bir sonradan akla gelen d\u00fc\u015f\u00fcnce olarak bakm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 kesinlikle b\u00fcy\u00fcleyici g\u00f6r\u00fcyorum.\u201d<\/p>\n\n\n\n

2012\u2019de meyve sineklerinde (Drosophila melanogaster<\/em>) aktif bi\u00e7imde unutman\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine dair bir kan\u0131t buldu\u011funda, Ron Davis\u2019in as\u0131l planlad\u0131\u011f\u0131 \u015fey bu de\u011fildi. Jupiter, Florida\u2019daki Scripps Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde \u00e7al\u0131\u015fan bir sinirbilimci olan Davis, sineklerin mantar g\u00f6vdelerindeki (sinek beyinlerinde bulunan ve kokusal ve di\u011fer duyusal an\u0131lar\u0131 depolayan yo\u011fun n\u00f6ral a\u011flar) bellek olu\u015fumunun inceliklerini \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Davis \u00f6zellikle bu yap\u0131lara ba\u011flanan dopamin \u00fcreten n\u00f6ronlar\u0131n etkisiyle ilgileniyordu. Dopamin, sinek beynindeki birtak\u0131m davran\u0131\u015flar\u0131 d\u00fczenlemekten sorumlu bir n\u00f6roileticidir. Davis ise bu kimyasal habercinin bellek olu\u015fumunda da bir rol oynayabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Enteresan bir \u015fekilde, Davis dopaminin unutmada \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funu bulmu\u015ftur [1]. O ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131, transgenik sinekleri, elektrik \u015foklar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli kokularla ili\u015fki kurup, b\u00f6ylelikle o kokulardan ka\u00e7acak \u015fekilde ko\u015fullad\u0131lar. Ard\u0131ndan dopaminerjik n\u00f6ronlar\u0131 aktive ettiler ve sineklerin bu ili\u015fkiyi \u00e7abucak unuttuklar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlediler. Ancak bu n\u00f6ronlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 bast\u0131rmak ise bu an\u0131y\u0131 saklad\u0131. Davis\u2019e g\u00f6re, \u201cBu n\u00f6ronlar, an\u0131lar\u0131n ne \u015fekilde ifade edildiklerini d\u00fczenliyordu,\u201d ve bunlar asl\u0131nda bir \u201cunutma\u201d sinyaliydi.<\/p>\n\n\n\n

Bu bulgunun ard\u0131ndan, canl\u0131 sineklerdeki n\u00f6ronlar\u0131n aktivitesini izlemeye olanak veren bir teknik, bu dopamin n\u00f6ronlar\u0131n\u0131n, en az\u0131ndan sineklerde, olduk\u00e7a uzun s\u00fcreler boyunca aktif oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Davis diyor ki, \u201cBeyin daima halihaz\u0131rda \u00f6\u011frenilmi\u015f olan bilgiyi unutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Sineklerden Kemirgenlere<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Birka\u00e7 y\u0131l sonra ise, Hardt s\u0131\u00e7anlarda da buna benzer bir \u015fey buldu. Hardt, uzun s\u00fcreli bellek depolanmas\u0131nda g\u00f6rev yapan n\u00f6ronlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu sinapslarda neler oldu\u011funu inceliyordu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, n\u00f6ronlar\u0131n aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n kuvveti artt\u0131\u011f\u0131nda memeli beyninde an\u0131lar\u0131n kodland\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor. Bu ba\u011flant\u0131n\u0131n kuvveti, sinapslarda bulunan belirli bir resept\u00f6r t\u00fcr\u00fcn\u00fcn miktar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak belirlenir. AMPA resept\u00f6rleri olarak bilinen bu yap\u0131lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, belle\u011fin bozulmadan d\u00fczg\u00fcn kalabilmesi i\u00e7in \u015fartt\u0131r. Hardt\u2019a g\u00f6re, \u201cProblem \u015fu ki, bu resept\u00f6rlerin hi\u00e7biri stabil de\u011fildir. Onlar sinapslara s\u00fcrekli girip \u00e7\u0131kar ve saatler ya da g\u00fcnler i\u00e7erisinde geri d\u00f6n\u00fc\u015f yapar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Hardt\u2019\u0131n laboratuvar\u0131nda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, bu amaca y\u00f6nelik bir mekanizman\u0131n sinapslardaki AMPA resept\u00f6rlerinin ifade edilmesini s\u00fcrekli olarak te\u015fvik etti\u011fini g\u00f6sterdi. Buna ra\u011fmen, baz\u0131 an\u0131lar hala unutulur. Hardt, AMPA resept\u00f6rlerinin ortadan kald\u0131r\u0131labilece\u011fini ve bunun da unutman\u0131n aktif bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011funa dair bir i\u015faret oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. E\u011fer bu do\u011fru olsayd\u0131, AMPA resept\u00f6rlerinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek, unutmay\u0131 da \u00f6nlemeliydi. Hardt ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 s\u0131\u00e7anlar\u0131n hipokampusundaki AMPA resept\u00f6rlerinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan mekanizman\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engellediklerinde, tam da beklendi\u011fi gibi, s\u0131\u00e7anlar\u0131n nesnelerin konumlar\u0131n\u0131 unutmas\u0131 \u00f6nlenmi\u015fti [2]. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re, belirli \u015feyleri unutmak i\u00e7in s\u0131\u00e7an beyni, sinapslardaki ba\u011flant\u0131lar\u0131 aktif bir \u015fekilde y\u0131k\u0131ma u\u011fratmak zorundayd\u0131. Hardt diyor ki, \u201cUnutmak, belle\u011fin bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil ancak fonksiyonudur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eimdilerde dopamin isimli n\u00f6roileticinin bellek s\u00fcre\u00e7lerinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Foto\u011fraf: Alfred Pasieka\/SPL<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Toronto, Kanada\u2019da bulunan Hasta \u00c7ocuklar Hastanesi\u2019nde \u00e7al\u0131\u015fan bir sinirbilimci olan Paul Frankland da beynin unutmak i\u00e7in programland\u0131\u011f\u0131na dair kan\u0131tlar bulmu\u015ftu. Frankland yeti\u015fkin farelerde n\u00f6rogenez ad\u0131 verilen, yeni n\u00f6ronlar\u0131n \u00fcretims\u00fcreci \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bu s\u00fcrecin gen\u00e7 hayvanlar\u0131n beyinlerinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi uzun bir zamand\u0131r bilinmesine ra\u011fmen, olgun hayvanlar\u0131n beyinlerinde de ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi hemen hemen bundan 20 y\u0131l \u00f6nce ke\u015ffedilmi\u015ftir. Hipokampus bellek olu\u015fumunda g\u00f6rev ald\u0131\u011f\u0131i\u00e7in Frankland ve ekibi, yeti\u015fkin farelerde n\u00f6rogenezi art\u0131rman\u0131n kemirgenlerdekihat\u0131rlama s\u00fcre\u00e7lerine yard\u0131mc\u0131 olup olmayaca\u011f\u0131na dair merak salm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

2014\u2019te bas\u0131lan bir makalede, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar tam tersini bulmu\u015flard\u0131: N\u00f6rogenezi art\u0131rmak hayvanlar\u0131n haf\u0131za s\u00fcre\u00e7lerini iyile\u015ftirmenin aksine, farelerde daha fazla unutmaya sebep oluyordu [3]. \u0130lk ba\u015fta Frankland\u2019a olduk\u00e7a \u00e7eli\u015fkili g\u00f6r\u00fcnmesine ra\u011fmen Frankland, yeni n\u00f6ronlar\u0131n ayn\u0131 zamanda daha fazla (ve bir ihtimal daha iyi) bellek kapasitesi anlam\u0131na geldi\u011fi varsay\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011funda mant\u0131kl\u0131 geldi\u011fini belirtti. Frankland, \u201cN\u00f6ronlar yeti\u015fkin hipokampusunda entegre oldu\u011funda, var olan, kurulu bir devreye entegre olur. E\u011fer o devrede depolanan bir bilgi varsa ve o devreyi yeniden kurarsan, bu durum o bilgiye eri\u015fmeyi daha g\u00fc\u00e7le\u015ftirir,\u201d \u015feklinde a\u00e7\u0131kl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Frankland diyor ki, hipokampus beyinde uzun s\u00fcreli an\u0131lar\u0131n depoland\u0131\u011f\u0131 yer olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, onun dinamik do\u011fas\u0131 bir kusur de\u011fil bir \u00f6zelliktir. Bu da \u00f6\u011frenmeye yard\u0131mc\u0131 olabilmek amac\u0131yla evrilen bir \u015feydir. \u00c7evre daima de\u011fi\u015fim halindedir ve hayvanlar hayatta kalabilmek i\u00e7in yeni durumlara uyum g\u00f6stermek zorundad\u0131r. Yeni bilginin, eski bilginin yerini almas\u0131na izin vermek, hayvanlar\u0131n bu uyumu ger\u00e7ekle\u015ftirmesine yard\u0131mc\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan Do\u011fas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar insan beynininde benzer bir \u015fekilde i\u015fledi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Scarborough\u2019taki Toronto \u00dcniversitesi\u2019nde n\u00f6ral devreler ve makine \u00f6\u011frenmesi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan Blake Richards diyor ki \u201cYeni deneyimlerimizi genelleyebilme yetene\u011fimizin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 beynimizin kontroll\u00fc bir unutma ger\u00e7ekle\u015ftirmesine bor\u00e7luyuz.\u201d Richards beynin unutma yetene\u011fi a\u015f\u0131r\u0131 uyum (overfit) ad\u0131 verilen bir etkiyi \u00f6nleyebilir: Yapay zek\u00e2 alan\u0131nda bu etki, matematiksel bir modelin programland\u0131\u011f\u0131 veriyi e\u015fle\u015ftirmede olduk\u00e7a iyi olmas\u0131ndan kaynakl\u0131 olarak sonradan gelecek veriyi tahmin edememesi olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Benzer \u015fekilde, e\u011fer bir insan bir k\u00f6pek sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131n her detay\u0131n\u0131 hat\u0131rlasayd\u0131 \u2014 sadece parktaki k\u00f6pe\u011fin ani hareketini ve buna ba\u011fl\u0131 geli\u015fen h\u0131rlama ve \u0131s\u0131rman\u0131n de\u011fil de ayn\u0131 zamanda k\u00f6pe\u011fin sark\u0131k kulaklar\u0131n\u0131, sahibinin ti\u015f\u00f6rt\u00fcn\u00fcn rengini ve g\u00fcne\u015fin a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 da \u2014 gelecekte tekrar \u0131s\u0131r\u0131lmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in tecr\u00fcbelerini genelle\u015ftirmek daha zor olabilirdi. Richards diyor ki \u201cE\u011fer birka\u00e7 detay\u0131 atar fakat \u00f6z\u00fc tutarsan\u0131z, bu \u00f6z yeni durumlarda kendisini kullanman\u0131za yard\u0131m eder.\u201d \u201cDeneyimlerimize a\u015f\u0131r\u0131 uyma g\u00f6stermeyi \u00f6nlemek i\u00e7in beynimizin bir miktar kontroll\u00fc unutma ger\u00e7ekle\u015ftirmesi tamamen m\u00fcmk\u00fcn.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u0130stisnai derecede iyi veya k\u00f6t\u00fc otobiyografik an\u0131lara sahip olan insanlarla yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar da bu sonuca var\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Olduk\u00e7a iyi otobiyografik bellek (O\u0130OB) olarak bilinen bir duruma sahip olan insanlar hayatlar\u0131n\u0131 o kadar detayl\u0131 hat\u0131rl\u0131yorlar ki belirli bir g\u00fcnde giydiklerini bile betimleyebilirler. Bu tarz bilgileri hat\u0131rlamalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan istisnai yeteneklerine ra\u011fmen bu bireyler \u00e7ok da ba\u015far\u0131l\u0131 olmay\u0131p tak\u0131nt\u0131l\u0131 olma e\u011filimindedirler. Toronto\u2019daki Baycrest Sa\u011fl\u0131k Bilimleri\u2019ndeki Rotman Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde bir bili\u015fsel sinirbilimci olan Brian Levine\u2019ye g\u00f6re ise bu durum, \u201cspesifik durumlardan kendilerini al\u0131koyamayan insanlardan tam da beklenebilecek bir \u015feydir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Olduk\u00e7a yetersiz otobiyografik bellek (OYOB) ad\u0131 verilen durumun g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc insanlar ise hayatlar\u0131ndaki spesifik olaylar\u0131 canl\u0131 bir \u015fekilde hat\u0131rlayamazlar. Bunun bir sonucu olarak ise gelecekte neler olabilece\u011fini canland\u0131rmakta sorun ya\u015famaktad\u0131rlar. Fakat Levine\u2019in deneyimledi\u011fi kadar\u0131yla, OYOBlu insanlar soyut d\u00fc\u015f\u00fcnce gerektiren i\u015flerde olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131rlar \u2014 muhtemelen konunun \u00f6z\u00fc onlara y\u00fck olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in. Levine diyor ki, \u201cOYOBlu insanlar\u0131n, \u00f6m\u00fcr boyu hi\u00e7bir epizodik an\u0131ya sahip olmamalar\u0131ndan dolay\u0131, epizodlar aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fabilme yetene\u011fi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.\u201d \u201cProblem \u00e7\u00f6zmede iyidirler.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Yeni n\u00f6ronlar\u0131n (ye\u015fil) hipokampusa (k\u0131rm\u0131z\u0131 bantlar) entegrasyonu depolanan an\u0131lar\u0131n bozulmas\u0131na yol a\u00e7ar. Foto\u011fraf: Jagroop Dhaliwal<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

O\u0130OB veya OYOB\u2019a sahip olmayan insanlarla yap\u0131lan unutmaya dair ara\u015ft\u0131rmalar ayn\u0131 zamanda bu s\u00fcrecin sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir beyin i\u00e7in ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu g\u00f6stermektedirler. Anderson\u2019un ekibi insanlarda aktif \u015fekilde unutman\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini, bask\u0131lay\u0131c\u0131 n\u00f6roiletici GABA\u2019n\u0131n (\u03b3-aminob\u00fctirik asit) hipokampustaki seviyesine bakmak i\u00e7in, i\u015flevsel manyetik rezonans g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme ve manyetik-rezonans spektroskopi kullanarak derinlemesine incelemektedirler. \u00c7e\u015fitli d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bast\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131 tarayarak, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bir insanda GABA d\u00fczeyi ne kadar y\u00fcksekse bu ki\u015finin ayn\u0131 zamanda prefrontal korteks ad\u0131 verilen beyin b\u00f6lgesinin hipokampuslar\u0131n\u0131 o kadar bask\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve unutmada da bir o kadar iyi olduklar\u0131n\u0131 buldular [4]. Anderson diyor ki \u201cBa\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde unutma ile beyindeki spesifik bir n\u00f6roiletici aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 kurabildik.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Unutmaya \u00c7al\u0131\u015fmak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Biyoloji ve bili\u015fsel psikoloji merce\u011finden nas\u0131l unuttu\u011fumuzu daha iyi anlayarak, Anderson ve di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar anksiyete, TSSB ve hatta Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in tedavileri geli\u015ftirmeye daha da yak\u0131nla\u015f\u0131yor olabilirler.<\/p>\n\n\n\n

Anderson\u2019\u0131n beyindeki GABA d\u00fczeyini \u00f6l\u00e7en \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, benzodiazepinlerin etkili olmas\u0131n\u0131n ard\u0131nda yatan mekanizmaya i\u015faret edebilir. Benzodiazepinler, anksiyete tedavisi i\u00e7in 1960\u2019lardan beri kullan\u0131lan diazepam gibi ila\u00e7lard\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar uzun s\u00fcredir bu t\u00fcr ila\u00e7lar\u0131n GABA resept\u00f6rlerinin fonksiyonunu art\u0131rarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu sayede anksiyeteyi azaltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyorlard\u0131 ancak neden oldu\u011funu anlam\u0131\u015f de\u011fillerdi. Anderson\u2019\u0131n bulgular\u0131 buna dair bir a\u00e7\u0131klama getiriyor: E\u011fer prefrontal korteks hipokampusa bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyi bast\u0131rmas\u0131 i\u00e7in emir veriyorsa, yeterli miktarda GABA olmad\u0131k\u00e7a hipokampus bu talebe cevap veremez. Anderson diyor ki, \u201cPrefrontal korteks t\u0131pk\u0131 bir general gibidir. Tepeden hipokampustaki aktiviteyi bask\u0131lamak i\u00e7in emir verir. E\u011fer alt r\u00fctbede yeteri kadar b\u00f6l\u00fck yoksa, bu emirler bir kulaktan girip di\u011ferinden \u00e7\u0131kar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

GABA\u2019n\u0131n istenmeyen d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bast\u0131rmadaki elzem rol\u00fc ayn\u0131 zamanda fobiler, \u015fizofreni ve depresyon i\u00e7in de etkilere sahiptir. Bu durumlar\u0131n \u00e7e\u015fitli semptomlar\u0131 \u2014 geriye d\u00f6n\u00fc\u015fler, tak\u0131nt\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceler, depresif ruminasyon ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri kontrol etmede g\u00fc\u00e7l\u00fck \u2014 fazla \u00e7al\u0131\u015fan bir hipokampusla ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Anderson diyor ki, \u201cAnahtar g\u00f6revi \u00fcstlenen ve t\u00fcm bu farkl\u0131 semptomlar\u0131 ve bozukluklar\u0131 ba\u011flayan mekanistik bir \u00e7er\u00e7eveye sahip oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Anderson\u2019\u0131n ekibinin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ayn\u0131 zamanda TSSB tedavisi i\u00e7in de etkili olabilir. TSSB, travmatik bir epizodu olduk\u00e7a iyi hat\u0131rlamak olarak alg\u0131lanan bir durum olmas\u0131na ra\u011fmen k\u00f6keninde unutman\u0131n bulundu\u011fu bir meseledir. \u0130nsanlar\u0131n travmatik an\u0131lar\u0131n\u0131 daha az m\u00fcdahaleci olmas\u0131n\u0131 nas\u0131l sa\u011flayabilece\u011fimizi daha iyi anlamak, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n baz\u0131 zorlu vakalar\u0131 tedavi etmesine yard\u0131mc\u0131 olabilir. Anderson ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 \u2014 gerek\u00e7eli unutma ad\u0131n\u0131 verdikleri s\u00fcre\u00e7te\u2013 kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n istenmeyen an\u0131lar\u0131n\u0131 bask\u0131lad\u0131klar\u0131nda ne oldu\u011funu incelediklerinde daha fazla travmatik deneyim belirten insanlar\u0131n baz\u0131 spesifik an\u0131lar\u0131 bast\u0131rmada iyi olduklar\u0131n\u0131 buldular [5]. Bu yetene\u011fin ard\u0131nda yatan bili\u015fsel psikolojik mekanizmalar\u0131 anlayabilmek ve bu yetene\u011fe sahip olabilmek i\u00e7in gereken zihinsel direnci geli\u015ftirebilmek, TSSB tedavisini geli\u015ftirmeye yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Hardt, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n da hat\u0131rlamada bir bozukluktan ziyade unutman\u0131n i\u015fleyi\u015finde bir bozukluk olarak anla\u015f\u0131labilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. E\u011fer unutma ger\u00e7ekten iyi d\u00fczenlenen ve bellek s\u00fcre\u00e7lerinin \u00f6z\u00fcnde olan bir s\u00fcre\u00e7se, bu s\u00fcrecin d\u00fczenlenmesindeki bozukluklar\u0131n olumsuz etkileri olabilece\u011finin mant\u0131kl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u201cPeki ya asl\u0131nda olan \u015fey gere\u011finden fazla \u00e7al\u0131\u015fan unutma s\u00fcre\u00e7lerinin darma duman olup silmesi gerekenden daha fazlas\u0131n\u0131 silmesiyse?\u201d diye soruyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu soru hala cevaplanmay\u0131 bekliyor. Ancak ge\u00e7tik\u00e7e daha fazla bellek ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 odaklar\u0131n\u0131 beynin nas\u0131l hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, nas\u0131l unuttu\u011funa da kayd\u0131r\u0131yorlar. Anderson diyor ki \u201cUnutman\u0131n; kodlama, konsolidasyon ve geri getirme s\u00fcre\u00e7lerinden ayr\u0131labilen, kendi ba\u015f\u0131na bir s\u00fcre\u00e7ler koleksiyonu oldu\u011funa dair giderek artan bir anlay\u0131\u015f var.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131lda, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar unutmay\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcn \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131lar. Hardt diyor ki, \u201cNeden belle\u011fe sahibiz ki? \u0130nsanlar olarak kendimizle ilgili detaylara sahip olma fantazisiyle e\u011fleniyoruz ve bu muhtemelen tamam\u0131yla yanl\u0131\u015f. Bellek, \u00f6ncelikle, adaptif bir amaca hizmet etmek i\u00e7in bulunuyor. Bize d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgiler bah\u015fedip ard\u0131ndan bu bilgileri g\u00fcnceller.\u201d Unutmak bizlere bireyler ve bir t\u00fcr olarak, ileriye bakabilmemizi sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Anderson diyor ki, \u201cEvrimsel s\u00fcre\u00e7, unutman\u0131n meziyetleri ile hat\u0131rlaman\u0131n meziyetleri aras\u0131nda zarif bir dengeyi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Hem s\u00fcreklili\u011fe hem de dirence ama ayn\u0131 zamanda yolda \u00e7\u0131kan engellerden kurtulmaya adanm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

*Gravitz, L. The forgotten part of memory Nature<\/em> 571<\/strong>, S12-S14 (2019) doi: <\/em>https:\/\/doi.org\/10.1038\/d41586-019-02211-5<\/em><\/a> <\/em>\u00a9 2021 Springer Nature Limited<\/p>\n\n\n\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Berry, J. A., Cervantes-Sandoval, I., Nicholas, E. P. & Davis, R. L.\u00a0Neuron<\/em>\u00a074<\/strong>, 530\u2013542 (2012).<\/li>\n\n\n\n
  2. Migues, P. V.\u00a0et al.<\/em>\u00a0J. Neurosci.<\/em>\u00a036<\/strong>, 3481\u20133494 (2016).<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    3. Akers, K. G. et al.<\/em> Science<\/em> 344<\/strong>, 598\u2013602 (2014).<\/p>\n\n\n\n

      \n
    1. Schmitz, T. W., Correia, M. M., Ferreira, C. S., Prescot, A. P. & Anderson, M. C.\u00a0Nature Commun.<\/em>\u00a08<\/strong>, 1311 (2017).<\/li>\n\n\n\n
    2. Hulbert, J. C. & Anderson, M. C.\u00a0J. Exp. Psychol. Gen.<\/em>\u00a0147<\/strong>, 1931\u20131949 (2018).<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"featured_media":2004,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[840,138,94,93,234,691,64,90,233,92,323,251,137,76,80,81,96],"kategori":[305],"class_list":["post-2003","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-ani","event_publishing_tags-bellek","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-hafiza","event_publishing_tags-memory","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-zihin","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2003","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2003\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2004"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2003"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2003"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2003"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}