{"id":1968,"date":"2021-10-10T15:00:26","date_gmt":"2021-10-10T15:00:26","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1968"},"modified":"2025-09-07T20:03:55","modified_gmt":"2025-09-07T20:03:55","slug":"oksitosin-ile-sosyal-davranisin-duzenlenmesi-nasil-calisir-ne-demektir-patricia-churchland-piotr-winkielman","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/oksitosin-ile-sosyal-davranisin-duzenlenmesi-nasil-calisir-ne-demektir-patricia-churchland-piotr-winkielman\/","title":{"rendered":"Oksitosin ile Sosyal Davran\u0131\u015f\u0131n D\u00fczenlenmesi: Nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015f\u0131r? Ne demektir? \u2014\u00a0Patricia Churchland, Piotr Winkielman"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Modulating Social Behavior with Oxytocin: How does it work? What does it mean?<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u00d6z<\/h1>\n\n\n\n

Oksitosin, v\u00fccuttaki ve beyindeki di\u011fer rollerinin yan\u0131nda, sosyal davran\u0131\u015f\u0131 da etkiler. Bu etkinin do\u011fas\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla kavrayabilmek; hem n\u00f6robiyoloji, sosyal sinirbilim ve beynin evrimine ili\u015fkin teorik ba\u011flamda; hem de anksiyete, \u015fizofreni ve otizm gibi rahats\u0131zl\u0131klara ili\u015fkin klinik ba\u011flamda \u00e7ok \u00f6nemlidir. Oksitosinin insan sosyal davran\u0131\u015flar\u0131ndaki rol\u00fcn\u00fc inceleyen ara\u015ft\u0131rmalar yapmak; oksitosin hem v\u00fccutta hem de beyinde salg\u0131land\u0131\u011f\u0131 ve di\u011fer hormonlar ve n\u00f6romod\u00fclat\u00f6rlerle kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim halinde oldu\u011fu i\u00e7in zordur. Kan-beyin bariyerinin yaratt\u0131\u011f\u0131 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar ve oksitosinin de\u011fi\u015fkenli\u011fi sonucu ortaya \u00e7\u0131kan \u00f6l\u00e7\u00fcm problemleri de bu tarz ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00f6n\u00fcndeki di\u011fer engellerdendir. Bu sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc insanlarda oksitosin manip\u00fclasyonu ile yap\u0131lan deneylerin davran\u0131\u015fsal sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n nas\u0131l yorumlanmas\u0131 gerekti\u011fine dair sorular daha da zorlay\u0131c\u0131 olmaktad\u0131r. Bu makale de bu tarz birka\u00e7 soruyu tart\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu makalede oksitosin burun i\u00e7ine uyguland\u0131\u011f\u0131nda[1]<\/a> tam olarak neler oldu\u011funa; bu yolla verilen oksitosinin beyinde ilgili resept\u00f6rlerin bulundu\u011fu b\u00f6lgelere ula\u015f\u0131p ula\u015fmad\u0131\u011f\u0131na ve g\u00f6zlemlenen davran\u0131\u015fsal etkilere merkezi de\u011fi\u015fimlerin mi yoksa \u00e7evresel de\u011fi\u015fimlerin mi[2]<\/a> yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131na dair hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmemi\u015f temel sorunlar\u0131 vurgulamaktay\u0131z. Ayr\u0131ca insanlardan elde edilen verilerin; oksitosinin spesifik olarak c\u00f6mertlik, g\u00fcven duyma ve zihinselle\u015ftirme gibi kompleks sosyal bili\u015fe dair fonksiyonlara etki etti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde mi yoksa anksiyete ve sosyal motivasyon gibi genel durum ve yatk\u0131nl\u0131klara daha geni\u015f \u00e7apl\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fck seviye (lower-level) bir etkisinin oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde mi yorumlanmas\u0131 gerekti\u011fine dair derin bir kavramsal sorunun alt\u0131n\u0131 \u00e7izmekteyiz. Birka\u00e7 etkili \u00e7al\u0131\u015fmadan faydalanarak, g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde spesifik olan y\u00fcksek seviye (higher-level) sosyal-bili\u015fsel etkilerin, oksitosinin genel etkisinin uygun sosyal ortam veya ara\u015ft\u0131rma ortam\u0131 ba\u011flam\u0131nda spesifik bir sosyal davran\u0131\u015fa kanalize edildi\u011fi bir s\u00fcre\u00e7le nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor olabilece\u011fini g\u00f6steriyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Anahtar kelimeler: <\/strong>Oksitosin, sosyal bili\u015f, sosyal sinirbilim, kan-beyin bariyeri, merkezi etkiler, \u00e7evresel etkiler, anksiyete, g\u00fcven, c\u00f6mertlik, \u015fizofreni, zihinselle\u015ftirme, cimrilik<\/p>\n\n\n\n

1.Giri\u015f<\/h1>\n\n\n\n

K\u0131sa bir zaman \u00f6nce, oksitosine duyulan ilgi oksitosinin yaln\u0131zca di\u015filerde \u00fcremeye dair rol\u00fcyle; daha spesifik olmak gerekirse emzirme d\u00f6neminde s\u00fct sal\u0131n\u0131m\u0131 ve do\u011furma esnas\u0131nda rahimdeki d\u00fcz kaslar\u0131n kas\u0131lmas\u0131ndaki rol\u00fcyle s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. N\u00f6roendokrinologlar\u0131n, oksitosin enjeksiyonunun di\u015fi s\u0131\u00e7anlarda \u201c\u00fcvey\u201d yavrulara kar\u015f\u0131 annelik davran\u0131\u015flar\u0131 sergilemeye yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131na dair \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an bulu\u015flar\u0131 [35<\/a>], bunun arkas\u0131ndan oksitosinin k\u0131r farelerinde (prairie vole) e\u015f tercihindeki [7<\/a>, 47<\/a>] ve farelerde sosyal tan\u0131madaki (social recognition) [14<\/a>] rollerinin ke\u015ffedilmesiyle birlikte oksitosinin sosyal davran\u0131\u015flardaki rol\u00fc bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rma projesinin hedefi haline geldi. Bu yeni geli\u015fmelerin \u00e7o\u011fu \u00f6nemli ve ilgi \u00e7ekici olsa da, bizim tavsiyemiz bir ad\u0131m geriye \u00e7ekilmek ve bu alan\u0131 ileriye ta\u015f\u0131mak i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131 olabilecek baz\u0131 sorular (\u00f6zellikle yorumsal i\u00e7eri\u011fe sahip olan) y\u00f6neltmek [ayr\u0131ca bkz. 3<\/a>, 30<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

Makaleyi genel olarak tan\u0131tmak gerekirse; \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki b\u00f6l\u00fcmde \u00e7evresel ve merkezi oksitosin aras\u0131ndaki karma\u015f\u0131k ili\u015fkiyi inceliyor ve burun i\u00e7ine uygulanan oksitosinin fizyoloji ve sosyal davran\u0131\u015f\u0131 tam olarak nas\u0131l etkiledi\u011fini anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde ise, oksitosinin etkilerini y\u00fcksek seviye fonksiyonlar\u0131 d\u00fczenleyebilen genel ve d\u00fc\u015f\u00fck seviyedeki etkiler olarak yorumlamak yerine, direkt olarak spesifik ve y\u00fcksek seviye sosyal-bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7leri etkileyen bir kimyasal olarak nitelendiren yorumlamalar\u0131 inceliyoruz. \u0130ki b\u00f6l\u00fcmden \u00e7\u0131kan ana fikir, biyolojinin olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k oldu\u011fu ve oksitosine atfedilen rollerin basitli\u011finin, sosyal ba\u011flamlardaki nedensel etkile\u015fimlerin alt\u0131nda yatan ger\u00e7ek biyolojik karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 \u00f6rtebildi\u011fidir (Orgel\u2019in \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Yasas\u0131: Biyoloji hayal edebilece\u011finizden daha karma\u015f\u0131kt\u0131r; Orgel\u2019in \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Yasas\u0131\u2019n\u0131 dikkate ald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda bile). Bunu s\u00f6ylemeye bile gerek yok fakat amac\u0131m\u0131z g\u00fcncel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n bize sunduklar\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmek de\u011fil; yaln\u0131zca kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131, belirsizlik ve yanl\u0131\u015f yorumlamalar\u0131n ortaya \u00e7\u0131karabilece\u011fi durumlara dikkat \u00e7ekmektir. Ayr\u0131ca \u015funu s\u00f6ylemek gerekir ki, bu yorum makalesini (commentary) haz\u0131rlarken Hormonlar ve Davran\u0131\u015f (Hormones and Behavior) <\/em>dergisinin bu \u00f6zel say\u0131s\u0131ndaki di\u011fer makalelere eri\u015fimimiz olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bahsetti\u011fimiz endi\u015felerin sebebinin bu makaleler oldu\u011fu varsay\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2. Oksitosin ve Vazopresinin Farmakokinetik \u00d6zellikleri<\/h1>\n\n\n\n

2A. \u00c7evredeki Oksitosin<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Oksitosinin beyinde sentezlendi\u011fi iyi bilinmektedir. Fakat oksitosinin v\u00fccutta; yani sindirim sistemi boyunca (gastrointestinal tract), kalpte, testislerde, rahimde, korpus luteumda[3]<\/a>, plasentada ve amniyondaki[4]<\/a> \u00fcretimi daha az anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f s\u00fcre\u00e7lerdir. Oksitosin ayr\u0131ca b\u00f6brekte, pankreasta, tim\u00fcste[5]<\/a> ve ya\u011f h\u00fccrelerinde de bulunmaktad\u0131r [24<\/a>]. Ba\u011f\u0131rsaklarda da oksitosin resept\u00f6rleri bulunur ve bu sistem ba\u015fka i\u015flevlerinin yan\u0131 s\u0131ra d\u00fcz kaslar\u0131n kas\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flar [25<\/a>]. \u00c7evresel oksitosinin folik\u00fcl l\u00fcteinizasyonunda[6]<\/a> ve yumurtal\u0131klardaki steroid hormonlar\u0131n\u0131n sentezinde de rol\u00fc vard\u0131r. Oksitosinin bu \u00e7evresel kaynaklar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015fsal ba\u011flamda bir \u00f6neminin olup olmad\u0131\u011f\u0131 ise b\u00fcy\u00fck oranda bilinmezli\u011fini koruyor.<\/p>\n\n\n\n

Peki \u00e7evresel oksitosini neden \u00f6nemsemeliyiz? \u00d6ncelikle, \u00e7evresel oksitosinin varl\u0131\u011f\u0131, harici bir oksitosin uygulamas\u0131 i\u00e7ermeyen fakat sosyal bir uyaran\u0131n ard\u0131ndan \u00e7evresel oksitosin deri\u015fimlerini \u00f6l\u00e7en davran\u0131\u015fsal deneyler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. S\u0131k\u00e7a reklam\u0131 yap\u0131lan bir paradigma, pozitif sosyal etkile\u015fim veya trajik bir video izletmek gibi bir psikolojik manip\u00fclasyondan faydalan\u0131r. Bu tarz manip\u00fclasyonlardan sonra kandaki oksitosin miktar\u0131n\u0131n y\u00fckseldi\u011fi rapor edilmi\u015ftir [2<\/a>]. Pozitif sosyal etkile\u015fim sonras\u0131, \u00fcltimatom oyununda[7]<\/a> c\u00f6mertli\u011fin artmas\u0131 gibi davran\u0131\u015fsal korelasyonlar da raporlanm\u0131\u015ft\u0131r [32<\/a>]. Bu konudaki en pop\u00fcler varsay\u0131mlardan biri; sosyal uyaran\u0131n beyinde oksitosin sal\u0131nmas\u0131n\u0131 tetikledi\u011fi, bunun da beyinde sosyal davran\u0131\u015flarla ilgili devreleri d\u00fczenledi\u011fidir. Kandaki oksitosin deri\u015fimlerinin, bu peptitin[8]<\/a> beyindeki deri\u015fimleriyle g\u00fc\u00e7l\u00fc korelasyonlar g\u00f6sterdi\u011fi varsay\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kanda oksitosinin rapor edilen y\u00fckseli\u015finin kayna\u011f\u0131 hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken, \u00f6nce organizma i\u00e7inde \u00fcretilen veya d\u0131\u015far\u0131dan al\u0131nan oksitosinin kan-beyin bariyerini (KBB) ge\u00e7ip ge\u00e7emedi\u011fini sorgulamak gerekir. Endokrinologlar, oksitosinin bu bariyerden ge\u00e7ebilme ihtimalinin zay\u0131f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. K\u00fc\u00e7\u00fck, ya\u011f\u0131 seven (lipophilic) molek\u00fcller KBB\u2019yi rahat\u00e7a ge\u00e7ip serebrospinal s\u0131v\u0131ya[9]<\/a> ula\u015fabilirken suyu seven molek\u00fcller bunu yapamaz (bkz. \u015eekil 1). Arjinin vazopressin (AVP) ve oksitosin, g\u00f6receli olarak b\u00fcy\u00fck ve suyu seven molek\u00fcllerdir [29<\/a>]. AVP\u2019nin serebrospinal s\u0131v\u0131dan kana ge\u00e7i\u015fi, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 molek\u00fcllerin arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile kolayla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir transfer y\u00f6ntemi sayesinde ger\u00e7ekle\u015fiyor. Bu ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar doygunlu\u011fa ula\u015ft\u0131r\u0131labilir (y\u00fcksek miktarlar oldu\u011funda engelleniyor[10]<\/a>) ve doygunluk durumunda AVP\u2019nin ta\u015f\u0131nma yar\u0131-zaman\u0131 12.4 dakikad\u0131r. Oksitosinin ta\u015f\u0131nma yar\u0131 zaman\u0131 ise 19.1 dakika olup bu ta\u015f\u0131ma i\u015flemi ba\u015fka bir doyurulabilir ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilir [29<\/a>]. Ayr\u0131ca, AVP ve oksitosinin KBB\u2019yi ge\u00e7ebilme g\u00fcc\u00fc; hipertansiyon, stress ve hastal\u0131k gibi fakt\u00f6rlerden etkilenebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 1: <\/strong>V\u00fccudumuzdaki k\u0131lcallar\u0131n geneli ile beyin k\u0131lcallar\u0131m\u0131z aras\u0131ndaki \u00f6nemli farklar\u0131n \u015fematik g\u00f6sterimi. Buradaki en \u00f6nemli nokta, beyin k\u0131lcallar\u0131ndaki endotel dokuda[11]<\/a> h\u00fccreler aras\u0131 olduk\u00e7a s\u0131k\u0131 ba\u011flar\u0131n olmas\u0131 (ge\u00e7i\u015fi zorla\u015ft\u0131racak \u015fekilde), ve h\u00fccreler aras\u0131 ceplerin, deliklerin ve pinositlerin (h\u00fccre zar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131nda i\u00e7eriye do\u011fru bir \u00e7ukur olu\u015fturup h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131ndaki molek\u00fclleri i\u00e7ine ald\u0131ktan sonra i\u00e7e do\u011fru katlanarak h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131 molek\u00fclleri beyne ileten kesecikler) olmamas\u0131d\u0131r. \u015eemada beyin k\u0131lcallar\u0131n\u0131n yan\u0131nda g\u00f6z\u00fcken astrosit ayaklar\u0131n\u0131n, kan-beyin bariyerine katk\u0131 sunmaktan ziyade yap\u0131sal destek sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Oldendorf, 1977. \u0130zin al\u0131narak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Telif hakk\u0131: Academic Press, 1977.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u0130lgin\u00e7tir ki, fizyolojik \u015fartlar alt\u0131nda, oksitosinin serebrospinal s\u0131v\u0131daki deri\u015fimi ile kandaki deri\u015fimi aras\u0131nda \u00e7o\u011funlukla bir miktar fark bulunur; bu da deri\u015fim e\u015fitli\u011finin otomatik olarak sa\u011flanmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. \u0130nsanlarda dahil olmak \u00fczere bir\u00e7ok memeli t\u00fcr\u00fcnde, hem oksitosin hem de AVP serebrospinal s\u0131v\u0131da sirkadyen ritimler sergilerken, bu sal\u0131n\u0131m kanda g\u00f6r\u00fclmemekte ve bu farkl\u0131l\u0131k her iki cinsiyette (sex) de g\u00f6r\u00fclmektedir. Her biri i\u00e7in farkl\u0131 tempo sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n (pacemaker) beyindeki sal\u0131n\u0131m\u0131 kontrol etti\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r [29<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

Oksitosin ve AVP\u2019nin farkl\u0131 v\u00fccut s\u0131v\u0131lar\u0131nda, \u00f6rne\u011fin serebrospinal s\u0131v\u0131 ile kan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, miktar ve sal\u0131m ritimlerindeki de\u011fi\u015fiklikler bir\u00e7ok farkl\u0131 peptit kayna\u011f\u0131ndan etkilenebilir. Fakat \u00f6te yandan, bu maddelerin kandaki metabolizmas\u0131 ile serebrospinal s\u0131v\u0131daki metabolizmas\u0131n\u0131n birbirinden farkl\u0131 olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn (serebrospinal s\u0131v\u0131da metabolik enzimler daha az miktarda bulunabilir ve bu y\u00fczden peptitler birikebilir). Metabolizmadaki bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131n ger\u00e7ekten oldu\u011fu varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6rnekleme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 da bahsedilen peptitlerin deri\u015fimleri veya sal\u0131m ritimleri hakk\u0131nda var\u0131lan sonu\u00e7lar\u0131 etkileyebilir. Bu peptitleri analiz edebilmek i\u00e7in olduk\u00e7a fazla hacimde numune gerekmekte ve pratik sebepler \u00e7o\u011fu \u00e7al\u0131\u015fmada bu say\u0131y\u0131 s\u0131n\u0131rlamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Biyolojik a\u00e7\u0131dan \u00f6zel \u00f6neme sahip zaman dilimlerinde -\u00f6rne\u011fin; \u00e7iftle\u015fme, do\u011fum, emzirme ve s\u00fct sal\u0131m\u0131 esnas\u0131nda- hipofiz bezinin arka lobu (neurohypophysis), oksitosinin kandaki seviyesine en \u00e7ok katk\u0131 sunan yap\u0131d\u0131r. AVP, y\u00fcksek miktarda sodyum t\u00fcketimini takiben hipofizden sal\u0131n\u0131r. Bu sal\u0131n\u0131m s\u00fcreci KBB\u2019yi kapsamaz \u00e7\u00fcnk\u00fc hormonlar magnosel\u00fcler[12]<\/a> (magnocellular) devreden direkt olarak k\u0131lcallara sal\u0131nabilir.<\/p>\n\n\n\n

Di\u015fi \u00e7ay\u0131r farelerinde, \u00e7iftle\u015fme esnas\u0131nda oksitosinin merkezi sal\u0131m\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kana da e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc \u015fekilde sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor [40<\/a>]. Benzer \u015fekilde d\u00fczenli sal\u0131m\u0131n, iki \u00f6rnekte bahsedilen uyaranlar birbirinden olduk\u00e7a farkl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in pozitif bir sosyal deneyim ya\u015fayan insanlarda da ger\u00e7ekle\u015fip ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fiyse bilinmiyor. Kandaki oksitosin seviyesi muhtemelen KBB\u2019den s\u0131zan molek\u00fcller taraf\u0131ndan de\u011fil, magnosel\u00fcler h\u00fccreler taraf\u0131ndan d\u00fczenli sal\u0131m ile belirleniyor. Hipofiz bezine aksonlar\u0131n\u0131 g\u00f6nderen n\u00f6ronlar\u0131n[13]<\/a> ayn\u0131 zamanda somatodendritik[14]<\/a> sal\u0131m da yapt\u0131\u011f\u0131 bilindi\u011finden, fiziksel veya duygusal bir sosyal uyaran\u0131n oldu\u011fu bir ba\u011flamda magnosel\u00fcler oksitosin n\u00f6ronlar\u0131 aktive olabilece\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu aktivasyon hem hipofiz bezindeki terminallerden[15]<\/a>, hem de beyne projeksiyon yapan baz\u0131 dendrit ve akson dallar\u0131ndan oksitosin sal\u0131m\u0131yla sonu\u00e7lanabilir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, bahsetti\u011fimiz d\u00fczenli sal\u0131m sayesinde baz\u0131 ba\u011flamlarda merkezi oksitosin deri\u015fimlerinin \u00e7evresel deri\u015fimlere paralel olarak de\u011fi\u015fim g\u00f6sterip g\u00f6stermedi\u011fini belirlemesi \u00f6nemli olacakt\u0131r. Bu ise en iyi \u015fekilde, merkezi sal\u0131m\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in mikrodiyaliz[16]<\/a> kullanan primat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile yap\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

Sosyal uyaranlar ve oksitosinin kanda y\u00fckselen deri\u015fimi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi anlamak i\u00e7in, di\u011fer baz\u0131 fakt\u00f6rlerin de anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekebilir. \u0130nsanlar sosyal uyaranlara maruz kald\u0131klar\u0131nda, bu uyaranlar\u0131n i\u00e7 organlarda (\u00f6zellikle kalp ve ba\u011f\u0131rsaklarda) baz\u0131 reaksiyonlara yol a\u00e7mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn; kalp ve ba\u011f\u0131rsaklar da oksitosinin kandaki miktar\u0131na katk\u0131da bulunabilir [50<\/a>]. Daha da \u00f6nemlisi; i\u00e7 organlardaki bu sinyaller, vagus sinirinin duyusal kollar\u0131 (afferent branch) ve i\u00e7 organlara ait di\u011fer duyusal n\u00f6ronlar taraf\u0131ndan beyne iletilir ve burada duygusal sinyaller olarak i\u015flenirler. Ayr\u0131ca, hem oksitosin hem de AVP, vagus sinirinin uyar\u0131lmas\u0131n\u0131 takiben beyinde sal\u0131nmaktad\u0131r [29<\/a>]. Sonras\u0131nda ise vagus sinirinin motor kollar\u0131, bir pozitif geri bildirim d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnde i\u00e7 organlara ve y\u00fcze sinyal iletebilir. Eldeki veriler, otonom sinir sisteminin hem i\u00e7sel hem de d\u0131\u015fsal[17]<\/a> oksitosinden etkilendi\u011fini g\u00f6stermektedir [37<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

Son olarak, oksitosinin kandaki yar\u0131 \u00f6mr\u00fc k\u0131sa olup, bu de\u011ferin 3\u20139 dakika aras\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilmektedir. Bu, \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin tam olarak ne zaman al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131n son derece \u00f6nemli oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. Tedavisel (therapeutic) ba\u011flamda; oksitosinin k\u0131sa yar\u0131 \u00f6mr\u00fc, metabolik de\u011fi\u015fkenli\u011fi ve zay\u0131f KBB penetrasyonu birer sorun te\u015fkil etmektedir (bunun uzant\u0131s\u0131 olarak n\u00f6rofarmakologlar, g\u00fc\u00e7l\u00fc KBB penetrasyonu olan ve klinikte oksitosin agonisti olarak kullan\u0131labilecek sentetik kimyasal aray\u0131\u015f\u0131ndalar [39]). Deneysel bir ba\u011flamda, oksitosinin bu \u00f6zellikleri i\u015fleri biraz daha karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131yor. En az\u0131ndan, kan \u00f6rne\u011fi al\u0131m zamanlar\u0131na dair verilerin de \u00e7al\u0131\u015fmalara dahil edilmesi yard\u0131mc\u0131 olabilir. Toparlayacak olursak, kandaki oksitosinin \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin ne kadar anlam ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na dair bir\u00e7ok belirsizlik vard\u0131r ve bu tarz \u00f6l\u00e7\u00fcmlerden \u00e7\u0131kar\u0131lan g\u00fc\u00e7l\u00fc sonu\u00e7lar, bu bilgiler dikkate al\u0131narak de\u011ferlendirilmelidir.<\/p>\n\n\n\n

2B. Burun \u0130\u00e7erisine Oksitosin Uygulamas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Oksitosin uygulamas\u0131n\u0131n davran\u0131\u015fsal etkilerini incelemek \u00fczere yak\u0131n zamanda yap\u0131lan bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma, harici oksitosini v\u00fccuda vermek i\u00e7in olduk\u00e7a pratik ve kaynak veya alan istila etmeyen bir y\u00f6ntem olarak burun i\u00e7ine sprey uygulam\u0131\u015ft\u0131r. Bu metot bariz \u015fekilde \u00e7ekici olsa da ak\u0131llara \u015fu soruyu getirmektedir: Burundan verilen oksitosin beyne ula\u015f\u0131yor mu,<\/em> ula\u015f\u0131yorsa nas\u0131l<\/em> ula\u015f\u0131yor? Ger\u00e7ekten beyne ula\u015f\u0131yor olsa bile, oksitosin resept\u00f6rlerinin bulundu\u011fu b\u00f6lgelere ula\u015fabiliyor mu? Harici \u015fekilde uygulanan oksitosin beyinde oksitosin seviyesinin y\u00fckselmesine mi neden oluyor, yoksa burundan verilen oksitosin, n\u00f6ronlar\u0131 oksitosin sal\u0131n\u0131m\u0131 i\u00e7in uyar\u0131yor mu; ya da ikisi de mi? Bu tarz sorular\u0131n etraf\u0131 belirsizliklerle sar\u0131l\u0131 olsa da yayg\u0131n varsay\u0131m \u201cilac\u0131n burundan verilmesinin beyne direkt bir yol sa\u011flad\u0131\u011f\u0131\u201d y\u00f6n\u00fcnde (Macdonald ve Macdonald, 2010, 4. Sayfa<\/a>). Bildi\u011fimiz kadar\u0131yla, \u015fu ana kadar kimse burundan belirli bir dozda verilen oksitosin veya AVP\u2019nin ne kadar\u0131n\u0131n beyinde ilgili resept\u00f6r b\u00f6lgelerine ula\u015fabildi\u011fi ve buradaki resept\u00f6rleri etkileyebildi\u011fine dair bir \u00e7al\u0131\u015fma yapmad\u0131. Belki de s\u0131\u00e7an veya primatlarda burundan verilen oksitosin molek\u00fcllerini i\u015faretlemek (labeling), bu sorulara cevap bulman\u0131n bir yoludur.<\/p>\n\n\n\n

Oksitosinin beyne ger\u00e7ekten ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 desteklemek i\u00e7in s\u0131kl\u0131kla 2002\u2019de yap\u0131lan \u00f6nemli bir \u00e7al\u0131\u015fma al\u0131nt\u0131lanmaktad\u0131r [6<\/a>]. Fakat dikkat edilmelidir ki bu \u00e7al\u0131\u015fma, omurilikten s\u0131v\u0131 alma metotu (spinal tap) ile ventrik\u00fcler serebrospinal s\u0131v\u0131daki<\/em> oksitosin seviyesi de\u011fi\u015fimlerini \u00f6l\u00e7mektedir; beyinde oksitosin resept\u00f6rlerinin bulundu\u011fu b\u00f6lgelerdeki de\u011fi\u015fimleri de\u011fil. Ayr\u0131ca, burundan verilen peptit, oksitosin de\u011fil AVP idi. Durumu netle\u015ftirmek gerekirse, oksitosin ve AVP birbirine olduk\u00e7a benzer peptitler olsalar da farkl\u0131lard\u0131r ve farkl\u0131 resept\u00f6rlere ba\u011flanmay\u0131 hedeflerler.<\/p>\n\n\n\n

AVP, burundan verildikten sonra tam olarak nereye gider? Bunun bilinen net bir cevab\u0131 yok, fakat bir k\u0131sm\u0131 muhtemelen burundaki mukoza arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kana kar\u0131\u015f\u0131yor. Burnun epitel dokusundaki KBB\u2019de bir hasar olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, oksitosinin zay\u0131f KBB penetrasyon g\u00fcc\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, muhtemelen burun k\u0131lcallar\u0131ndan giri\u015f beyne giden ana rota de\u011fil. Born ve ark. (2002)<\/a>, burundan verilen vazopressinin beyne muhtemelen ya n\u00f6ronlar\u0131n i\u00e7inden ya da d\u0131\u015f\u0131ndan ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. \u0130lk se\u00e7ene\u011fin etkilili\u011fi konusunda \u015f\u00fcpheliler \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6nce koku so\u011fanc\u0131\u011f\u0131ndaki n\u00f6ronlara, oradan da aksonlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hedef b\u00f6lgelere ula\u015f\u0131m hem protein y\u0131k\u0131m\u0131 (proteolysis) riskini ta\u015f\u0131yor hem de fazlas\u0131yla yava\u015f bir rota. Buradaki zaman konusu \u00f6nemli \u00e7\u00fcnk\u00fc baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar burun spreyinin dakikalar i\u00e7inde etki g\u00f6strerdi\u011fini belirtiyor. Ek olarak, n\u00f6ronlar\u0131n i\u00e7inden giden rota y\u00fcksek ihtimalle hem ayn\u0131 bireyde farkl\u0131 zamanlarda hem de farkl\u0131 bireylerde olduk\u00e7a de\u011fi\u015fken olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Born ve ark., AVP\u2019nin subaraknoid bo\u015flu\u011fa[18]<\/a> gidiyor olmas\u0131 da hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, n\u00f6ron-d\u0131\u015f\u0131 iletimi daha olas\u0131 bir se\u00e7enek olarak g\u00f6r\u00fcyor. Peki AVP, subaraknoid bo\u015fluktan nereye gidiyor? Born ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan gelen sonu\u00e7lar -\u00f6nceden bilinen anatomik bilgiler de hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda- burundan verilen AVP\u2019nin en az\u0131ndan bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ventrik\u00fcler serebrospinal s\u0131v\u0131ya gitti\u011fini, belki oradan da beyindeki h\u00fccre-d\u0131\u015f\u0131 bo\u015fluklara girdi\u011fini, veya bir k\u0131sm\u0131n\u0131n do\u011frudan pia\u2019y\u0131 ge\u00e7ip beyindeki h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131 bo\u015fluklara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. (Ary\u0131ca, subaraknoid bo\u015flu\u011fun \u00fczerindeki araknoid zar\u0131, kan ve serebrospinal s\u0131v\u0131 aras\u0131nda bir s\u0131n\u0131r \u00e7izmekte, b\u00f6ylece bir kan-beyin bariyeri olu\u015fturmaktad\u0131r). \u015eekil 2, bu paragrafta anlat\u0131lanlarla ili\u015fkili yap\u0131lardan baz\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 2<\/strong>: Kafatas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131yla serebral korteks aras\u0131ndaki ana yap\u0131lar\u0131n \u015fematik g\u00f6sterimi. Kaynak: Vikipedi, a\u00e7\u0131k kaynak, genel kullan\u0131ma a\u00e7\u0131k.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Buradaki kritik soru AVP\u2019nin beyindeki h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131 bo\u015fluklara geldikten sonraki dif\u00fczyonu hakk\u0131nda. Oksitosin, fizyolojik ko\u015fullarda hipotalamustan sal\u0131n\u0131r ve n\u00fckleus akkumbens ile amigdaladaki resept\u00f6rlerine ba\u011flan\u0131r [28<\/a>]. Dolay\u0131s\u0131yla, fizyolojik ko\u015fullarda etkili da\u011f\u0131l\u0131m oldu\u011funu varsaymak mant\u0131kl\u0131d\u0131r. Buna ra\u011fmen, burundan verilen AVP\u2019nin subaraknoid bo\u015fluktan ventrik\u00fcler serebrospinal s\u0131v\u0131ya ve oradan da beyindeki h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131 bo\u015fluklara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayarsak, \u015fu soru hala mevcut: Burun spreyi kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131zda AVP resept\u00f6rlerini bar\u0131nd\u0131ran beyin b\u00f6lgelerine (yani AVP\u2019nin davran\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015ftirmede etkili olabilece\u011fi b\u00f6lgelere) yeterli miktarda AVP ula\u015f\u0131yor mu? Ayn\u0131 durum oksitosin i\u00e7in de ge\u00e7erli. Dolay\u0131s\u0131yla, insan olmayan primatlarda, burundan oksitosin verilmesinin ard\u0131ndan beyinde h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131 oksitosin seviyelerini \u00f6l\u00e7en \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ideal olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Cevab\u0131 bilinmeyen bir di\u011fer soru da davran\u0131\u015fa kesin etki etmeye yetecek dozun ne oldu\u011fu. Born ve ark., serebrospinal s\u0131v\u0131daki AVP\u2019de art\u0131\u015f g\u00f6rebilmek i\u00e7in y\u00fcksek dozlar uygulamak zorunda kald\u0131klar\u0131n\u0131 belirtiyor. Bahsedilen \u00e7al\u0131\u015fmada, deneklerin her bir burun deli\u011fine 30\u201345 saniyede bir ve toplamda 8 kere olmak \u00fczere 40 veya 80 IU (international unit[19]<\/a>) uygulan\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla, ge\u00e7erlili\u011fini koruyan bir soru da, sosyal davran\u0131\u015f deneylerinde kullan\u0131lan burun i\u00e7i oksitosin dozu ve sprey uygulama zamanlamalar\u0131n\u0131n Born ve ark. \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir olup olmad\u0131\u011f\u0131; ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir olmalar\u0131n\u0131n gerekli olup olmad\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nceledi\u011fimiz baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda, daha d\u00fc\u015f\u00fck doz oksitosin kullan\u0131lm\u0131\u015f (\u00f6rn: 24 IU) ve \u00e7o\u011funlukla s\u0131k\u0131lan \u201cf\u0131s\u201d (puff) say\u0131s\u0131 belirtilmemi\u015f, yaln\u0131zca baz\u0131 makalelerde sadece birka\u00e7 f\u0131s s\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, De Dreu ve ark. (2010)<\/a> \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda burun deli\u011fi ba\u015f\u0131na 3 f\u0131s ile toplamda 24 IU kullan\u0131l\u0131rken, Petrovic et al. (2008)<\/a> \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda burun deli\u011fi ba\u015f\u0131na 4 f\u0131s ile toplamda 32 IU kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Born ve ark., bu de\u011ferler kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda serebrospinal s\u0131v\u0131daki AVP miktar\u0131nda az da olsa bir y\u00fckseli\u015f g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak, bu d\u00fc\u015f\u00fck dozlar ile yeterli miktar oksitosinin ilgili resept\u00f6rlere ula\u015f\u0131p davran\u0131\u015fsal etki olu\u015fturup olu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131 daha da belirsizdir. Uygulanan f\u0131slar\u0131n aras\u0131nda bo\u015fluk b\u0131rakmak \u00f6nemli \u00e7\u00fcnk\u00fc oksitosinin bo\u011fazdan \u00f6ylece a\u015fa\u011f\u0131 inmesini istemezsiniz. E\u011fer baz\u0131 tedavi ko\u015fullar\u0131nda v\u00fccut i\u00e7inden peptit (oksitosin ve AVP\u2019den bahsediliyor) sal\u0131m\u0131 varsa ve baz\u0131 ko\u015fullarda yoksa, tedavinin zamanlamas\u0131 ve s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 da \u00f6nemli olacakt\u0131r. Bu durum, gelecek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n burun i\u00e7i uygulamaya dair parametrelerin beyindeki deri\u015fimlere etkisini incelemesi gerekti\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Ek olarak, oksitosinin davran\u0131\u015fsal etkilerini inceleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7o\u011funda davran\u0131\u015f testleri oksitosin uygulamas\u0131ndan 30\u201360 dakika sonra yap\u0131l\u0131yor. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda raporlanan etkilerin, oksitosin ve AVP sinyaliyle tetiklenen peptit yolaklar\u0131nda meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerden kaynaklanmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn [38<\/a>]. En az\u0131ndan oksitosin i\u00e7in, harici bir oksitosin uygulamas\u0131n\u0131n ileri-besleme (feed forward) yoluyla dahili oksitosin sal\u0131m\u0131n\u0131 tetiklemesi olas\u0131d\u0131r. Bu tarz bir sal\u0131m, Ferguson refleksi -rahim veya memenin uyar\u0131lmas\u0131n\u0131 takiben oksitosin sal\u0131m\u0131n\u0131n kolayla\u015fmas\u0131[20]<\/a>– gibi mekanizmalar sayesinde iyi bilinmektedir. Burundan uygulanan oksitosin ger\u00e7ekten beyne ula\u015f\u0131yor olsa bile; g\u00f6zlemlenen davran\u0131\u015fsal etkilere sebep olabilmek i\u00e7in stres hormonlar\u0131, dahili oksitosin, dahili opioidler ve nitrik oksit gibi di\u011fer maddelerle etkile\u015fime girip girmedi\u011fi belirsizli\u011fini korumaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, s\u0131\u00e7anlarda ac\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda periakuaduktal gri maddeye (periaqueductal grey) oksitosin enjeksiyonunun, hayvan a\u011fr\u0131y\u0131 deneyimlerken bir\u00e7ok dahili opioidin sal\u0131m\u0131n\u0131 tetikledi\u011fi g\u00f6zlenmi\u015ftir [49<\/a>]. Bu sonu\u00e7, insanlarda duygusal ac\u0131 ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n buna benzer bir yola\u011f\u0131 uyar\u0131p uyarmad\u0131\u011f\u0131na dair merak uyand\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Burundan uygulanan AVP ve oksitosinin yolculuklar\u0131 hakk\u0131ndaki sorular\u0131m\u0131z baz\u0131lar\u0131na kusur aramaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yormu\u015fuz gibi gelebilir ve \u015fansl\u0131ysak gelecekte bu sorular\u0131n ger\u00e7ekten de yersiz oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kabilir. Kusur arama olsun ya da olmas\u0131n, bizim d\u00fc\u015f\u00fcncemize g\u00f6re bu sorular\u0131n cevaplanmas\u0131, burundan oksitosin uygulamas\u0131 yap\u0131lan deneylerdeki sonu\u00e7lar\u0131 daha iyi de\u011ferlendirmemize yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. Baz\u0131 sonu\u00e7lar istisnai derecede dramatik g\u00f6z\u00fck\u00fcyor ve baz\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n da translasyonel a\u00e7\u0131dan \u00f6nemi olabilir. Sonu\u00e7 olarak, burundan uygulanan AVP ve oksitosinin yolculuklar\u0131 hakk\u0131ndaki sorulara verilecek cevaplar, bize ve bu konuda endi\u015feleri olan di\u011fer insanlara \u201cendi\u015fe devrelerimizin\u201d hangi durumlarda aktifle\u015fmesi gerekti\u011fi konusunda yol g\u00f6sterici olabilir (ayr\u0131ca bkz. [30<\/a>]). Son olarak, standardize edilmi\u015f metotlar\u0131n geli\u015ftirilmesi, \u00e7al\u0131\u015fmalar aras\u0131nda yap\u0131lan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131 \u00e7ok daha anlaml\u0131 k\u0131labilir. Bu durum \u00f6zellikle verilerin dramatize edilerek yorumland\u0131\u011f\u0131 veya istatistiksel analizlerin al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir tarzda yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ba\u011flamlarda kritiktir (bu konudaki bir ele\u015ftiri i\u00e7in bkz. [9<\/a>]).<\/p>\n\n\n\n

3. Oksitosin ve \u00d6zelle\u015fmi\u015f Sosyal Bili\u015f<\/h1>\n\n\n\n

Oksitosinin merkezi ve \u00e7evresel rolleri hakk\u0131ndaki belirsizliklere, oksitosinin sosyal davran\u0131\u015flar \u00fczerindeki etkilerine arac\u0131l\u0131k eden bir\u00e7ok psikolojik mekanizmadan do\u011fan yorumsal karma\u015f\u0131kl\u0131klar e\u015flik etmektedir. Kritik sorulardan biri; oksitosinin sosyal davran\u0131\u015flara etkisinin, bu maddenin \u00f6zelle\u015fmi\u015f y\u00fcksek-derece sosyal bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lere (\u00f6rne\u011fin g\u00fcven, c\u00f6mertlik, \u015f\u00fcphe duyma ve zihinselle\u015ftirme) mi yoksa g\u00f6receli olarak daha genel durum ve y\u00f6nelimlere (\u00f6rne\u011fin genel anksiyete, yak\u0131nl\u0131k duyma -bir ki\u015fi ya da ki\u015filerle- motivasyonu ve sosyal ipu\u00e7lar\u0131n\u0131n dikkat \u00e7ekme miktar\u0131) olan tesirinin mi bir yans\u0131mas\u0131 oldu\u011fudur. Bu soruyu sormak i\u00e7in bir nedenimiz, a\u00e7\u0131klamada sadelik problemidir (explanatory parsimony[21]<\/a>). Fakat bu soru ayr\u0131ca bili\u015fsel bilimin ve psikolojinin zihinle ilgili tipik olarak varsayd\u0131\u011f\u0131 \u015feylerin perspektifinden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da \u00f6nemlidir. Bu standart varsay\u0131mlara g\u00f6re, \u00f6zellikle \u00e7evresel etki g\u00f6steren n\u00f6rotransmiter ve hormonlar\u0131n g\u00f6receli olarak daha genel bir mod\u00fclasyon mekanizmas\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 beklersiniz; yaln\u0131zca spesifik ve y\u00fcksek-derece fonksiyonlara dair hesaplamalarda de\u011fi\u015fimlere yol a\u00e7mas\u0131n\u0131 de\u011fil. Fakat oksitosin ve sosyal davran\u0131\u015f \u00fczerine insanlarla yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalara dair bir\u00e7ok yorum -ve bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n halka cazip hale getirilmesi i\u00e7in sunulan arg\u00fcmanlar- bu hormon ve n\u00f6rotransmiterin se\u00e7ici olarak \u201csosyal beyni\u201d etkiledi\u011fini ve kompleks, y\u00fcksek-derece sosyal-bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7ler \u00fczerinde \u00f6zg\u00fcn etkileri oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki paragraflarda, az \u00f6nce bahsetti\u011fimiz genel fakt\u00f6rlerden biri olan anksiyetenin, oksitosinin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde sosyal bili\u015f \u00fczerinde spesifik etkilerinin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilece\u011fini savunaca\u011f\u0131z. Ba\u015ftan \u015funu s\u00f6ylememiz gerekir ki: Bizzat oksitosin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda bulunmayan ama bu ara\u015ft\u0131rmalardan gelen bulgular\u0131n merakl\u0131 t\u00fcketicileri olan ki\u015filer olarak, bahsetti\u011fimiz ihtimali anksiyete konusuna \u00f6zel bir ilgi duydu\u011fumuz i\u00e7in \u00f6nemli bulmuyoruz. Bu ihtimali[22]<\/a> dikkate al\u0131yoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc bu; oksitosin ile sosyal bili\u015f aras\u0131ndaki ili\u015fkinin do\u011fas\u0131 ve daha genel olarak hormon ve n\u00f6rotransmiterlerin y\u00fcksek-seviye mental s\u00fcre\u00e7leri etkilemesini sa\u011flayan mekanizmalar\u0131n se\u00e7icili\u011fi hakk\u0131nda \u00f6zg\u00fcn bir yapbozu temsil ediyor.<\/p>\n\n\n\n

3A. Oksitosinin Anksiyolitik \u00d6zellikleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bilindi\u011fi \u00fczere oksitosinin anksiyolitik[23]<\/a> etkileri bir\u00e7ok canl\u0131 t\u00fcr\u00fc \u00fczerinde g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bu etkiler, hem harici oksitosin uygulamas\u0131ndan hem de dahili oksitosin sal\u0131m\u0131ndan sonra olu\u015fabilmektedir [33<\/a>]. Bununla ilgili baz\u0131 mekanizmalar\u0131n \u00f6ncelikle merkezi g\u00fczergahlar i\u00e7ermesi olas\u0131d\u0131r: \u00d6rne\u011fin amigdala, oksitosin resept\u00f6rleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin bir beyin b\u00f6lgesidir [21<\/a>]. Di\u011fer baz\u0131 anksiyolitik etkilerin olu\u015fumunda ise \u00f6ncelikle \u00e7evresel yolaklar etkili olabilir: \u00d6rne\u011fin oksitosin, hipotalamus-hipofiz-adrenal aks\u0131ndaki (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) \u201cklasik\u201d stres hormonlar\u0131n\u0131n aktivitesini bask\u0131lamaktad\u0131r. Fakat en olas\u0131 senaryo, bahsetti\u011fimiz anksiyolitik etkinin merkezi ve \u00e7evresel mekanizmalar\u0131n kompleks etkile\u015fimini yans\u0131t\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin oksitosin kardiyovask\u00fcler reaktiviteyi de\u011fi\u015ftirebilmektedir (bu bir \u00e7evresel etkidir). Fakat oksitosin bu etkiyi yaln\u0131zca kalpteki aktivitesiyle sa\u011flamamakta, ayr\u0131ca soliter yolak \u00e7ekirde\u011fi (nucleus of the solitary tract) -i\u00e7 organlardan beyne giden \u00e7evresel girdilerle merkezi etkileri entegre eden bir b\u00f6lge- arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla g\u00f6sterdi\u011fi merkezi aktivite de bu etkide rol oynamaktad\u0131r [34<\/a>]. Ayr\u0131ca, burun i\u00e7ine oksitosin uygulamas\u0131 amigdaladaki n\u00f6ronal aktiviteyi azalt\u0131yor olsa da [23<\/a>], bu merkezi etkiye sebep olan \u00e7evresel olaylar da olabilir (\u00f6rne\u011fin vagus sinirinin uyar\u0131lmas\u0131, [18<\/a>]). K\u0131sacas\u0131, oksitosin uygulamas\u0131n\u0131 takiben stres verici unsurlara verilen psikolojik ve fizyolojik reaksiyonlar\u0131n azal\u0131yor oldu\u011fu net bir bulgu olup bu sonuca sebep olan bir\u00e7ok yol vard\u0131r. Bu etkiler Sue Carter\u2019\u0131, kronik oksitosin al\u0131m\u0131n\u0131 \u201cg\u00fcvene dair fizyolojik bir metafor\u201d olarak tan\u0131mlamaya motive etmi\u015ftir (Carter, ki\u015fisel ileti\u015fim yoluyla \u00f6\u011frenilmi\u015ftir, 2011).<\/p>\n\n\n\n

3B. Oksitosinin Spesifik, Y\u00fcksek-Seviye Sosyal Bili\u015fsel S\u00fcre\u00e7lere Etkisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Oksitosinin anksiyolitik \u00f6zellikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, insanlarda g\u00f6zlemlenen spesifik y\u00fcksek-seviye sosyal bili\u015fsel etkilerin ne kadar\u0131n\u0131n asl\u0131nda oksitosinin genel anksiyolitik etkisiyle a\u00e7\u0131klanabildi\u011fini merak etmek mant\u0131kl\u0131 oluyor. Zaten ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar da uzun zamand\u0131r bu sorunun cevab\u0131n\u0131 ar\u0131yor. Bu konuda iyi bilinen baz\u0131 bulgulara bakal\u0131m. Burun i\u00e7ine oksitosin uygulamas\u0131ndan sonra kat\u0131l\u0131mc\u0131lar kendi paralar\u0131ndan bir ba\u015fkas\u0131na pay vermeyi i\u00e7eren bir ekonomi oyununda, ileride daha b\u00fcy\u00fck kazan\u00e7lar elde edebilme beklentisiyle daha fazla g\u00fcven g\u00f6steren davran\u0131\u015f sergiliyorlar [27<\/a>]. Ayr\u0131ca yabanc\u0131lar\u0131n y\u00fczlerini g\u00fcvenilirlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha y\u00fcksek puanl\u0131yorlar [45<\/a>], yabanc\u0131lar\u0131n g\u00f6zlerini okuma g\u00f6revinde daha y\u00fcksek \u201czihin okuma\u201d puanlar\u0131 al\u0131yorlar [11<\/a>], ve \u201ctutuklunun ikilemi\u201d oyununa benzer olup rastgele tan\u0131mlanm\u0131\u015f \u201ckendi grubun\u201d ve \u201cdi\u011fer grup\u201d aras\u0131nda para da\u011f\u0131tma g\u00f6revi i\u00e7eren bir oyunda[24]<\/a> \u201ckendi gruplar\u0131na\u201d daha fazla iltimas g\u00f6steriyorlar [10<\/a>]. Bu etkilerin hepsinin (\u201cg\u00fcven\u201d, \u201czihinselle\u015ftirme\u201d, \u201ci\u015f birli\u011fi\u201d) y\u00fcksek-seviye psikolojik s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7erdi\u011fine ve genellikle \u201coksitosinin se\u00e7ici olarak sofistike sosyal-bili\u015fsel hesaplamalardan sorumlu devreleri etkiledi\u011finin g\u00f6stergesi\u201d olarak yorumland\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmekte fayda var.<\/p>\n\n\n\n

Oksitosinin kompleks sosyal-bili\u015fsel devreleri etkiledi\u011fini \u00f6neren bulgulara, zihin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na dair sorunlar hakk\u0131nda yap\u0131lan translasyonel ara\u015ft\u0131rmalarda da rastlanmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde[25]<\/a> birka\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fma, oksitosinin otizm ve \u015fizofreni gibi kompleks psikiyatrik hastal\u0131klar\u0131 olumlu y\u00f6nde etkiledi\u011fini bildirmektedir (bir derleme i\u00e7in bkz. [30<\/a>]). \u00d6rne\u011fin bir \u00e7al\u0131\u015fmada \u015fizofreni hastalar\u0131, kendilerine re\u00e7eteyle verilen antipsikotik ila\u00e7lara ek olarak ya 3 hafta boyunca her g\u00fcn burun i\u00e7ine oksitosin alm\u0131\u015f (g\u00fcnde 2 kere 40 IU) ya da plasebo grubunda yer alm\u0131\u015flard\u0131r [13<\/a>]. Oksitosin+antipsikotik ila\u00e7 grubundaki hastalar, plasebo+antipsikotik ila\u00e7 tedavisiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u015fizofreniye ili\u015fkin pozitif semptomlarda daha b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6stermi\u015f; negatif semptomlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan da farkl\u0131l\u0131k o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olmasa da oksitosin alan gruplarda daha b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (\u00f6l\u00e7\u00fcmler standart PANSS \u00f6l\u00e7e\u011fine g\u00f6re yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r) [22<\/a>]. Bu \u00f6l\u00e7ekteki pozitif semptomlar; hal\u00fcsinasyon, del\u00fczyon, \u015f\u00fcphelilik (paranoya), d\u00fc\u015f\u00fcnce bozukluklar\u0131, heyecan ve \u015fiddet eylemlerini (hostility) i\u00e7erirken; negatif semptomlar ise tekd\u00fcze duygulan\u0131m (flat affect), uyumluluk problemleri ve sosyal ba\u011flamda kendini geri \u00e7ekmeyi (social withdrawal) i\u00e7ermektedir. Dahili \u00e7evresel oksitosin seviyeleri de \u00f6zellikle kad\u0131nlarda, bu semptomlar\u0131n PANSS \u00f6l\u00e7e\u011fine g\u00f6re \u015fiddetleriyle korelasyon g\u00f6stermektedir [41<\/a>]. Bu sonu\u00e7lar \u00f6zellikle ilgi \u00e7ekici \u00e7\u00fcnk\u00fc oksitosinin inan\u00e7 olu\u015fumunun temel mekanizmalar\u0131n\u0131 etkiledi\u011fini ima etmekte; belki de \u015fizofreniyi k\u0131smen de olsa bir \u201csosyal g\u00fcven\u201d bozuklu\u011fu olarak yeniden s\u0131n\u0131fland\u0131rmam\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yani evet, bu bulgular ilk bak\u0131\u015fta a\u00e7\u0131k\u00e7a oksitosinin kompleks sosyal-bili\u015fsel devreleri d\u00fczenledi\u011fini \u00f6nermektedir. Yine de, anksiyetenin spesifik olmayan \u015fekilde azalmas\u0131 t\u00fcm bu etkilerin g\u00f6r\u00fclmesine anla\u015f\u0131lmas\u0131 zor bir katk\u0131da bulunuyor olabilir mi? Bu ihtimali g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 daha yak\u0131ndan inceleyelim ve baz\u0131 kar\u015f\u0131 arg\u00fcmanlar hakk\u0131nda tart\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

3C. Fakat Oksitosin Anksiyeteyle Hi\u00e7bir \u0130lgisi Olmayan \u015eeyler \u00dczerinde Etki G\u00f6steriyor!?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlarda burun i\u00e7ine oksitosin uygulanmas\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclen sonu\u00e7lar\u0131nda asl\u0131nda anksiyete azalmas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck rol oynad\u0131\u011f\u0131 \u015feklindeki arg\u00fcmana verilebilecek makul bir cevap, bu arg\u00fcman\u0131n akla yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakt\u0131r. Sonu\u00e7ta yukar\u0131da verilen \u00f6l\u00e7\u00fcmlerdeki ba\u011f\u0131ml\u0131 de\u011fi\u015fkenlerin anksiyeteyle uzaktan yak\u0131ndan alakas\u0131 yok: G\u00fcven, c\u00f6mertlik, zihinselle\u015ftirme (ba\u015fkalar\u0131n\u0131n zihin durumlar\u0131 hakk\u0131nda yorum ve at\u0131fta bulunabilme yetisi), otizm veya \u015fizofreni\u2026 Bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, bu yap\u0131lar\u0131 (constructs) birbirine ba\u011flayan temel \u00f6zellik, \u00f6zellikle di\u011fer insanlar\u0131n e\u011filim ve niyetleri hakk\u0131nda ki\u015finin kendisine fayda sa\u011flayabilece\u011fi yorumlamalar yapabilitesi veya buna duydu\u011fu istektir. \u00d6rne\u011fin, bu tarz sosyal yorumlamalar; ki\u015finin bir oyunda kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin paray\u0131 kendisine saklamas\u0131 veya geri vermesi y\u00f6n\u00fcndeki beklentilerinin (yani g\u00fcven, [27<\/a>]), kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin g\u00f6zlerinden onun zihin durumuna dair yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131n (yani zihinselle\u015ftirme, [11<\/a>]), veya \u015fizofrenide incelendi\u011fi \u00fczere di\u011fer insanlar\u0131n ama\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fclen \u015f\u00fcphelerin [13<\/a>] alt\u0131nda yatan \u015feydir. Peki bu sosyal-bili\u015fsel kabiliyetlerimiz neden anksiyeteden etkilensin ki?<\/p>\n\n\n\n

Bunun bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 \u015fu \u015fekilde: Genel olarak her sosyal yorumlama, \u00f6zellikle pozitif yorumlamalar, ki\u015finin sosyal etkile\u015fimde bulunmak isteyip istememesi \u00f6n ko\u015fuluyla yap\u0131l\u0131r ve bu istek anksiyeteden etkilenir. Yani, anksiyete seviyesindeki de\u011fi\u015fimler, temel sosyal alg\u0131dan selamla\u015fmaya dair bir \u015feyler anlamaya, i\u015f birli\u011fi yapmaya veya \u00e7iftle\u015fmeye kadar bir\u00e7ok kompleks sosyal hesaplamaya \u00f6n ko\u015ful te\u015fkil edebilir. Bunun sonucunda, ba\u015flang\u0131\u00e7taki sebep olduk\u00e7a basit ve genel (anksiyete de\u011fi\u015fimi) olsa da, devam\u0131ndaki etkiler kompleks bili\u015f ve davran\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7eren olduk\u00e7a spesifik etkiler olabilir. Bu fikri destekleyen bir delil, g\u00fcven duygusuyla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6r\u00fclen etkilerin kayna\u011f\u0131n\u0131n asl\u0131nda amigdala taraf\u0131ndan y\u00f6netilen genel mekanizmalar\u0131 i\u00e7erdi\u011fini g\u00f6steren bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r [4<\/a>]. Yak\u0131n zamandaki baz\u0131 ba\u015fka bulgular da; yaln\u0131zca g\u00f6zlerden kompleks zihin durumlar\u0131n\u0131 okuma yetisinin, testlerdeki g\u00f6zlere bakma isteklili\u011fine (ki bu iste\u011fin anksiyeteye ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fti\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor [12<\/a>]) ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fti\u011fini \u00f6neriyor.<\/p>\n\n\n\n

Bizim bu a\u00e7\u0131klamam\u0131z ayn\u0131 zamanda \u015fizofreni \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na da uyarlanabiliyor. Bahsetti\u011fimiz \u00fczere ilk yorumlamalar, \u015fizofreninin pozitif semptomlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen geli\u015fmenin g\u00fcven duygusunda meydana gelen se\u00e7ici de\u011fi\u015fimlere dayand\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeydi. Fakat pratikte, bu pozitif semptomlar\u0131 hastalar\u0131n di\u011fer insanlarla etkile\u015fime girme iste\u011finden ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011ferlendirmek zordur. PANSS gibi bir \u00f6l\u00e7ek ile [22<\/a>] \u015fizofreninin pozitif semptomlar\u0131n\u0131 derecelendirmek i\u00e7in psikiyatristin hastaya sosyal etkile\u015fimleriyle ilgili sorular sordu\u011funa (\u201cdi\u011fer insanlarla konu\u015fuyor musun?\u201d gibi) ve bu etkile\u015fimleri g\u00f6zlemledi\u011fine (\u00f6rne\u011fin; hasta \u00f6fke, darg\u0131nl\u0131k, i\u011fneleme gibi \u015feylerle ili\u015fkilendirilebilecek ifadeler sergiliyor mu?) dikkat edin. E\u011fer hasta daha az kayg\u0131l\u0131 (less anxious), dolay\u0131s\u0131yla sosyal olarak daha d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck ise; \u015fizofreninin temel boyutlar\u0131na dair (\u00f6rne\u011fin; ses hal\u00fcsinasyonlar\u0131, da\u011f\u0131n\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemleri) hi\u00e7bir d\u00fczelme g\u00f6stermese bile pozitif semptomlar\u0131na dair \u00f6l\u00e7\u00fcmlerde geli\u015fim g\u00f6sterebilir. Sahiden de \u00fc\u015f\u00fck dozda standart anksiyolitik ila\u00e7lar veya SSRI[26]<\/a>\u2019larla (se\u00e7ici serotonin gerial\u0131m inhibit\u00f6rleri) bile ki\u015fileraras\u0131 etkile\u015fim hususunda geli\u015fim sa\u011flanabildi\u011fi iyi biliniyor [26<\/a>]. Oksitosinin \u015fizofreni ve otizm \u00fczerindeki etkilerine dair daha g\u00fcncel ve kapsaml\u0131 yorumlamalar, bizim perspektifimizle tutarl\u0131 olarak, oksitosinin anksiyete ve yak\u0131nl\u0131k davran\u0131\u015flar\u0131na y\u00f6nelik motivasyon \u00fczerine genel etkilerine vurgu yap\u0131yor [30<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

3D. Fakat Biz Zaten Anksiyete De\u011fi\u015fkenini Kontrol Etmi\u015ftik<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, anksiyetenin olas\u0131 rol\u00fcnden endi\u015felenip, genelde anket sorular\u0131 eklemek yoluyla bu de\u011fi\u015fkeni kontrol alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \u00d6rne\u011fin, g\u00fcven duygusuyla [22<\/a>] ve zihinselle\u015ftirme ile [11<\/a>] ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalarda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, orijinali Almanca olan ve MDBF[27]<\/a> (\u00c7okboyutlu Mod Durumu Anketi) ad\u0131 verilen bir anketle [43<\/a>] yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcme g\u00f6re oksitosinin \u00f6znel anksiyete deneyimine dikkate de\u011fer bir etkisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 buldu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bu sonu\u00e7lara g\u00f6re anksiyetedeki azalman\u0131n, raporlanan y\u00fcksek-seviye sosyal bili\u015fsel etkilerin alt\u0131nda yatan mekanizma olamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Fakat biraz daha yak\u0131ndan incelendi\u011finde, bu arg\u00fcman ve bu yolda kullan\u0131lan metotlarla ilgili baz\u0131 problemlerin oldu\u011fu g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6ncelikle, bahsetti\u011fimiz bu \u00e7al\u0131\u015fmalardaki bulgular\u0131n kendisi kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc benzer doz kullan\u0131p benzer ba\u011f\u0131ml\u0131 de\u011fi\u015fkenleri \u00f6l\u00e7en di\u011fer makaleler oksitosinin anksiyolitik etkisi oldu\u011funu bildiriyor. \u00d6rne\u011fin, stresi tetikleyen bir ba\u011flamda (topluluk \u00f6n\u00fcnde konu\u015fma yapmak) oksitosin uygulamas\u0131n\u0131n yine MDBF anket sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re anksiyeteyi azaltt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor [19<\/a>]. Konuyla alakal\u0131 ikinci bir problem de bu sonu\u00e7lar\u0131n ge\u00e7erlili\u011fi, ya da yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin ilgili durumu ne kadar isabetli yans\u0131tabildi\u011fi. \u00d6rne\u011fin, g\u00fcven duygusu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda anksiyetenin olas\u0131 etkilerini kontrol etmek i\u00e7in kullan\u0131lan MDBF anketi, spesifik olarak anksiyete durumunu soran bir soru i\u00e7ermiyor; bunun yerine daha genel bir durum olan \u201csakinlik (calmness)\u201d seviyesini \u00f6l\u00e7\u00fcyor. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir problem de MDBF gibi genel bir mod \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc yapan anketlerin, \u00f6zellikle g\u00f6receli zihin durumlar\u0131 hakk\u0131nda yeterince hassas olmamaya e\u011filimli olmas\u0131. \u00d6rne\u011fin \u0130ngilizcede MDBF\u2019ye en benzer anket PANAS\u2019t\u0131r [46<\/a>]. Bu geni\u015f anket \u00f6zellikle hafif (mild) zihin durumlar\u0131na ve niteliksel olarak birbirinden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilen durumlara kar\u015f\u0131 hassas olmamakla beraber, \u00f6fke gibi baz\u0131 \u00f6nemli negatif zihin durumlar\u0131n\u0131 saptayamamaktad\u0131r [17<\/a>]. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc problem ise, d\u00fc\u015f\u00fck-seviye afektif durumlarda meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerin her zaman bilin\u00e7li deneyimlerde bir de\u011fi\u015fiklik yaratamamas\u0131 ihtimalidir. Bunun sonucunda bu durumlarda meydana gelen de\u011fi\u015fiklikler, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n ilgili ipucuna farkl\u0131 cevap vermesi gibi davran\u0131\u015flarda ortaya \u00e7\u0131ksalar bile ankette g\u00f6r\u00fclemezler [48<\/a>]. \u00d6rne\u011fin, psikiyatride anksiyolitik veya antidepresif ila\u00e7lar\u0131n bazen hastan\u0131n kendi raporlad\u0131\u011f\u0131 afektif deneyimlerde (\u00f6rne\u011fin \u00fcz\u00fcnt\u00fc veya anksiyeteye dair \u00f6znel duygu deneyimlerinde azalma) bir de\u011fi\u015fiklik olmadan \u00f6nce sosyal davran\u0131\u015flar\u0131nda (\u00f6rne\u011fin daha fazla sosyalle\u015febilme) geli\u015fim sa\u011flayabildi\u011fi iyi bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu problemler, anksiyetenin biyolojik mekanizmalar\u0131na dair daha direkt analizlerin yolunu a\u00e7an fizyolojik \u00f6l\u00e7\u00fcmler kullanarak bir noktaya kadar a\u015f\u0131labilir. \u00d6rne\u011fin, bu tarz \u00f6l\u00e7\u00fcmlerden biri, duygusal olarak ba\u011flamla alakal\u0131 uyaranlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131nda olu\u015fan \u00fcrkme-\u015fa\u015f\u0131rma gibi alarm tepkilerinin \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc afektif alarm mod\u00fclasyonudur (affective startle modulation). Buradaki ba\u011flam\u0131m\u0131za uyan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, s\u0131\u00e7anlarda korkuyla g\u00fc\u00e7lendirilen alarm tepkisinin \u00e7evresel harici oksitosin uygulamas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan azald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr [1<\/a>;31<\/a>]. Bizim endi\u015felerimizle alakal\u0131 olarak, bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda oksitosinden etkilenen spesifik anksiyete t\u00fcr\u00fc arkaplan anksiyetesiydi[28]<\/a> (background anxiety). Dolay\u0131s\u0131yla oksitosinin g\u00fcven duygusuna, g\u00f6zlerden zihin durumlar\u0131n\u0131 okuma yetisine veya \u015fizofreniye y\u00f6nelik spesifik etkilerinin, anksiyeteye dair hassas \u00f6l\u00e7\u00fcmler yap\u0131l\u0131p bu de\u011fi\u015fken istatistiksel olarak kontrol alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bile g\u00f6r\u00fcl\u00fcp g\u00f6r\u00fclmeyece\u011fi y\u00fcksek \u00f6nem arz ediyor.<\/p>\n\n\n\n

3E. Fakat Oksitosin Ger\u00e7ekten de<\/em> Se\u00e7ici Olarak \u00c7al\u0131\u015f\u0131yor<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201cSpesifik olmayan anksiyete\u201d problemi, ilk bak\u0131\u015fta oksitosinin interaktif, \u00f6rne\u011fin hedeflenen davran\u0131\u015f\u0131 etkileyip bununla ilgisi olmayan davran\u0131\u015flar\u0131 etkilememesi, etkilerini raporlayan \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in alakas\u0131z gibi g\u00f6r\u00fcnebilir. \u00d6rne\u011fin, g\u00fcven duygusu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, ara\u015ft\u0131rmalar ba\u015fka bir ki\u015fiyle oynanan oyunlar esnas\u0131nda o ki\u015fiye yap\u0131lan yat\u0131r\u0131m\u0131n miktar\u0131yla \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere oksitosinin sosyal g\u00fcveni etkiledi\u011fini, fakat ayn\u0131 oyunun bilgisayara kar\u015f\u0131 oynanan versiyonundan \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere \u201csosyal olmayan g\u00fcven\u201di etkilemedi\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir [27<\/a>]. Yak\u0131n zamanda yap\u0131lan bir ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fma da oksitosinin grup i\u00e7i iltimas g\u00f6sterme davran\u0131\u015f\u0131na dair de\u011fi\u015fkenlerde art\u0131\u015fa sebep oldu\u011fu, fakat kar\u015f\u0131 grubun \u201ck\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc\u201d i\u00e7in yap\u0131lan davran\u0131\u015flarda bir azalmaya yol a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur [10<\/a>]. Burada \u00f6nemli olan \u015fey, bu se\u00e7ici etkilerin iki makalede de oksitosinin genel bir duruma etki etti\u011fini \u00f6ne s\u00fcren daha tutumlu yorumlara kar\u015f\u0131t bir arg\u00fcman olu\u015fturmada merkezi bir role sahip olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu ayr\u0131\u015fmalar[29]<\/a> ne kadar \u00e7ekici gelse de, ayr\u0131\u015fmalardan do\u011fan arg\u00fcmanlar uzun zamand\u0131r s\u00f6ylendi\u011fi \u00fczere y\u00fcksek bir standarda sahip olmal\u0131d\u0131rlar [44<\/a>]. Arg\u00fcman\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in iki \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn de ya da iki durumdaki ko\u015fullar\u0131n da makul \u00f6l\u00e7\u00fcde e\u015fit hassasiyete sahip olmas\u0131 ve deneklerin her iki \u00f6l\u00e7\u00fcm veya durumda da e\u015fit miktarda motive ve dikkatini verir durumda olmas\u0131 gerekmektedir. Bunlar ciddi anlamda zorlu gerekliliklerdir. Bir ayr\u0131\u015fma arg\u00fcman\u0131 (dissociation argument), oksitosinin eksik oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcm veya durumlar\u0131n deneklere daha \u00f6nemsiz, daha s\u0131k\u0131c\u0131 veya daha kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 gelmesi durumunda zay\u0131flam\u0131\u015f olur. Bu sebeple dikkatinizi \u00e7ekeriz ki Kosfeld ve ark. \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda yap\u0131lan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma, insanlarla oynanan oyundaki risk ile bilgisayara kar\u015f\u0131 oynanan oyundaki risktir ve bu ko\u015fullar deneklerde ilgi uyand\u0131rma kapasiteleri ile anksiyete ind\u00fckleme \u00f6zellikleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan net bir \u015fekilde farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedirler. DeDreu ve ark. \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda grup i\u00e7i\/grup d\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015flar aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclen ayr\u0131\u015fma, tam olarak bahsetti\u011fimiz se\u00e7ici olmayan fakt\u00f6rler ile a\u00e7\u0131klanmak \u00fczere yeniden yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r [8<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

Daha genel olarak, hem biyolojik hem de psikolojik fakt\u00f6rler asl\u0131nda g\u00f6rece geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir fizyolojik etkiyi, aldat\u0131c\u0131 bi\u00e7imde dar \u00e7apl\u0131 bir davran\u0131\u015fsal etkiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. Bu tehlike asl\u0131nda, iki fakt\u00f6rl\u00fc duygu teorisi (two-factor theory of emotion) \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar g\u00f6rece spesifik olmayan uyar\u0131lmalar\u0131n (arousal) g\u00fc\u00e7lenmesinin hafif ba\u011flamsal ipu\u00e7lar\u0131 nedeniyle duygularla ilgili \u00e7e\u015fitli davran\u0131\u015f ve deneyimlere kanalize edilebildi\u011fini g\u00f6sterdi\u011finden beri iyi bilinmektedir [42<\/a>]. Daha g\u00fcncel ve daha alakal\u0131 bir \u00f6rnek de emzirme d\u00f6nemindeki annelerle -yani daha y\u00fcksek oksitosin seviyesine sahip oldu\u011fu varsay\u0131lan bireylerle- yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmadan geliyor [16<\/a>]. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada emzirme d\u00f6nemindeki annelerin, kontrol grubuna k\u0131yasla daha az stresli olduklar\u0131 fakat ayn\u0131 zamanda daha agresif olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f. Sunulan a\u00e7\u0131klama ise korkunun genelde agresifli\u011fi bask\u0131layan \u00f6zelliklere sahip olmas\u0131, yani \u00e7eli\u015fkili bir bi\u00e7imde oksitosin sayesinde gelen korku azalmas\u0131n\u0131n uygun ba\u011flamda daha fazla agresif davran\u0131\u015fa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Psikolojik durumsal fakt\u00f6rlerin oksitosinin etkilerini spesifik bir yere kanalize etmedeki rol\u00fc, insanlarla yap\u0131lan oksitosin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 literat\u00fcr\u00fcndeki \u00e7o\u011fu \u00e7eli\u015fkili bulgunun k\u0131smen de olsa ba\u011flamsal etkilerle a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcren kapsaml\u0131 bir derleme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r [3<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

3F. Deney Dizayn\u0131nda Bir Kontrol Olarak Anksiyolitikler<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131da verilen bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, insan oksitosin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n anksiyeteyi nadiren kontrol ediyor olmas\u0131, etti\u011finde de bu kontrollerin zay\u0131f kalmas\u0131 talihsizdir. Ayr\u0131ca, bildi\u011fimiz kadar\u0131yla insan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n -e\u011fer varsa- \u00e7ok az\u0131nda bir kontrol grubunda anti-anksiyete ila\u00e7lar\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. Bu durum pi\u015fmanl\u0131k vericidir \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u0131\u00e7an \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 oksitosin ve -\u00f6rne\u011fin- benzodiapin maddesinin etkilerinin olduk\u00e7a benzer olabildi\u011fini g\u00f6stermektedir [33<\/a>]. \u0130nsan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda kullan\u0131labilecek ilgin\u00e7 bir kontrol, anksiyete bozukluklar\u0131n\u0131n tedavisinde kullan\u0131lan \u00e7e\u015fitli ila\u00e7lar olabilirdi. 2. b\u00f6l\u00fcmde bahsetti\u011fimiz ba\u011flamda \u00e7evresel (\u00f6rn. Propranolol gibi beta blok\u00f6rleri) ve merkezi (\u00f6rn. Lorapezam) rotalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fan ila\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak da enteresan olurdu. Son olarak, yap\u0131lan manip\u00fclasyonlar\u0131n sosyal ve sosyal olmayan etkilerini ayr\u0131\u015ft\u0131ran \u00f6l\u00e7\u00fcmler eklemek de kritik olurdu.<\/p>\n\n\n\n

3G. Tutumluluk, \u00d6zelle\u015fme (Specification) ve Ay\u0131rt Edicilik Ge\u00e7erlili\u011fi (Discriminative Validity)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Belki de bu b\u00f6l\u00fcmdeki ana problem asl\u0131nda bir fenomenin tan\u0131mlan\u0131\u015f\u0131na dair daha genel bir bilimsel probleme \u00f6rnek te\u015fkil etmektedir: Spesifisiteye kar\u015f\u0131 tutumluluk ve ilgili ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n kalan\u0131yla bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck. Problemi ba\u015fka bir \u015fekilde ifade etmek gerekirse: Bilimde bir fenomenin karakterizasyonunu yanl\u0131\u015f \u00f6zelle\u015ftirmeye yol a\u00e7madan; maksimum isabetlilik ve spesifisiteyle (yap\u0131 ve ay\u0131rt edicilik ge\u00e7erlili\u011fi), ayn\u0131 zamanda bulgunun de\u011ferini ve farkl\u0131 seviyelerden yap\u0131lagelen a\u00e7\u0131klamalar aras\u0131ndaki do\u011fru yerini koruyarak nas\u0131l se\u00e7ebiliriz? \u00d6rne\u011fin dopaminin bir \u201chaz molek\u00fcl\u00fc\u201d olarak tan\u0131mlanmas\u0131 ona dair yap\u0131labilecek en iyi tan\u0131m m\u0131, yoksa daha derin ve iyi bir karakterizasyon m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc [5<\/a>]? Fenomenin as\u0131l \u00f6zelliklerinin fark\u0131na varabiliyor muyuz? Ger\u00e7ek etki dar \u00e7apl\u0131 m\u0131, yoksa biz dar bir de\u011fi\u015fken seti kullanarak asl\u0131nda genel bir etkinin y\u00fcksek oranda spesifik gibi g\u00f6z\u00fckmesine mi yol a\u00e7\u0131yoruz? Yeterli ay\u0131rt edicilik ge\u00e7erlili\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in gereken ko\u015ful ve \u00f6l\u00e7\u00fcmleri ekliyor muyuz?<\/p>\n\n\n\n

Kabul etmek gerekir ki en uygun karakterizasyonu yapabilmek i\u00e7in m\u00fckemmel bir algoritma yok, burada sadece bilimsel yarg\u0131lama yap\u0131yoruz. Yine de, yanl\u0131\u015f karakterizasyon ihtimaline kar\u015f\u0131 \u00f6nceden hassas olmak, bir tan\u0131mlamaya erkenden tak\u0131l\u0131p kalmaya kar\u015f\u0131 koruyucu olabilir. Do\u011fal olarak medya halka hayal g\u00fcc\u00fcne hitap eden karakterizasyonlar\u0131 beslemeyi seviyor, fakat uzun vadede bunlar\u0131 te\u015fvik etmek bilimi utand\u0131rabilir. Bu durum, bilimi ayn\u0131 zamanda ilgin\u00e7 kompleksitelerin \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtmek vas\u0131tas\u0131yla da incitmektedir. Sonu\u00e7ta oksitosin gibi nonapeptitler bir \u201cfonksiyona\u201d sahip olmayabilir ve beyindeki n\u00f6romod\u00fclasyonun sofistike yap\u0131s\u0131 ile o andaki sosyal d\u00fczenlemeye ba\u011fl\u0131 olarak davran\u0131\u015f \u00fczerinde farkl\u0131, hatta birbirine z\u0131t etkilere yol a\u00e7abilir [15<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

4. Sonu\u00e7lar<\/h1>\n\n\n\n

Sonu\u00e7 olarak, getirdi\u011fi t\u00fcm zorluk ve engellere ragmen, oksitosin \u00fczerine ger\u00e7ekle\u015ftirilen bulu\u015flar\u0131n b\u00fcy\u00fcleyici ve \u00f6nemli olduklar\u0131na kat\u0131l\u0131yoruz. Fakat bundan sonra ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n nas\u0131l ilerleyece\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak sosyal sinirbilimde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan baz\u0131 zengin yorumlamalar\u0131n yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi gerekebilir. Ne de olsa geni\u015f \u00e7apl\u0131 etkileri olan herhangi bir hornon ve n\u00f6rotransmiterin, sosyal bili\u015fe \u00f6zel kompleks ve y\u00fcksek-seviye mental s\u00fcre\u00e7leri etkilemek \u00fczere \u00f6zelle\u015fmi\u015f olmas\u0131 olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck olas\u0131l\u0131kl\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden anksiyete, yak\u0131nl\u0131k davran\u0131\u015flar\u0131na dair motivasyon veya sosyal belirginlik (social saliency) gibi genel mekanizmalar \u00fczerinden yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalar hem daha \u00fcretken olup hem daha fazla do\u011frulanabilir.<\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 \u015fekilde, translasyonel ara\u015ft\u0131rmalarda da oksitosinin \u201cotizm\u201d veya \u201c\u015fizofreni\u201dnin ana \u00f6zelliklerini hedef ald\u0131\u011f\u0131na dair tan\u0131mlamalardan ka\u00e7\u0131nmak, daha az b\u00fcy\u00fcleyici olsa da daha isabetli olabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc burun i\u00e7ine uygulanan oksitosin klinikte en iyi, efektif (ve belki de ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yapmayan) bir anti-anksiyete ilac\u0131 olarak kullan\u0131labilecek olabilir ve bu ila\u00e7 di\u011fer hastal\u0131klar\u0131n baz\u0131 (\u00f6nemli) semptomlar\u0131n\u0131 dolayl\u0131 olarak etkiliyor olabilir. Oksitosini bir \u015fizofreni veya otizm ilac\u0131 olarak tan\u0131mlamak, bir bak\u0131ma aspirini kalp krizi ilac\u0131 olarak tan\u0131mlamak gibidir. Aspirin kardiyologlar\u0131n elindeki \u00e7ok \u00f6nemli ara\u00e7lardan biri olabilir fakat asl\u0131nda \u00e7ok geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir etkisi vard\u0131r ve bir\u00e7ok ba\u015fka ama\u00e7la da (ate\u015f-d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc, a\u011fr\u0131 kesici eklem yang\u0131s\u0131 azalt\u0131c\u0131 vs.) kullan\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6ne \u00c7\u0131kanlar<\/h1>\n\n\n\n

\u00b7 Oksitosinin sosyal davran\u0131\u015ftaki rol\u00fcn\u00fcn tam olarak ne oldu\u011funu anlamak \u00e7ok \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Oksitosinin etkilerine, merkezi ve \u00e7evresel mekanizmalar katk\u0131 sunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Kan-beyin bariyeri ve hormon\/n\u00f6rotransmiter etkile\u015fimleri durumu daha karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Burun i\u00e7ine oksitosin uygulamas\u0131n\u0131n davran\u0131\u015fsal etkilere nas\u0131l yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 net de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Oksitosinin direkt olarak insanlarda kompleks sosyal bili\u015fi etkiliyor olmas\u0131 \u015f\u00fcphelidir.<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Oksitosinin burun i\u00e7i sprey olarak uygulanmas\u0131 kastedilmektedir. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> \u201cMerkezi\u201d kelimesi oksitosinin merkezi sinir sisteminde n\u00f6rotransmiter olarak ve \u201c\u00e7evresel\u201d kelimesi de v\u00fccudumuzun \u00e7e\u015fitli i\u00e7 organlar\u0131nda hormon olarak i\u015flevleri ile ili\u015fkilendirilebilir. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Di\u015fi memelilerde adet d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn ikinci yar\u0131s\u0131nda geli\u015fen, y\u00fcksek miktarlarda projesteron sentezleyerek d\u00f6llenmenin ger\u00e7ekle\u015fmesi halinde hamileli\u011fin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesine katk\u0131 sa\u011flayan bir yap\u0131. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Bir\u00e7ok omurgal\u0131 canl\u0131 embriyosunu \u00f6rten, \u00e7erisinde koruyucu amniyotik s\u0131v\u0131 bulunan zar yap\u0131. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> G\u00f6\u011f\u00fcs hizas\u0131nda bulunan, lenf sistemine ait bir organ. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Di\u015fi \u00fcreme h\u00fccresi (yumurta h\u00fccresi) over folik\u00fcl\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde bulunur. Yumurtan\u0131n bu folik\u00fclden sal\u0131nmas\u0131ndan (yumurtlama) sonra, folik\u00fcl korpus luteum\u2019a d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme folik\u00fcl l\u00fcteinizasyonu denir. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> \u0130ki ki\u015fiyle oynanan, taraflardan birinin toplam paran\u0131n belli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131 tarafa sundu\u011fu ve bu teklifin kar\u015f\u0131 taraf\u00e7a kabul edilmesi veya reddedilmesiyle sonu\u00e7lanan bir deneysel ekonomi oyunudur. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> Oksitosinden bahsedilmektedir: Oksitosin, 9 amino asitten olu\u015fan bir peptittir. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a> Beynin ventrik\u00fcllerinde \u00fcretilen, beyin ve omurili\u011fi \u00e7evreleyen dokuda bulunan s\u0131v\u0131d\u0131r. Fiziksel koruyuculuk, at\u0131k \u00fcr\u00fcnlerin beyinden temizlenmesi, gerekli metabolitlerin beyinde dengeli da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 gibi \u00e7e\u015fitli g\u00f6revleri vard\u0131r. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> Parantezdeki c\u00fcmleci\u011fin orijinali \u015fu \u015fekilde: \u201cInhibited by excess amounts\u201d. Ben bu ifadenin do\u011fru oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc bu paragrafta bahsedilen ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n \u201cdoyurulabilmesi\u201d demek, belli bir zaman diliminde en fazla belirli bir miktarda madde ta\u015f\u0131yabilmeleri demektir. Yani \u00f6rne\u011fin AVP\u2019yi kandan beyne (veya tam tersi) ta\u015f\u0131yan ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar, sonlu bir say\u0131da bulunurlar. Bu say\u0131dan daha fazla AVP molek\u00fcl\u00fc mevcutsa, o fazlal\u0131k miktar\u0131n ta\u015f\u0131nmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nce bir miktar AVP\u2019nin ta\u015f\u0131nmas\u0131, b\u00f6ylelikle bir miktar ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 molek\u00fcl\u00fcn tekrardan ta\u015f\u0131maya haz\u0131r konuma gelmesi gerekir. Fakat bu sistemde illa \u201cfazla miktarda AVP\u2019nin ta\u015f\u0131ma s\u00fcrecini engellemesi\u201d gibi bir durum yoktur. Sadece ta\u015f\u0131ma i\u015fleminin, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 molek\u00fcllerdeki toplam AVP resept\u00f6r\u00fc say\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan belirlenen azami bir h\u0131z\u0131 vard\u0131r. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> Kan\u0131 ta\u015f\u0131yan k\u0131lcallar\u0131 saran tabakad\u0131r ve molek\u00fcllerin kandan beyne ge\u00e7ebilmesi i\u00e7in bu tabakay\u0131 a\u015fmas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> Hipotalamusun supraoptik ve paraventrik\u00fcler \u00e7ekirdeklerinde, hipofiz bezinin arka lobuna aksonlar\u0131n\u0131 g\u00f6nderen magnosel\u00fcler h\u00fccreler vard\u0131r. Oksitosin ve vazopressin, bu devre sayesinde hipofiz bezinden kan dola\u015f\u0131m\u0131na sal\u0131n\u0131r. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> Bir \u00f6nceki dipnotta bahsetti\u011fimiz magnosel\u00fcler h\u00fccreler. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a> Bir n\u00f6ronun h\u00fccre g\u00f6vdesi (soma) ve dendritlerini i\u00e7eren k\u0131sm\u0131n tamam\u0131n\u0131n dahil oldu\u011fu s\u00fcre\u00e7lerden bahsediliyor. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> Magnosel\u00fcler n\u00f6ronlar\u0131n akson u\u00e7lar\u0131 kastedilmektedir. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> Beynin istenilen b\u00f6lgesine yerle\u015ftirilen t\u00fcpl\u00fc bir d\u00fczenek arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hayvan hareket halindeyken belirli miktarda s\u0131v\u0131n\u0131n dokudan dif\u00fczyon yard\u0131m\u0131yla \u00e7ekilmesine dayanan; elde edilen numunenin i\u00e7indeki kimyasallar\u0131n nitel analizine olanak sa\u011flayan bir y\u00f6ntem. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a> V\u00fccutta \u00fcretilmeyip d\u0131\u015far\u0131dan al\u0131nan. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a> Beyni \u00e7evreleyen tabakalardan biri olan bu bo\u015fluk, serebrospinal s\u0131v\u0131yla doludur. Beynin koroid pleksus b\u00f6lgesinde \u00fcretilen serebrospinal s\u0131v\u0131, sonras\u0131nda subaraknoid bo\u015flu\u011fu kaplar ve b\u00f6ylece fiziksel koruyuculuk g\u00f6revini yerine getirebilir.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a> Baz\u0131 vitamin, hormon ve ila\u00e7 gibi biyolojik olarak aktif maddeleri \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in kullan\u0131lan bir birim. Bir IU\u2019nun k\u00fctle veya hacim olarak kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, maddeden maddeye de\u011fi\u015fmektedir.<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a> Bu d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn tamam\u0131 \u015fu \u015fekilde olur: Do\u011fum ve emzirme s\u0131ras\u0131nda magnosel\u00fcler oksitosin h\u00fccreleri uyar\u0131l\u0131r, oksitosin sal\u0131m\u0131 olduk\u00e7a rahim kas\u0131lmalar\u0131\/s\u00fct\u00fcn gelmesi kolayla\u015f\u0131r ve bu durum ayn\u0131 oksitosin h\u00fccrelerini tekrar uyararak daha da fazla oksitosin sal\u0131m\u0131n\u0131 tetikler.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/a> Sadelik yasas\u0131 (law of parsimony), bir olay ya da g\u00f6zleme dair en sade a\u00e7\u0131klaman\u0131n genelde en do\u011fru ve tercih edilen a\u00e7\u0131klama olaca\u011f\u0131n\u0131 savunur.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/a> Oksitosinin sosyal bili\u015fe dair y\u00fcksek seviye ve spesifik fonksiyonlar\u0131 se\u00e7ici olarak etkiliyor olmas\u0131 yerine anksiyete gibi daha genel bir fenomen \u00fczerindeki etkilerinin, baz\u0131 y\u00fcksek seviye sosyal-bili\u015fsel fonksiyonlar\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi esnas\u0131nda da su y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131k\u0131yor olmas\u0131 ihtimali.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/a> \u201cAnksiyeteyi azaltan\u201d ile e\u015f anlaml\u0131 bir ifadedir.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/a> Bu makalede ge\u00e7en bir oyunda her bir yar\u0131\u015fmac\u0131ya 10\u2019ar Euro verilmi\u015f ve bu paray\u0131 kendilerinde tutmalar\u0131, kendi gruplar\u0131n\u0131n havuzuna koymalar\u0131 veya di\u011fer grubun havuzuna koymalar\u0131 istenmi\u015f. Ki\u015finin kendisinde tuttu\u011fu her bir Euro o ki\u015fi i\u00e7in kendi de\u011ferinde, kendi grubunun havuzuna att\u0131\u011f\u0131 her bir Euro o grubun her bir \u00fcyesi i\u00e7in 0.5 Euro de\u011ferinde, di\u011fer grubun havuzuna att\u0131\u011f\u0131 her bir Euro ise ki\u015finin kendi grubunun her bir \u00fcyesi i\u00e7in 0.5 Euro de\u011ferinde olup di\u011fer grubun her bir \u00fcyesinden de 0.5 Euro eksiltmektedir. Oyunda ki\u015finin paras\u0131n\u0131 kendi havuzuna koymas\u0131 grup i\u00e7in paray\u0131 kendine tutmaktan daha b\u00fcy\u00fck yarar sa\u011flarken, kar\u015f\u0131 taraf\u0131n havuzuna koymas\u0131 da ki\u015finin kendi grubuna ayn\u0131 miktarda yarar sa\u011flay\u0131p ayr\u0131ca sadece kar\u015f\u0131 gruba zarar vermektedir. Bu \u00e7eviride \u201cdaha fazla iltimas\u201d olarak bahsedilen \u015fey, ki\u015finin kendi grubunun havuzuna daha fazla para atmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/a> 2021 Eyl\u00fcl-Ekim\u2019de taraf\u0131m\u0131zca T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilen bu makalenin orijinalinin Mart 2013\u2019te yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/a> K\u0131saltman\u0131n \u0130ngilizce a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131: Selective Serotonin Reuptake Inhibitor<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/a> K\u0131saltman\u0131n orijinal a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131: Multidimensional Mood State Questionnaire. Anketin \u0130ngilizce \u00e7evirisine de \u015fu linkten eri\u015febilirsiniz: http:\/\/www.metheval.uni-jena.de\/mdbf.php<\/a><\/p>\n\n\n\n

[28]<\/a> Arkaplan anksiyetesini biraz daha a\u00e7mak istiyorum: Burada bahsedilen deneyde s\u0131\u00e7anlar\u0131n iki farkl\u0131 alarm (startle) tepkisi \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcyor. Deneyde korku ko\u015fullamas\u0131 yap\u0131l\u0131rken s\u0131\u00e7anlar k\u0131sa bir aral\u0131k boyunca belirli bir desibelde sese maruz b\u0131rak\u0131l\u0131yor, bu aral\u0131\u011f\u0131n son k\u0131sm\u0131nda da \u0131\u015f\u0131k veriliyor (\u015fartl\u0131 uyar\u0131c\u0131) ya da verilmiyor; \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 takiben de ayaklar\u0131na k\u0131sa s\u00fcreli hafif elektrik \u015foku (\u015farts\u0131z uyar\u0131c\u0131) veriliyor. I\u015f\u0131\u011f\u0131n verilmesi, korku ko\u015fullamas\u0131nda \u015fartl\u0131 uyar\u0131c\u0131 (conditioned stimulus) olarak kullan\u0131l\u0131yor. Fakat oksitosinin bu deneyde g\u00f6r\u00fclen etkisi, korku ko\u015fullamas\u0131ndan sonra sadece ses verilip \u0131\u015f\u0131k verilmese bile ortaya \u00e7\u0131kan alarm tepkisinin azalmas\u0131. Yani oksitosin, ses verilmesini takiben \u0131\u015f\u0131k verilen (dolay\u0131s\u0131yla elektrik \u015fokunun gelece\u011finin \u201canla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131\u201d) denemelerdeki alarm reaksiyonuna \u00f6zel bir azalt\u0131c\u0131 etki yapm\u0131yor; \u0131\u015f\u0131k verilmese bile sadece sesin verildi\u011fi denemelerdeki alarm tepkisini de azalt\u0131yor. Bu tepkiye de ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u201carkaplan anksiyetesi\u201d ismini veriyor.<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/a> Bir \u00f6nceki paragrafta bahsedilen \u201coyunu ba\u015fka bir insanla oynamak ya da bilgisayara kar\u015f\u0131 oynamak\u201d gibi durumlar aras\u0131ndaki ayr\u0131\u015fmalardan bahsediliyor.<\/p>","protected":false},"featured_media":1969,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,94,93,378,518,82,691,64,377,92,76,66,65,80,81,471,781,278,782,277,783,96],"kategori":[305],"class_list":["post-1968","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-norobilim","event_publishing_tags-bilissel-sinirbilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-neuroscience","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-sinirbilim","event_publishing_tags-social-neuroscience","event_publishing_tags-social-psychology","event_publishing_tags-sosyal-norobilim","event_publishing_tags-sosyal-psikoloji","event_publishing_tags-sosyal-sinirbilim","event_publishing_tags-zihin","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1968","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1968\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1969"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1968"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1968"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1968"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}