{"id":1963,"date":"2021-10-06T15:00:34","date_gmt":"2021-10-06T15:00:34","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1963"},"modified":"2025-09-07T20:01:14","modified_gmt":"2025-09-07T20:01:14","slug":"bilincin-zor-sorusuyla-yuzlesmek-daniel-dennett","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilincin-zor-sorusuyla-yuzlesmek-daniel-dennett\/","title":{"rendered":"Bilincin Zor Sorusuyla Y\u00fczle\u015fmek \u2014 Daniel Dennett"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Facing up to the hard question of consciousness<\/a><\/p>\n\n\n\n

Daniel Clement Dennett, Amerikal\u0131 felsefeci, yazar ve bili\u015fsel bilimcidir. University of Tufts\u2019ta Felsefe b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde profes\u00f6r olarak g\u00f6rev almas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, \u00fcniversitenin The Center for Cognitive Studies ara\u015ft\u0131rma biriminin de e\u015f-ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fma alan\u0131ndaki ba\u015fl\u0131ca konular; bili\u015fsel bilim, bilim felsefesi, zihin felsefesi, yapay zek\u00e2, psikoloji felsefesi ve bilin\u00e7tir. Yirmiden fazla kitab\u0131 bulunmaktad\u0131r ve Bilin\u00e7 A\u00e7\u0131klan\u0131yor, Akl\u0131n G\u00f6z\u00fc gibi kitaplar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131 T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015ftir.<\/em><\/p>\n\n\n\n

S\u00f6zde bilincin zor sorunu; bir kuruntu, oda\u011f\u0131 bilin\u00e7 zor sorusundan uzakla\u015ft\u0131ran bir oyalamad\u0131r. Zor soru ise, bir i\u00e7erik bilince ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, \u201co zaman ne olur?\u201d sorusudur. Bu soru nadiren do\u011fru bir \u015fekilde sorulur ancak soruldu\u011funda, insan beyninin bizi yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendiren, yan\u0131lt\u0131c\u0131 kanaatleri nas\u0131l \u00fcretti\u011fine dair bilimsel olarak ge\u00e7erli bir teori sa\u011flamay\u0131 ve bilincin zor sorusuna \u00e7\u00f6z\u00fcm getirmeyi vaat eden bir ara\u015ft\u0131rman\u0131n yollar\u0131n\u0131 a\u00e7ar.<\/p>\n\n\n\n

Bu makale, \u201cAlg\u0131sal bilin\u00e7 ve bili\u015fsel eri\u015fim\u201d temalar\u0131n\u0131 ele al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1. Bilincin Zor Sorusu Bilincin Zor Sorunu De\u011fildir<\/strong><\/p>\n\n\n\n

David Chalmers, (\u201cBilincin Zor Sorunuyla Y\u00fczle\u015fmek[1]<\/a>\u201d) bilincin \u201ckolay\u201d sorunlar\u0131 ile bilincin zor sorunu olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 problem aras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131mla bilin\u00e7 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n dikkatini \u00fczerine \u00e7eker.<\/p>\n\n\n\n

Chalmers\u2019a g\u00f6re bilincin kolay sorunlar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131daki olaylar\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131 i\u00e7erir:<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 \u00e7evresel uyaranlar\u0131 ay\u0131rt etme, s\u0131n\u0131fland\u0131rma ve bunlara tepki verme yetene\u011fi<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 bilginin bili\u015fsel bir sistemle b\u00fct\u00fcnle\u015fi\u015fi,<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 zihinsel durumlar\u0131n rapor edilebilirli\u011fi,<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 bir sistemin kendi i\u00e7 durumlar\u0131na eri\u015fme yetene\u011fi,<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 dikkat oda\u011f\u0131,<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 davran\u0131\u015f\u0131n kas\u0131tl\u0131 kontrol\u00fc,<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 uyan\u0131kl\u0131k ve uyku aras\u0131ndaki fark[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Zor problem, \u201cdeneyim problemidir.\u201d[3]<\/a> Bu problemin cevab\u0131 bize\u201d\u2026 olmak nas\u0131l bir \u015feydir?\u201d sorusunu[4]<\/a> veya qualia<\/em>\u2019y\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir. Pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya Chalmers\u2019\u0131n \u201czor ve kolay problemler ayr\u0131m\u0131\u201d \u00f6nerisi, mant\u0131kl\u0131 bir b\u00f6l ve fethet ara\u015ft\u0131rma stratejisi gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc: \u00f6nce t\u00fcm kolay sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcyoruz, sonra dikkatimizi as\u0131l zor probleme \u00e7eviriyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe kat\u0131lmayan di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re ise, zorlu problemin belirlenmesi, bilimsel bir devrimi ya da bili\u015fsel bilimin al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f y\u00f6ntem ve varsay\u0131mlar\u0131n\u0131n (ki bu y\u00f6ntemler biyoloji, kimya ve fizi\u011fin kulland\u0131\u011f\u0131 al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f y\u00f6ntem ve varsay\u0131mlar\u0131n bir devam\u0131d\u0131r)daha radikal bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla de\u011fi\u015ftirilmesini gerektiriyordu. Bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ayn\u0131 zamanda zor sorunun yaln\u0131zca bir t\u00fcr d\u00fcalizme, panpsi\u015fizme <\/em>veya bilim olarak kabul edilebilecek olan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki baz\u0131 bi\u00e7imlere geri d\u00f6n\u00fclmesiyle ele al\u0131nabilece\u011fini iddia ettiler.<\/p>\n\n\n\n

On y\u0131llard\u0131r Chalmers\u2019\u0131n dikkatimizi yanl\u0131\u015f<\/em> yere odaklad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yapay bir soruyu abartarak bizi 1991’deki eserimde tespit etti\u011fim \u201cPeki sonra ne olacak?\u201d[5]<\/a> sorusunu sormaktan ve cevaplamaktan al\u0131koydu\u011funu savunuyorum.[6]<\/a>,[7]<\/a>Bana g\u00f6re soru daha a\u00e7\u0131k olarak \u015fu \u015fekildedir: Bir \u00f6\u011fe veya i\u00e7erik \u201cbilince girdi\u011finde\u201d, bu neye neden olur, neyi etkinle\u015ftirir veya neyi de\u011fi\u015ftirir? \u00c7e\u015fitli nedenlerden dolay\u0131, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ya bu soruyu ele almay\u0131 ertelediler ya da \u201ckolay problemler\u201d \u00fczerine yapt\u0131klar\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n zor sorunun \u00e7\u00f6z\u00fclmesi olarak g\u00f6r\u00fclebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Zor problemin par\u00e7a par\u00e7a ele al\u0131narak, bilimde herhangi bir devrime gerek kalmadan, kendili\u011finden \u00e7\u00f6zebilece\u011fine inand\u0131lar. Bu yanl\u0131\u015f gidi\u015fat\u0131n nedenleri, sinirbilimin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde tart\u0131\u015fmas\u0131z, ancak kolayca ihmal edilebilen birka\u00e7 ke\u015ffini kendimize hat\u0131rlatarak ortaya \u00e7\u0131kart\u0131labilir:<\/p>\n\n\n\n

(i) \u00d6ncelikle hat\u0131rlamakta fayda var: sinir h\u00fccrelerinin iki y\u00f6nl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ger\u00e7ekle\u015ftirme kabiliyeti yoktur[8]<\/a>. Rod ve koni h\u00fccreleri, k\u0131l h\u00fccreleri, koku alma epitel h\u00fccreleri, kaslarda esneme resept\u00f6rleri, s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 alg\u0131layan resept\u00f6rler, nosisept\u00f6rler gibi \u00e7e\u015fitli \u00e7evresel ve i\u00e7sel d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fcler[9]<\/a> (transducer<\/em>), fiziksel olarak saptanabilir \u00f6zelliklerin olu\u015fumunu girdi olarak almak ve \u00e7\u0131kt\u0131 olarak sinyalleri vermek i\u00e7in evrim taraf\u0131ndan tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sinir demetlerinin merkezi b\u00f6lgede d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011fram\u0131\u015f nitelikleri tekrar var etmesi ya da \u00f6zel bir arac\u0131 gibi bunlar\u0131 kar\u015f\u0131 \u00f6zelliklere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren ikinci bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm i\u00e7in k\u0131lavuzluk etmesi gibi vazifeleri bulunmamaktad\u0131r. G\u00f6rme duyusu bir televizyon yay\u0131n\u0131 de\u011fildir, i\u015fitme duyusu beyindeki k\u00fc\u00e7\u00fck bir orkestraya m\u00fczik \u00e7alma komutunu veremez, koku alma duyusu i\u00e7 odac\u0131klarda ho\u015f koku esintileri yaratamaz. (Soyut kar\u015f\u0131 \u00f6zelliklerden de s\u00f6z edecek olursak, g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclemeyen soyut renkler, i\u015fitilmeyen sesler, molek\u00fcler ara\u00e7lara ihtiya\u00e7 duymayan hayalet kokular gibi baz\u0131 \u00f6zel ama hayal edilemez olanlar\u0131 tan\u0131mlamak ve tatmaktan da bahsetmemiz gerekir.)<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6rme duyusu, sinir demetleri \u00fczerinde bilgilerin i\u015flenmesi ile olu\u015fmu\u015f geli\u015fmi\u015f bir sistemdir. Burada renkler, sinir demetleri \u00fczerinde farkl\u0131 fiziksel kal\u0131plar olarak temsil edilir. \u0130\u015flem s\u00fcrecinde renk olarak belirmezler. Bir DVD taraf\u0131ndan renklerin iletilmesi ile de\u011fi\u015fik kortikal b\u00f6lgelerdeki renk bilgisinin iletimi aras\u0131ndaki fark olduk\u00e7a belirgindir: DVD bir m\u00fchendislik tasar\u0131m\u0131d\u0131r, kamera lensinin arkas\u0131ndaki bir mega piksel ekranda olu\u015fan merkezi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fclerin tetiklenmesi i\u00e7in gereken \u00f6zelliklere ait komutlar\u0131n \u00fcretilmesidir. G\u00f6rme eylemi ise i\u00e7sel ya da d\u0131\u015fsal davran\u0131\u015flar\u0131 mod\u00fcle eden \u00f6zel devreler taraf\u0131ndan organizman\u0131n haz\u0131r olarak kullanabildi\u011fi[10]<\/a>ya da t\u00fcketebildi\u011fi i\u015fe yarar bilgilerin evrim yoluyla bi\u00e7imlenmesidir.<\/p>\n\n\n\n

(ii) E\u011fer i\u00e7sel olarak alg\u0131lanan niteliklerin sinir sistemindeki baz\u0131 aktiviteler taraf\u0131ndan somutla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 (bu niteliklerin temsil yoluyla olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne z\u0131t olarak) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse<\/em>, sistemde qualia<\/em> i\u00e7in yer yoktur. Bu noktada bir ara vermenin ve okuyucular\u0131 bu iki temel arg\u00fcmanla ger\u00e7ekten ayn\u0131 fikirde olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye davet etmenin faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc bahsetti\u011fim bu iki arg\u00fcman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 pek \u00e7ok basmakal\u0131p varsay\u0131m i\u00e7in olduk\u00e7a y\u0131k\u0131c\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle, i\u00e7sel olarak alg\u0131lanan nitelikleri anlamland\u0131racaksak, qualia<\/em>\u2019n\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a var olmas\u0131 gerekti\u011fine dair yayg\u0131n kanaat, bir yan\u0131lsamad\u0131r; optik bir yan\u0131lsama veya i\u015fitsel bir yan\u0131lsama de\u011fil, bir kuramc\u0131n\u0131n yan\u0131lsamas\u0131; bir g\u00f6zlem hatas\u0131 de\u011fil, k\u00f6t\u00fc kuram\u0131n bir eseridir. Richard Power, bu yan\u0131lsaman\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 g\u00fczel bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n\n\n\n

\n

A\u011fa\u00e7lara, y\u00fczlere, d\u0131\u015far\u0131daki nesnelere ili\u015fkin alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n veya hayallerimizin nesnelerin kendilerinden farkl\u0131 oldu\u011funu biliyoruz. Onlar i\u00e7sel temsillerdir, zihnimizdeki temsillerdir.<\/p>\n\n\n\n

Temsil kavram\u0131n\u0131, resimler veya s\u00f6zl\u00fc a\u00e7\u0131klamalar gibi d\u0131\u015f temsillerden anl\u0131yoruz. Bu temsillerde hem temsilci (\u00f6rne\u011fin portre resmi) hem de temsil eden (\u00f6rne\u011fin resmedilen ki\u015fi) ile ilgili do\u011frudan bir deneyime sahip olabiliriz. Bunlara ortam ve i\u00e7erik diyelim. Dolay\u0131s\u0131yla, Mona Lisa i\u00e7in ortam, Louvre\u2019da as\u0131l\u0131 duran bir tablodur; i\u00e7erik y\u00fczy\u0131llar \u00f6nce sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in modellik yapm\u0131\u015f bir \u0130talyan kad\u0131nd\u0131r. Temsil resim \u015feklindeyse (g\u00f6stergebilimde dedikleri gibi) ara\u00e7 ve i\u00e7erik ortak \u00f6zelliklere sahip olabilir; resimdeki oval kahverengi lekelerin, \u0130talyan han\u0131m\u0131n oval kahverengi g\u00f6zlerini and\u0131rmas\u0131 gibi. Ancak genellikle ortam ve i\u00e7erik farkl\u0131 \u015feylerdir: Mona Lisa \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi, insan etine kar\u015f\u0131 tuval \u00fczerine ya\u011fl\u0131boya. Bununla beraber \u00e7o\u011fu durumda temsil semboliktir, bu nedenle ortam ve i\u00e7erik hi\u00e7bir benzer \u00f6zelli\u011fi payla\u015fmaz.<\/p>\n\n\n\n

Bu, i\u00e7sel temsilleri anlamak i\u00e7in kurgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z elimizdeki tek kavramsal \u015femad\u0131r. Ancak bu \u015fema ve i\u00e7sel temsillerimiz aras\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck fark vard\u0131r. D\u0131\u015f temsiller i\u00e7in hem ortam\u0131 hem de i\u00e7eri\u011fi, tuval \u00fczerindeki boyay\u0131, insanlar\u0131, a\u011fa\u00e7lar\u0131 veya her neyse deneyimleyebiliriz. Ancak i\u00e7 temsiller s\u00f6z konusu oldu\u011funda, T\u00dcM ORTAMI deneyimlemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Alg\u0131laman\u0131n veya hayal etmenin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi zaman gibi baz\u0131 ba\u011flamsal \u00f6zelliklerle birlikte yaln\u0131zca i\u00e7eri\u011fi deneyimleyebiliyoruz. Ruhsal bilin\u00e7 fikri, i\u00e7sel temsillerimizin ortam\u0131n\u0131 deneyimledi\u011fimiz ve bunun anlaml\u0131 oldu\u011fu yan\u0131lsamas\u0131ndan do\u011far\u2026<\/p>\n\n\n\n

\u2026K\u0131sacas\u0131, i\u00e7erikten baz\u0131 \u00f6zellikleri soyutlayarak ve onlar\u0131 bir t\u00fcr ruhsal ya da hayaletimsi t\u00f6ze atfederek i\u00e7sel temsillerimizin ortam\u0131n\u0131 kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131r\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc yapabilece\u011fimizin en iyisi bu; asl\u0131nda ortam\u0131 hi\u00e7 deneyimleyemiyoruz ve d\u0131\u015f d\u00fcnyada s\u00fcrekli analojiler aramam\u0131z gerekiyor. Bir ruhlar d\u00fcnyas\u0131nda anlaml\u0131 bir temsille u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z yan\u0131lsamas\u0131 o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ki, ortam\u0131n beynin yaratt\u0131\u011f\u0131 bir durum oldu\u011fu fikri sezgisel olarak sa\u00e7ma g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.(Ki\u015fisel yaz\u0131\u015fmalar, 3 May\u0131s 2017)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

(iii) Bilin\u00e7, \u201czihinde oynanan bir film\u201d olamaz. Beynin merkezinde hayali bir kontrol odas\u0131 olan Kartezyen Tiyatro\u2019da[11]<\/a>, bu merkezde oturan c\u00fcceler taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen t\u00fcm i\u015fler (ve oyunlar), asl\u0131nda daha k\u00fc\u00e7\u00fck temsiller veya temsilcilerce yap\u0131l\u0131yor olmal\u0131. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n deneyimledi\u011fi t\u00fcm kavray\u0131\u015f, de\u011ferlendirme kabiliyeti, keyif alma, tiksinti, tan\u0131mlama, e\u011flenme, vb. bir \u015fekilde, a\u015f\u0131r\u0131 derecede miyop olan, etkile\u015fim halindeki karde\u015f a\u011flar\u0131nda gizlenmi\u015f, yaratmaya yard\u0131mc\u0131 olduklar\u0131 daha geni\u015f perspektiften habersiz milyarlarca n\u00f6ronun faaliyetlerinden olu\u015fmal\u0131d\u0131r. Ama nas\u0131l? \u0130\u015fte zor soru tam da budur.<\/p>\n\n\n\n

2. Neden Bilincin Zor Sorusu Nadiren Sorulur?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zor sorunun ihmal edilmesinin bir a\u00e7\u0131klamas\u0131, bu alandaki bilim \u00e7evrelerinin i\u00e7eriye do\u011fru \u00e7al\u0131\u015fan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla ilerlemesi, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fclerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 ve etkilerini i\u00e7eriye do\u011fru takip etmesidir. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 kolay kontrol edilebilen ve de\u011fi\u015ftirilebilenle ba\u015flama iste\u011finden kaynaklan\u0131r. \u0130\u00e7sel d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fclerin (transducer<\/em>) uyar\u0131m\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck bir hassasiyetle \u00f6l\u00e7ebilir ve kontrol edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7evresel sinir sistemine ait motor n\u00f6ronlar, kaslar\u0131n sinir donat\u0131s\u0131 ve daha y\u00fcksek seviyeli n\u00f6ral motor yap\u0131lar\u0131n organizasyonu \u00fczerine ara\u015ft\u0131rma yapmak elbette m\u00fcmk\u00fcn, ancak genel sonu\u00e7lar\u0131 ve uygulamalar\u0131 olan bir ara\u015ft\u0131rmay\u0131 y\u00fcr\u00fctmek, kontroll\u00fc deneylerle ilgili problemler sebebiyle \u00e7ok daha zordur. Kontroll\u00fc deneyler, g\u00f6r\u00fcng\u00fcye ili\u015fkin de\u011fi\u015fken girdi kaynaklar\u0131ndan bir veya birka\u00e7\u0131n\u0131, m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde izole etmek ve ard\u0131ndan \u00e7\u0131kt\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131ml\u0131 de\u011fi\u015fkenlerini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Kontroll\u00fc bir deneyin gerekliliklerini sa\u011flaman\u0131n iki yolu vard\u0131r: ilki, invazif teknikler (\u00f6rne\u011fin, motor alanlar\u0131n beden i\u00e7indeyken uyar\u0131m\u0131), ikincisi de deneklerin motivasyonunun dolayl\u0131 olarak de\u011fi\u015ftirilmesini gerektirir (\u00f6rne\u011fin, \u2018sesi duydu\u011funuzda A d\u00fc\u011fmesine bas\u0131n; klik sesini duydu\u011funuzda B d\u00fc\u011fmesine bas\u0131n, aksi halde hareket etmemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131n\u2019).\u0130kinci se\u00e7enekte deneklerle yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bilin\u00e7li deneklerin k\u0131sa bilgilendirmeyi anlayacaklar\u0131n\u0131, deney sahibiyle i\u015f birli\u011fi yapmak i\u00e7in istekli olacaklar\u0131n\u0131, zihinsel veya fiziksel faaliyetlere m\u00fcdahale etmekten ka\u00e7\u0131nacaklar\u0131n\u0131 varsayarlar. K\u0131sacas\u0131, deneklerin kortekste, motor sistemlerine giri\u015fi olduk\u00e7a \u00f6zel komutlarla s\u0131n\u0131rlayan ge\u00e7ici bir sanal makine<\/em> kurma konusunda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara yard\u0131mc\u0131 olacaklar\u0131na inan\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

Benzer olarak, duyu n\u00f6ronlar\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, duyusal hatlar\u0131n\u0131n belirli y\u00f6nlerine dikkat etmeleri ve kolayca anla\u015f\u0131lan basit g\u00f6revleri (genellikle m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar \u00e7abuk), hepsi dengelenmi\u015f ve zamanlanm\u0131\u015f bir\u00e7ok tekrar ve varyasyonla ger\u00e7ekle\u015ftirmeleri i\u00e7in deneklere k\u0131sa bilgi verirler. Sonu\u00e7, hem duyu n\u00f6ronlar\u0131 hem de motor n\u00f6ronlar\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda deneklerin sistematik olarak bilin\u00e7leriyle yapabilecekleri<\/em> \u015feylerin k\u00fc\u00e7\u00fck bir alt k\u00fcmesiyle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bunu bir de bilincin bilimsel olmayan bir \u015fekilde, \u201cAkl\u0131ndan ge\u00e7enleri \u00f6\u011frenmeyi \u00e7ok isterdim\u201d, \u201c\u015eu anda neye bak\u0131yorsun?\u201d, \u201cN\u2019aber?\u201d gibi sorgulanmas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131n.<\/p>\n\n\n\n

Bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 olduk\u00e7a barizdir, ancak bilin\u00e7 bilimi \u00fczerinde bariz olmayan bir yan etkisi vard\u0131r: \u0130nsan bilincinin belki de en harika \u00f6zelli\u011finden dikkati sapt\u0131r\u0131r. Bilincin zor sorusu olan \u201cPeki sonra ne olur?\u201d sorusuna verilen genel <\/em>cevap \u201cNeredeyse her \u015fey olabilir!\u201d<\/em>dir. Bilin\u00e7li zihinlerimiz \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 derecede \u00f6zg\u00fcr, a\u00e7\u0131k u\u00e7lu, de\u011fi\u015fken, engellenmemi\u015f, k\u0131s\u0131tlanmam\u0131\u015f ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclemezdir ve hatta sonsuz say\u0131da temsillerle doludur. Sadece ba\u015f\u0131m\u0131za gelebilecek herhangi bir \u015fey (\u201chayal edilebilir\u201d herhangi bir \u015fey, \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir\u201d herhangi bir \u015fey) hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnebilmekle <\/em>kalmaz, ayn\u0131 zamanda ba\u015f\u0131m\u0131za bir \u015fey geldi\u011finde, bu olaya s\u0131n\u0131rs\u0131z \u00e7e\u015fitlilikte yan\u0131t verebiliriz ve sonra bu yan\u0131tlara ba\u015fka pek \u00e7ok \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde yan\u0131t \u00fcretebiliriz ve bu b\u00f6yle devam eder[12]<\/a>. Hatta en sonunda do\u011fal dillerin \u00fcretkenli\u011fini bile a\u015fan, geni\u015fleyen bir dizi olas\u0131l\u0131kla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z. Tabii ki, herhangi bir \u00f6zel durumda, sinir sistemlerinin anl\u0131k durumlar\u0131[13]<\/a>, olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u201cyak\u0131ndaki i\u00e7erik\u201d se\u00e7imiyle s\u0131n\u0131rlar, ancak bu andan ana de\u011fi\u015fir ve do\u011frudan kimsenin kontrol\u00fcnde de\u011fildir. Bu, deneysel ke\u015fiflerimizde kabul etti\u011fimiz ve buna g\u00f6re korumaya ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z, sonsuz potansiyel sahibi bir zihnin arka plan\u0131d\u0131r. Daha basit sinir sistemlerinin benzer bir \u00fcretkenli\u011fe sahip oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in \u00e7ok az nedenimiz oldu\u011funu da belirtmekte fayda var. \u00c7o\u011fu, bir y\u00fczy\u0131l\u0131, bir k\u0131tay\u0131, \u015fiiri, demokrasiyi veya Tanr\u0131\u2019y\u0131 hayal etmek i\u00e7in temsili ara\u00e7tan yoksun, \u201cbili\u015fsel olarak kapal\u0131\u201d[14]<\/a> sistemler olabilir. Omurgas\u0131zlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck s\u0131n\u0131rlar\u0131,<\/em> \u00fcnl\u00fc d\u00f6rt temel eylem (yeme, d\u00f6v\u00fc\u015fme, ka\u00e7ma ve \u00e7iftle\u015fme), birka\u00e7 takviye (\u00f6rn. ke\u015fif, uyku) ve k\u00fc\u00e7\u00fck alt se\u00e7eneklerden ibaret olabilir.<\/p>\n\n\n\n

En yak\u0131n akrabalar\u0131m\u0131z olan \u015fempanzeler ve bonobolar\u0131n bile temsil repertuarlar\u0131 bize k\u0131yasla muhtemelen ciddi \u015fekilde k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. \u0130\u015fte size basit bir \u00f6rnek: \u015eimdi g\u00f6zlerinizi kapat\u0131n ve istedi\u011finiz ayr\u0131nt\u0131da plastik bir \u00e7\u00f6p sepetini kafan\u0131za ge\u00e7irdi\u011finizi ve sa\u011flam bir ipe t\u0131rmand\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 hayal edin. Kolay m\u0131? Bu eylemi kendi ba\u015f\u0131n\u0131za yapacak kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ve \u00e7evik olmasan\u0131z bile -ki pek \u00e7o\u011fumuz de\u011filiz- bunun hayalini kurmak hi\u00e7 de zor de\u011fil. Peki, Bir \u015fempanze ayn\u0131 \u201chayal kurmay\u0131\u201d veya \u201czihinsel zaman yolculu\u011funu\u201d yapmay\u0131 ba\u015farabilir mi? Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyinde tutsak bir \u015fempanzeye a\u015fina olan bir eylemi ve e\u015fyalar\u0131 se\u00e7tim. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki b\u00f6yle bir \u015fempanze \u00e7\u00f6p sepetini tan\u0131yabilir, onunla oynayabilir ve ipe t\u0131rmanabilir, ancak zihninde bu tan\u0131d\u0131k unsurlar\u0131 yeni \u015fekillerde bir araya getirmek i\u00e7in bir t\u00fcr kendi kendini manip\u00fcle etme yetene\u011fine sahip midir? Belki, ama belki de de\u011fildir. Zeki hayvanlar\u0131n- primatlar, kargalar, kafadanbacakl\u0131lar, deniz memelileri- problemlere yarat\u0131c\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulma yetenekleri son zamanlarda yo\u011fun bir \u015fekilde incelenmi\u015ftir. Bu ara\u015ft\u0131rmalar bazen hayvanlar\u0131n bu \u00e7\u00f6z\u00fcmleri hayal g\u00fc\u00e7lerinde \u2018\u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131\u2019 deneyebileceklerini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor[15]<\/a>,[16]<\/a>. Ancak onlar\u0131n hayal etme, nesneleri ve eylemleri zihinlerinde birle\u015ftirme \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin bizimki kadar geni\u015f oldu\u011fu sonucuna hemen ula\u015famay\u0131z. Her romantik bulguya kar\u015f\u0131 tez olarak[17]<\/a>, zeki t\u00fcrlerin (g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re) pek de zor olmayan zorluklar kar\u015f\u0131s\u0131nda olduk\u00e7a aptal davrand\u0131klar\u0131n\u0131 kan\u0131tlayan bulgular da vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu alandaki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n tekrar tekrar kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan zorluklar\u0131ndan biride kontroll\u00fc bilimsel deneyler yapmak i\u00e7in, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n hayvanlar\u0131n hareket ve ke\u015fif \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine ciddi k\u0131s\u0131tlamalar getirmek zorunda olmalar\u0131 ve hayvanlar\u0131n do\u011fru uyar\u0131c\u0131ya do\u011fru tepkiyi verebilmelerini ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n istedi\u011fi \u015fekilde (ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n bekledi\u011fi tepkiyi verecek \u015fekilde) davranmalar\u0131n\u0131 garantilemek i\u00e7in y\u00fczlerce hatta binlerce kez tekrardan olu\u015fan e\u011fitimlere tabi tutulmalar\u0131 gerekti\u011fidir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, insan denekler e\u015fit bir \u015fekilde(hepsinin anlad\u0131\u011f\u0131 bir dilde) bilgilendirilebilir ve birka\u00e7 denemeye tabi tutulabilirler ve ard\u0131ndan olduk\u00e7a uzun s\u00fcre boyunca istendi\u011fi gibi performans g\u00f6stermeleri i\u00e7in g\u00fcvenilir bir \u015fekilde motive edilebilirler[18]<\/a>.Yapmalar\u0131 gerekenler, do\u011fru bir \u015fekilde \u00f6l\u00e7\u00fclebilmesi i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca basittir ve uygun motivasyonlar, dinlenme aral\u0131klar\u0131 vb. ile ba\u015f\u0131bo\u015f fikirlerin m\u00fcdahalesi en aza indirilebilir.<\/p>\n\n\n\n

Ama\u00e7 hem konu\u015fan insan deneklerde hem de konu\u015famayan hayvan deneklerde, temiz veri elde etmek i\u00e7in denekler taraf\u0131ndan istismar edilen \u00f6zg\u00fcrl\u00fck derecelerini en aza indirmektir. Bu nedenle, mevcut serbestlik derecelerindeki b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar sistematik olarak ne taran\u0131r ne \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr ne de ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu, dil alg\u0131s\u0131n\u0131n<\/em> aksine dil \u00fcretimini, alg\u0131laman\u0131n, ayr\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n, kavraman\u0131n<\/em> aksine konu\u015fma<\/em> \u00fczerine deneyci ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n g\u00f6rece azl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar. Konu\u015fma \u00fczerine kontroll\u00fc bir deneyin girdileri neler olmal\u0131d\u0131r? Denekleri b\u00f6l\u00fcmleri y\u00fcksek sesle okumaya te\u015fvik etmek veya g\u00f6sterilen sorulara \u2018Evet\u2019 ve \u2018Hay\u0131r\u2019 yan\u0131t\u0131n\u0131 vermelerini sa\u011flamak kolayd\u0131r. Peki ya g\u00f6zlemci \u201cBana hayat\u0131n hakk\u0131nda ilgin\u00e7 bir \u015fey s\u00f6yler misin?\u201d ya da \u201cTayland mutfa\u011f\u0131 hakk\u0131nda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?\u201d ya da \u201cBana komik bir an\u0131n\u0131z\u0131 anlatabilir misiniz?\u201d tarz\u0131nda bir soru sorarsa. Ne yaz\u0131k ki gelebilecek olas\u0131 cevaplar deney yoluyla tespit etmek ve \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in olduk\u00e7a fazlad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Amir ve di\u011ferleri,[19]<\/a> bir deneyde deneklere basit\u00e7e tan\u0131mlanabilecek ya da e\u011flenceli yorumlar yap\u0131labilecek basit \u201cDroodle\u201d \u00e7izimleri[20]<\/a>,[21]<\/a>,[22]<\/a> g\u00f6stererek (\u015fekil 1)mizah\u0131n fMRI\u2019daki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
\u015eekil 1<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Bu, ya<\/p>\n\n\n\n

dikey bir elips i\u00e7inde iki k\u00fc\u00e7\u00fck yatay elips, ya da<\/p>\n\n\n\n

kitapl\u0131ktaki kitap ba\u015fl\u0131klar\u0131na bakan bir domuzun yak\u0131n \u00e7ekim resmiydi.<\/p>\n\n\n\n

Bu, girdileri k\u0131s\u0131tlaman\u0131n ve b\u00f6ylece \u00e7\u0131kt\u0131 de\u011fi\u015fkenlerinde (fMRI\u2019dan) yorumlanabilir d\u00fczenlilikler elde etmenin d\u00e2hiyane bir \u00f6rne\u011fidir. Bunu bir karikat\u00fcre komik bir altyaz\u0131 bulmak i\u00e7in New Yorker<\/em> dergisinin d\u00fczenledi\u011fi haftal\u0131k yar\u0131\u015fmadaki cevaplardan faydal\u0131 veriler elde etmeye \u00e7al\u0131\u015fan paralel bir projeyle (bildi\u011fim kadar\u0131yla denenmemi\u015f!) kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131n. Deneklerin hepsine ayn\u0131 yaz\u0131s\u0131z karikat\u00fcrler g\u00f6sterilir ve baz\u0131 deneylerde, deneklerden komik bir \u015fey s\u00f6ylemeleri (s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131) istenir ve di\u011fer deneylerde, sadece resmi tan\u0131mlamalar\u0131 (tan\u0131mlamaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131) istenir. Her denemede farkl\u0131 deneklere tam olarak ayn\u0131 g\u00f6rsel uyaranlar verilse bile hem beyindeki hem de davran\u0131\u015flardaki tepkilerin de\u011fi\u015fkenli\u011fi istatistiksel analizi imk\u00e2ns\u0131z k\u0131lacakt\u0131r. Her hafta binlerce girdi g\u00f6nderilir23. Muhtemelen \u00e7o\u011fu durumda bu girdiler \u00e7e\u015fitli adaylar aras\u0131ndan \u201cse\u00e7ilir\u201d \u200bve daha sonra d\u00fczeltilir, d\u00fczeltilir ve tekrar d\u00fczeltilir. \u0130lk \u201ctepkiyi\u201d insan bilincinin genel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn g\u00f6stergesi olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek ve bu tepkinin insan bilincinin anl\u0131k dengesizli\u011finin sadece yar\u0131-g\u00fcvenilir bir belirteci oldu\u011funu g\u00f6z ard\u0131 etmek yanl\u0131\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlar\u0131n deneyimlerinin de\u011fi\u015fkenli\u011finin hayat\u0131n bir ger\u00e7e\u011fi oldu\u011funu biliyoruz. Bu de\u011fi\u015fkenli\u011fi deneysel olarak \u00f6l\u00e7meye y\u00f6nelik herhangi bir giri\u015fim neredeyse imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r ve bu nedenle, insan zihninin de\u011fi\u015fkenli\u011fini bilimsel olarak a\u00e7\u0131klama hedefi ya ertelenir ya da, s\u0131kl\u0131kla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, tamamen g\u00f6z ard\u0131 edilir. Zor sorunun nadiren sorulmas\u0131n\u0131n bir ba\u015fka nedeni de Richard Power\u2019\u0131n de\u011findi\u011fi bilin\u00e7li deneyim ortam\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerine eri\u015fimimizin olmamas\u0131yla ilgilidir. G\u00f6rme \u201cmucizesini\u201d bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Binlerce y\u0131l boyunca, Sokrates \u00f6ncesi filozoflardan ve Aristoteles\u2019ten, on yedinci y\u00fczy\u0131lda Descartes\u2019la modern bilimin do\u011fu\u015funa kadar d\u00fc\u015f\u00fcnen insanlar, bir \u015feyleri g\u00f6rebildiklerine dair bilindik ger\u00e7ek kar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00fcy\u00fclendiler. G\u00f6zlerden<\/em> nesnelerin \u00f6n y\u00fczeylerine bir \u015fey mi yans\u0131yordu? G\u00f6ze bir \u015fey giriyordu <\/em>ve i\u00e7eri girdikten sonra nereye gidiyordu? Ge\u00e7ti\u011fimiz birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l boyunca, g\u00f6rmenin nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine dair bilgimiz inan\u0131lmaz \u015fekilde artt\u0131 ve \u00f6\u011frendiklerimizle ilgili \u00e7arp\u0131c\u0131 ger\u00e7eklerden biri, optik sinirin karma\u015f\u0131k faaliyetlerine, oksipital kortekse ve hatta g\u00f6zbebeklerimizin faaliyetlerine hi\u00e7bir \u2018ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 eri\u015fim\u2019 olmamas\u0131yd\u0131. G\u00f6z \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn keskin bir \u015fekilde azalmas\u0131, \u00e7evresel renk g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn olmamas\u0131, kortekste \u00e7oklu \u201cetinotopik haritalar\u201d ve \u00e7ok daha fazlas\u0131na neden olan ani spazmodik hareket \u00e7o\u011fu insan i\u00e7in \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir ke\u015fifti. Bilim, t\u00fcm bu \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 karma\u015f\u0131kl\u0131klar hakk\u0131nda bizi bilgilendirebilirdi, ancak \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki sonunda<\/em> bu s\u00fcre\u00e7 yine bizim<\/em> bireysel olarak \u00f6zdeksel tecr\u00fcbemizle eri\u015fimimiz<\/em> olan bilgileri verdi. \u201cTemelleri haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n i\u00e7in te\u015fekk\u00fcrler bilim, ama \u015fimdi bizim yetkili oldu\u011fumuz bir b\u00f6lgeye giriyorsun ve sak\u0131ncas\u0131 yoksa a\u00e7\u0131klama g\u00f6revini biz \u00fcstlenece\u011fiz. \u0130\u015fte bizim \u2026 i\u00e7 g\u00f6zlemden t\u00fcremi\u015f bilimsel teorimiz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Sorun \u015fu ki, bu \u00e7ok fazla ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya mant\u0131kl\u0131 geldi. Kendi davalar\u0131nda muhtemelen onaylamay\u0131 kolay bulduklar\u0131 fazlas\u0131yla g\u00fcven duyduklar\u0131 uzman g\u00f6r\u00fc\u015flerini kabul ettiler. (Bu otorite iddias\u0131n\u0131n canl\u0131 bir \u00f6rne\u011fi i\u00e7in bkz. 17\u201318 Kas\u0131m 2017’de NYU hayvan bilinci konferans\u0131nda[23]<\/a> Thomas Nagel\u2019in yorumu ve benim yan\u0131t\u0131m.)Bu y\u00fczden soru\u015fturman\u0131n geri kalan\u0131n\u0131 i\u00e7 denet\u00e7ilere b\u0131rakt\u0131lar, ertelediler ya da devrettiler; onlar\u0131n i\u015fi tamamlanm\u0131\u015ft\u0131: Nesneleri \u201cbilince\u201d ula\u015ft\u0131ran ve \u015fimdiye kadar hayal edilmemi\u015f bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 s\u00fcre\u00e7leri ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131. \u015eimdi bunun nas\u0131l a\u00e7\u0131klanaca\u011f\u0131 ba\u015fkas\u0131n\u0131n derdiydi. Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bilincin sinirsel ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmek i\u00e7in, gerekli ve yeterli ko\u015fullara ula\u015f\u0131ncaya kadar sistematik bir eleme s\u00fcreci y\u00fcr\u00fct\u00fcrler. Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, mesela bilincin n\u00f6ral kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffetmek, bilin\u00e7 i\u00e7in gerekli ve yeterli \u015fartlar\u0131n, yani sebeplerin<\/em> beyindeki yerlerini bulurken bir yandan da bilincin tipik etkilerini de <\/em>g\u00f6zlemleyerek ilk sistematik elemeyi ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 \u015fartlar buydu. Bu, Chalmers\u2019\u0131n zor probleminin teorik g\u00f6rselli\u011finin geli\u015fmesi i\u00e7in uygun bir ortam olurdu.<\/p>\n\n\n\n

3. Zor Soru Neden Bu Kadar Zor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ger\u00e7ek \u015fu ki, bilin\u00e7li zihnimizin fark\u0131nda oldu\u011fumuz ya da onu iyi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z konusundaki yayg\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce tamam\u0131yla yanl\u0131\u015ft\u0131r. Psikolog Karl Lashley[24]<\/a> bir keresinde \u201czihnin hi\u00e7bir faaliyetinin bilin\u00e7li olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d \u00f6ne s\u00fcrerek iddial\u0131 bir \u00f6nermede bulunarak her d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde devam etmesi gerekti\u011fini bildi\u011fimiz bir s\u00fcrecin eri\u015filemez oldu\u011funa dikkatimizi \u00e7ekmek istiyordu. \u201cEri\u015fimimizin\u201d oldu\u011fu \u015fey, bu i\u00e7erikler<\/em> ve i\u00e7eriklerin zamansal d\u00fczenidir<\/em>. Ancak bu i\u00e7eriklerin, \u00f6zelliklerin, nesnelerin ve olaylar\u0131n temsillerinin, temsil etmeyi nas\u0131l ba\u015fard\u0131klar\u0131 ve nas\u0131l meydana gelip de \u201cbize \u201cg\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri\u201d tamamen i\u00e7 g\u00f6zlemin d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Lashley\u2019nin verdi\u011fi bir \u00f6rnek \u015fu \u015fekildeydi: Bir ki\u015fiden alt\u0131 m\u0131sral\u0131, bir uzun ve iki k\u0131sa heceli yap\u0131da bir d\u00fc\u015f\u00fcnce olu\u015fturmas\u0131 istendi\u011finde, bunun hangi \u00f6l\u00e7\u00fc oldu\u011funu bilen ki\u015filer kolayca bu iste\u011fi ger\u00e7ekle\u015ftirebilir. Mesela,<\/p>\n\n\n\n

\u201cNas\u0131l oluyor da alt\u0131 m\u0131sral\u0131, bir uzun ve iki k\u0131sa heceli yap\u0131 fikri akl\u0131ma gelebildi?\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u00c7o\u011fu zaman ne yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ve nedenini biliriz, \u00e7\u00fcnk\u00fc yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey ve onun nedeni her neyse mutlaka i\u00e7eri\u011fin ba\u011flam\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Biri bizden siyah bir arka plana kar\u015f\u0131 mavi bir b\u00fcy\u00fck A harfi hayal etmemizi iste\u011finde, bunu yapabildi\u011fimize veya istendi\u011fi anda yapabildi\u011fimize \u015fa\u015f\u0131rm\u0131yoruz. Ancak \u2018sahne arkas\u0131ndaki\u2019 sinir sisteminin bunu nas\u0131l ba\u015fard\u0131\u011f\u0131na dair hi\u00e7bir fikrimiz yok. T\u0131pk\u0131 akl\u0131m\u0131z ba\u015f\u0131bo\u015f dola\u015f\u0131rken, zihnimize akan d\u00fc\u015f\u00fcnceler, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, melodiler, ac\u0131lar ve heyecanlar\u0131n ard\u0131 ard\u0131na nereden geldi\u011fini bilmedi\u011fimiz gibi. Bunu nas\u0131l yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00fcretmek i\u00e7in i\u00e7eride neler olup bitti\u011fi sorular\u0131n\u0131n cevaplar\u0131 bizim i\u00e7in ula\u015f\u0131lmaz gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bununla birlikte, dikkatle bakarsak, ne olmas\u0131 gerekti\u011fi<\/em> hakk\u0131nda makul bir \u015fekilde ak\u0131l y\u00fcr\u00fctebiliriz. Bu a\u015famada art\u0131k g\u00f6zlemlemiyoruz; teori \u00fcretiyoruz. \u00d6rne\u011fin, hi\u00e7 canl\u0131 kurba\u011fa yediniz mi? Hi\u00e7birini \u00e7\u0131plak elle bo\u011farak \u00f6ld\u00fcrd\u00fcn m\u00fc? Sizin cevaplar\u0131n\u0131z (inan\u0131yorum ki) \u201cani\u201d, kendine g\u00fcvenli ve olumsuz. Bunu nas\u0131l yapt\u0131n\u0131z? Elbette hi\u00e7 yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015feylerin (elbette trilyonlarca olan) alfabetik ve kronolojik bir listesine h\u0131zl\u0131ca eri\u015ferek de\u011fil; bu sorunun cevab\u0131 i\u00e7 g\u00f6zlemle verilemez \u00e7\u00fcnk\u00fc cevaplar sadece \u201csize geldi\u201d. Ancak bu durumu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in baz\u0131 teorik hipotezleri de\u011ferlendirebiliriz. Muhtemelen canl\u0131 bir kurba\u011fa yemi\u015f ya da birini bo\u011fmu\u015f olsayd\u0131n\u0131z, bu olay\u0131 asla unutmazd\u0131n\u0131z. B\u00f6yle olaylar ba\u015f\u0131n\u0131za gelmi\u015f olsayd\u0131 \u015fimdi bilin\u00e7li deneyiminizi cafcafl\u0131 ayr\u0131nt\u0131larla dolduruyor olurdu. Ancak cafcafl\u0131 detaylar zihninizde yer etmiyorsa bu olaylar\u0131n asla olmad\u0131\u011f\u0131ndan olduk\u00e7a emin olabilirsiniz. Bu durumu, \u201cHi\u00e7bir Ford Sedan arkas\u0131nda on milden fazla kuzeye gittiniz mi?\u201d ya da \u201cElinizde bir oyma b\u0131\u00e7a\u011f\u0131, iki ciltsiz roman ve bir y\u00fcn ceket tuttu\u011funuz bir g\u00fcn oldu mu?\u201d gibi sorular\u0131 yan\u0131tlayamaman\u0131zla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131n. \u0130lk \u00f6rnekte bahsetti\u011fimiz t\u00fcrden sorular\u0131 yan\u0131tlama yetene\u011finiz ile bahsetti\u011fimiz ikinci t\u00fcrden sorular\u0131 yan\u0131tlayamazs\u0131n\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201csize gelen\u201d t\u00fcrden cevaplar i\u00e7in bir \u015fekilde size an\u0131nda dokunulabilecek \u00f6nemli bir \u00f6z-bilgiye sahip olman\u0131z gereklidir. Bo\u011fucu bir soruyu yan\u0131tlarken \u00e7enesini ka\u015f\u0131yan ve uzaklara bakan bir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131za nas\u0131l tepki verece\u011finizi bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn!<\/p>\n\n\n\n

Kendimize dair bilgimiz, g\u00f6zlemleyemedi\u011fimiz s\u00fcre\u00e7ler taraf\u0131ndan bir \u00f6m\u00fcr boyu deneyimle in\u015fa edilir, ancak bir\u00e7ok bak\u0131mdan bu bilgiye ko\u015fulsuz olarak g\u00fcvenebilece\u011fimizi biliriz. Her ne kadar \u2018deneyim yoluyla in\u015fa etti\u011fimiz bilginin bize \u201can\u0131nda\u201d ve arac\u0131s\u0131z \u015fekilde gelmesi b\u00fcy\u00fcl\u00fc (veya en az\u0131ndan bilime meydan okuyan) gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor olsa da asl\u0131nda bu olduk\u00e7a ciddi bir yan\u0131lsamad\u0131r.<\/mark><\/p>\n\n\n\n

Birinci el kaynakl\u0131 beyanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun arkas\u0131nda yatan yan\u0131labilir muhakeme t\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir ba\u015fka \u00f6rne\u011fi de renk deneyiminin do\u011fas\u0131yla ya da renk qualia<\/em>\u2019s\u0131yla ilgilidir. Onlarca y\u0131ld\u0131r bilin\u00e7li zihinsel durumlar\u0131n sadece ilk elden anla\u015f\u0131labilir, ki\u015fiye \u00f6zel i\u00e7sel \u00f6zellikleri olarak ifade edilen qualia<\/em> kavram\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddediyorum. T\u00fcm bu zaman boyunca, alan\u0131nda bilgili pek \u00e7ok insan bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcmden dolay\u0131 beni k\u00fc\u00e7\u00fcmseyerek benimle alay etti. Qualia\u2019<\/em>n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ink\u00e2r etti\u011finizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn! Bu ka\u00e7\u0131k filozoflar! Hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki, arg\u00fcman\u0131m\u0131n reddinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, di\u011fer filozoflar\u0131n qualia<\/em> konusundaki fikirlerini daha ikna edici bir alternatifle de\u011fi\u015ftirememi\u015f olmamdan kaynaklanmaktad\u0131r. Ancak san\u0131yorum \u015fimdi qualia<\/em> fikrinin yerine ba\u015fka neler sunulabilece\u011fi hakk\u0131nda daha ikna edici alternatif bir arg\u00fcman sunabilirim. Elbette bu baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 yeterli olmayacakt\u0131r. (Daha \u00f6nceki bir giri\u015fim i\u00e7in bkz.[25]<\/a>,[26]<\/a>) Bu alternatifi sunmak i\u00e7in ilham ald\u0131\u011f\u0131m ki\u015fi, kaderin garip cilvesi sonucu, y\u0131llard\u0131r qualia<\/em>\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck savunucular\u0131ndan biri olan NedBlock\u2019tur[27]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Block, zihin boyas\u0131<\/em> denen bir kavram\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. Zihin boyas\u0131 terimi, ilk olarak Harman[28]<\/a>taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lsa da bilin\u00e7li deneyimlerimizin, deneyimlerimizde temsil <\/em>edilen \u00f6zelliklerinden farkl\u0131 \u00f6zellikleri oldu\u011fu fikrini savunan Block taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Power\u2019\u0131n analojisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Block\u2019un arg\u00fcman\u0131nda fark yaratan fikir bilin\u00e7li deneyimimizin i\u00e7eri\u011fi<\/em> de\u011fil \u00f6zellikleridir<\/em>. Block, d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc durumu k\u00fc\u00e7\u00fcmseyici g\u00f6r\u00fc\u015flerimi dikkate almaz. Ben hayali \u015feyleri[29]<\/a> farz ederim. \u00d6yle ki, birka\u00e7 bili\u015fsel bilimci, arg\u00fcmanlar\u0131ma ra\u011fmen, Block\u2019un kurgusuna inanmaya daha meyilli olduklar\u0131n\u0131 bana itiraf ettiler ve Block\u2019un makale dizisinde bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc co\u015fkuyla savundu\u011fu da g\u00f6r\u00fclebilir. Ancak Block hi\u00e7bir makalesinde Zenon Pylyshyn\u2019in daha \u00f6nce \u201czihinsel kil\u201d dedi\u011fi kavram\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi\u011finden bahsetmez. Pylyshyn\u2019in \u201czihinsel kil\u201di d\u0131\u015fsal nesnelerin fizi\u011fini taklit ederek i\u00e7sel suretleri \u015fekillendiren b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir malzemedir.<\/p>\n\n\n\n

Sihirli zihinsel kil fikri k\u00f6t\u00fc ise, yaz\u0131l\u0131mdan yap\u0131lm\u0131\u015f ya da bilgi i\u015flemci, sihirli olmayan bir sanal kile<\/em> ne dersiniz? B\u00f6ylece sanal kile, yaln\u0131zca ihtiya\u00e7 duydu\u011funuz \u00f6zellikleri ekler, gerisini de d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rak\u0131rs\u0131n\u0131z. Ger\u00e7ek bir otel ile sanal bir otel aras\u0131ndaki fark, ger\u00e7ek bir otelde odalar\u0131 nispeten ses ge\u00e7irmez hale getirmek i\u00e7in \u00e7ok fazla Ar-Ge, para ve malzeme ay\u0131rman\u0131z gereklidir. Ancak sanal bir otelde, odan\u0131n ses ge\u00e7irmez<\/em> olmamas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok say\u0131da Ar-Ge ve yaz\u0131l\u0131m ve veri kullanman\u0131z gereklidir. Sanal bir otel odas\u0131, bir otel odas\u0131n\u0131n otomatik ve dinamik bir temsili<\/em> oldu\u011fundan, yaln\u0131zca pozitif olarak y\u00fckledi\u011finiz \u015feyleri i\u00e7erecektir.<\/p>\n\n\n\n

En sevdi\u011fim \u00f6rneklerden biri, Donald Knuth\u2019un yaz\u0131l\u0131m tasar\u0131m\u0131n\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f \u015faheserlerinden biri olan yaz\u0131l\u0131m dizgi sistemi TeX\u2019i olu\u015fturmaya yard\u0131mc\u0131 olarak bir sanal yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131<\/em> yaratmas\u0131d\u0131r. Sanal yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131, daktilodaki bo\u015fluk \u00e7ubu\u011fu i\u00e7in neredeyse elastik ve yap\u0131\u015fkan bir alternatiftir. De\u011fi\u015fen uzunluklar\u0131na g\u00f6re, her bir kelime \u00e7ifti aras\u0131na sanal bir bo\u015fluk koyar. Knuth\u2019un bi\u00e7imlendirme program\u0131 sanal olarak birbirlerine ba\u011fl\u0131 kelime dizisini ya da form\u00fcl\u00fcn\u00fc iki ucundan \u00e7ekerek sol ve sa\u011f kenar bo\u015fluklar\u0131na tam olarak oturana kadar gerer. TeX ve onun soyundan gelen LaTeX, denklemlerin ve di\u011fer karma\u015f\u0131k iki boyutlu sembol dizilerinin yayg\u0131n oldu\u011fu ve bir\u00e7ok ba\u015fka sayfa tasar\u0131m\u0131 probleminde kullan\u0131lan bilimsel yay\u0131nlarda alt\u0131n standartt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Her kelime veya sembol sanal bir kutuya konur ve bir fanati\u011fin dedi\u011fi gibi,<\/p>\n\n\n\n

\n

Tutkal kutular\u0131 birbirine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131r: Kutular\u0131n nas\u0131l birle\u015ftirilece\u011fini, aralar\u0131ndaki bo\u015flu\u011fun ne kadar b\u00fcy\u00fck olmas\u0131 gerekti\u011fini ve ne kadar uzat\u0131l\u0131p k\u0131salt\u0131labilece\u011fini tan\u0131mlar. Sayfa d\u00fczeni asl\u0131nda sadece bir gerilim d\u00fczenlenmesidir. Tutkal\u0131n getirdi\u011fi k\u0131s\u0131tlamalar d\u00e2hilinde en az toplam gerilimi \u00fcreten kutu d\u00fczenini bulmakt\u0131r.[30]<\/a><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Neyse ki Knuth, sayfa tasar\u0131m yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 parlak, lezzetli ya da kokulu yapmak zorunda de\u011fildi. Ancak bu olas\u0131 eklentiler, e\u011fer zaman\u0131n\u0131z, paran\u0131z ve bunu yapmak i\u00e7in iyi bir nedeniniz varsa olduk\u00e7a faydal\u0131 olabilir. Block\u2019un zihinsel boyas\u0131n\u0131 bir sanal boya olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, Block\u2019un konumu an\u0131nda daha savunulabilir hale gelir, ayn\u0131 zamanda bili\u015fsel bilim i\u00e7in \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir meydan okuma olur; \u00e7\u00f6z\u00fclemez bir gizem ya da d\u00fcalizme davet de\u011fil, \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gereken bir bilmece haline gelir. Block\u2019un kendisi de bu ger\u00e7e\u011fi fark etmek \u00fczere:<\/p>\n\n\n\n

\n

E\u011fer zihinsel boya varsa, ben bunun i\u00e7erikle ilgili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya temsili etme \u00fczerinde bir etkisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaym\u0131yorum. Do\u011falc\u0131l\u0131\u011f\u0131 (physicalism) <\/em>tercih etti\u011fim i\u00e7in, zihinsel boyan\u0131n belirleyici bir i\u00e7erik ve sinirsel bir \u00f6zellik olabilmesine izin veriyorum. Yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum: Bir resimdeki k\u0131rm\u0131z\u0131 pigmentin k\u0131rm\u0131z\u0131 bir ah\u0131r\u0131 temsil etti\u011fi gibi, d\u00fcnyada k\u0131rm\u0131z\u0131 veya yuvarlak bir \u015fey ger\u00e7ekten g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, akl\u0131m\u0131zda k\u0131rm\u0131z\u0131 veya yuvarlak bir \u015fey oldu\u011funu iddia etmiyorum.[31]<\/a><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Sanal makinelerin en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi, zor soruyu yan\u0131tlayamad\u0131k\u00e7a bir sanal makine hayal etmenin bir anlam\u0131 olmamas\u0131d\u0131r. \u201cSana sanal bir yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 verece\u011fim. Peki ya sonra ne olacak?\u201d Knuth\u2019un dehas\u0131, bir \u015feyler yapabilecek<\/em> dinamik bir veri yap\u0131s\u0131n\u0131 nas\u0131l olu\u015fturabilece\u011fini g\u00f6rmekti. Bu bak\u0131\u015f as\u0131l sorunu belirleyerek pek \u00e7ok fazla inan\u0131lmaz \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

Genel olarak, yapay zek\u00e2n\u0131n veya daha genel olarak bilgisayar biliminin temel derslerinden biri, zihin temsillerinde sadece kendi \u201ceri\u015fimi\u201d ve yine sadece kendi \u201cyorumlamas\u0131\u201d olan bir kullan\u0131c\u0131 temsilini varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece, asla bir temsilin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit edemeyece\u011fimizdir. Bu ders, bili\u015fsel bilimde ve bili\u015fsel sinirbilimde mant\u0131kl\u0131 nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc genellikle g\u00f6z ard\u0131 edilmi\u015ftir. Bug\u00fcnlerde neredeyse herkes sinir sistemindeki temsilden<\/em> ve ta\u015f\u0131nan, i\u015flenen ve depolanan bilgilerden <\/em>rahat\u00e7a bahsedebiliyor. Eskinin davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 yap\u0131lar\u0131ndan bu ayr\u0131lmay\u0131 ge\u00e7erli k\u0131lan temel sebep, a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylenmese de, bilgisayar biliminin bu terimlerle konu\u015fmay\u0131 sayg\u0131n hale getirmesi. Bu sayg\u0131nl\u0131\u011fa ra\u011fmen, nas\u0131l oluyor da (\u201cmekanik olarak\u201d, zihinsel de\u011fil) bilgi yorumlan\u0131yor, ta\u015f\u0131n\u0131yor, saklan\u0131yor ve hat\u0131rlan\u0131yor anlat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece ileride \u00f6demeye mecbur olunacak zek\u00e2-kredileri al\u0131nm\u0131\u015f olur. A\u00e7\u0131k harcama bilimsel bir ara\u015ft\u0131rma hen\u00fcz ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131ndayken yararl\u0131, hatta neredeyse zorunlu bir politika olabilir. (Ve ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z kredileri geri \u00f6demezseniz, projenizin yeni bir etiketi vard\u0131r: buhar yaz\u0131l\u0131m\u0131<\/em>.)<\/p>\n\n\n\n

Bu a\u00e7\u0131k harcaman\u0131n, Block\u2019un zihinsel (ya da sanal) boya varsay\u0131m\u0131ndan daha a\u00e7\u0131k bir \u00f6rne\u011fi olamazd\u0131. Yani g\u00f6rsel alg\u0131da rol oynayan boya benzeri bir \u015feyin (tutkal gibi de\u011fil, ses gibi de\u011fil) g\u00f6rsel bir temsili vard\u0131r ve Block\u2019a g\u00f6re kontroll\u00fc deneylerde deneklerin performanslar\u0131ndaki \u00f6l\u00e7\u00fclebilir farkl\u0131l\u0131klar\u0131 deneysel olarak de\u011ferlendirerek bu boyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011frulayabiliriz. Block\u2019un deneyleri ayr\u0131nt\u0131l\u0131 incelemesi g\u00f6steriyor ki tipik filozoflar gibi zihinsel boyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, qualia<\/em> probleminin bir kurtulu\u015fu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnme yan\u0131lsamas\u0131na kap\u0131lm\u0131yor. Block benim qualia <\/em>hakk\u0131ndaki meydan okumam\u0131 kabul ediyor ve bir anlamda bu, benimle ayn\u0131 fikirde oldu\u011fu ve geleneksel bir anlamda ele al\u0131nan qualia<\/em> kavram\u0131n\u0131 terk etti\u011fini g\u00f6steriyor. Asl\u0131nda qualia\u2019<\/em>y\u0131 sadece birincil ki\u015fi taraf\u0131ndan eri\u015filebilen i\u00e7sel ger\u00e7eklikler olarak g\u00f6rm\u00fcyor, o sadece qualia\u2019<\/em>n\u0131n ancak ki\u015finin deneyimine kat\u0131larak do\u011frulanabilece\u011fine inan\u0131yor. Zihinsel boya kavram\u0131 yeni bir teoridir, bir birinci \u015fah\u0131s g\u00f6zlemi de\u011fil, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u015fah\u0131s biliminin ke\u015ffidir.<\/p>\n\n\n\n

Bu fikir, temsil arac\u0131n\u0131n (ger\u00e7ek) \u00f6zellikleri hakk\u0131nda de\u011fil de temsil sisteminin format\u0131 sayesinde neler yapabilece\u011fi hakk\u0131nda bir iddia oldu\u011fu i\u00e7in cezbedicidir. Bu fikirde gizemli bir ortama ikinci bir aktar\u0131m yoktur. Yani qualia<\/em> yerine sanal boyaya sahip olabiliriz; sadece qualia<\/em>\u2019n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015feyi yapmas\u0131 gerekiyor. Peki, biz qualia<\/em>\u2019n\u0131n ger\u00e7ekte ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz? Sorulmas\u0131 gereken as\u0131l zor soru budur. Aksi takdirde, ki\u015fi her zaman zihnin gizemine hayran kalmaya devam eder.<\/p>\n\n\n\n

Buradaki zor soru kesinlikle zordur, \u00e7\u00fcnk\u00fc beynin bir sanal makine gibi \u00e7al\u0131\u015fma \u015fekli, mevcut bilgisayarlar\u0131n bir sanal makine gibi \u00e7al\u0131\u015fma \u015fekline pek de benzemez. Bu iki yap\u0131n\u0131n bile\u015fenleri kadar mimarileri de temelde farkl\u0131d\u0131r; bir yanda yar\u0131 \u00f6zerk, senkronize olamayan ve birbirleri ile ayn\u0131 olmayan n\u00f6ronlara kar\u015f\u0131t olarak di\u011fer yanda, sabit adresli bellek yazma\u00e7lar\u0131 taburlar\u0131 olacak \u015fekilde organize edilmi\u015f, birbirleri ile uyumlu bir bi\u00e7imde hareket edecek iki kararl\u0131 durumdan herhangi birini \u00fcstlenebilen devreler vard\u0131r. Knuth\u2019un sanal yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 uygulamak i\u00e7in olu\u015fturdu\u011fu hesaplama katmanlar\u0131n\u0131n, herhangi bir sinirsel uyar\u0131 durumunda belirgin<\/em> bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. Bu noktada elimizdeki tek \u015fey, etkileyici bir varolu\u015f kan\u0131t\u0131yla desteklenen, takip edilecek \u00e7ok umut verici bir \u00f6nsezidir: Ger\u00e7ek makinelerin fiziksel \u00f6zelliklerinin herhangi bir \u00f6rne\u011fini olu\u015fturmadan bu makineleri esrarengiz bir \u015fekilde taklit edebilen sanal makineler vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

4. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Dereceleri ve Bilincin Kontrol\u00fc<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bilincimizin baz\u0131 i\u00e7eriklerinin olu\u015fumunu, i\u00e7eriklerin kendileri taraf\u0131ndan olu\u015fturulan ba\u011flamlara dayanarak nas\u0131l a\u00e7\u0131klayabilece\u011fimizi g\u00f6rd\u00fck: Kendime kahvalt\u0131da ne yedi\u011fimi sordu\u011fumun bilincindeyim ve presto<\/em>! Akl\u0131ma pek \u00e7ok sorulmam\u0131\u015f ayr\u0131nt\u0131y\u0131 i\u00e7eren bir kahvalt\u0131 hat\u0131ras\u0131 geliyor. Bu bilgiyi hat\u0131rlamaya \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131\u015f olsayd\u0131m, bir anda akl\u0131ma gelmesi \u00f6nemi bilinmeyen bir \u201crastgele\u201d zihin gezintisi vakas\u0131 gibi rahats\u0131z edici olabilirdi. Neden \u015fimdi<\/em> bunu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum? Nereden geldi\u011fi fark edilemeyen \u00e7\u0131kar\u0131mlar bazen bilin\u00e7li g\u00f6r\u00fc\u015flerimizi \u015fekillendirir ancak muhtemelen \u201cbilin\u00e7 ak\u0131\u015f\u0131m\u0131zda\u201d meydana gelen ge\u00e7i\u015flerin yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck bir alt k\u00fcmesi bir \u00e7\u0131kar\u0131m kadar a\u00e7\u0131k se\u00e7ik bir sebepten kaynaklanmaktad\u0131r. Zihnimizden ge\u00e7en \u00e7o\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce zinciri, ba\u015f\u0131ndan itibaren takip edilmedik\u00e7e tamamen kontrol\u00fcm\u00fcz d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Ayr\u0131ca, bilin\u00e7li zihinlerimizin hayal kurma veya fantezi aras\u0131ndaki geni\u015f alanda ho\u015f bir \u015fekilde gezinmesine izin vermemiz gibi, araba kullanmak, bisiklete binmek veya \u00e7imleri bi\u00e7mek gibi eylemleri \u201cotomatik pilotta\u201d ger\u00e7ekle\u015ftirme deneyimine de olduk\u00e7a a\u015finay\u0131z. Peki, t\u00fcm bu ge\u00e7i\u015fleri y\u00f6neten nedir? Ne bir ana programlay\u0131c\u0131 ne bir y\u00f6netici n\u00f6ron ne bir c\u00fcce<\/em> ne deDescartes\u2019\u0131n deyimiyle bir \u201crescogitans\u201d<\/em>d\u0131r. \u0130\u00e7eriklerin yar\u0131\u015fmaya kar\u015f\u0131t olarak \u00fcn, beyinsel \u015f\u00f6hret [Dennett D. 1996 Consciousness: more like fame than television] ya da g\u00f6receli n\u00fcfuz i\u00e7in sava\u015facaklar\u0131 dinamik ve rekabet\u00e7i bir s\u00fcre\u00e7 olmal\u0131d\u0131r. Peki, kazananlar\u0131 belirleyen nedir? Izt\u0131rapl\u0131, utan\u00e7 dolu veya \u015fehvetle ilgili tak\u0131nt\u0131l\u0131 an\u0131lar gibi duygusal olarak a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6ze \u00e7arpan olaylar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra en i\u00e7rek ve soyut teorik fikirlerin, yani b\u00fct\u00fcn i\u00e7eriklerin kaderlerini tayin eden ve bu i\u00e7eriklere e\u015flik eden olumlu ve olumsuz de\u011ferlerin g\u00fc\u00e7leri kazananlar\u0131n belirlenmesinde rol oynayacakt\u0131r.[32]<\/a> Marcel Kinsbourne, herhangi<\/em> bir sorunu zorla\u015ft\u0131ran \u015feyin, \u00f6n\u00fcnde yanl\u0131\u015f ama \u00e7ekici bir \u015feyin durmas\u0131 oldu\u011funu savunur. Zor sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek daha fazla enerji, daha fazla \u00e7aba, daha bilin\u00e7li \u00f6zdenetim taktikleri gerektirir, \u00e7\u00fcnk\u00fc cazip ve daha kolay eylem planlar\u0131 sizi daima k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131r. S\u0131k s\u0131k g\u00f6zlemledi\u011fim gibi, benim zor sorum ise, insanlara Chalmers\u2019\u0131n zor sorununun bir kuruntu oldu\u011funu g\u00f6stermenin daha etkili yollar\u0131n\u0131 bulmak.<\/p>\n\n\n\n

San\u0131r\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcnmenin zor olmas\u0131n\u0131n ve d\u00fc\u015f\u00fcnme hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmenin daha da zor olmas\u0131n\u0131n genel nedeni, B\u00f6l\u00fcm 2’de tart\u0131\u015f\u0131lan i\u00e7eriktir: Milyonlarca \u00f6zg\u00fcrl\u00fck derecesi varken meydana gelen kontrol sorunu. Bir s\u0131cak hava balonu, deneyimli pilotun hafif r\u00fczg\u00e2r ak\u0131mlar\u0131 bilgisini kullanarak \u00fc\u00e7 boyutlu uzayda istenen bir y\u00f6r\u00fcngeyi olu\u015fturabilece\u011fi (\u0131s\u0131t\u0131c\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131p kapatarak yukar\u0131 veya a\u015fa\u011f\u0131) kolayca kontrol edilebilen s\u0131n\u0131rl\u0131 bir serbestlik derecesine sahiptir. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcz sadece yukar\u0131-a\u015fa\u011f\u0131, sol-sa\u011f, saat y\u00f6n\u00fcnde-saat y\u00f6n\u00fcn\u00fcn tersine de\u011fil, ayn\u0131 zamanda g\u00f6zlerinizi yana kayd\u0131rarak ve kafan\u0131z\u0131 yana kayd\u0131rarak ald\u0131n\u0131z derinlik veya mesafe bilgilerini de i\u00e7erir. Bunlardan herhangi birinin sabitlenebilmesiyle ve pilot gerektiren bir tanesinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla kontrol problemi basitle\u015ftirilir.<\/p>\n\n\n\n

Bir soruna odaklanmay\u0131 ba\u015fard\u0131\u011f\u0131n\u0131zda veya sadece \u015fu anki g\u00f6revinizle ilgilendi\u011finizde, zihninizin sizi g\u00f6t\u00fcrebilece\u011fi say\u0131s\u0131z alternatif yolu bir \u015fekilde engellersiniz. Bu pilotlu\u011fu yapan, sizi bilgilendiren ve motive eden nedir? Ve g\u00fcvenilir bir pilot olmay\u0131 nas\u0131l \u00f6\u011frenirsiniz? Yine bunu sa\u011flayan zihinsel bir c\u00fcce de\u011fil, ge\u00e7ici \u00e7\u0131kar koalisyonlar\u0131 aras\u0131nda i\u015fbirlik\u00e7i\/rekabet\u00e7i bir etkile\u015fimdir. Bundan ortaya \u00e7\u0131kan da sanal bir y\u00f6neticidir. (Elektrik m\u00fchendisleri, sanal bir reg\u00fclat\u00f6rden (d\u00fczenleyici), paralel olarak birbirine ba\u011flanm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck bir jenerat\u00f6r sisteminde ortaya \u00e7\u0131kan bir \u00f6zellik olarak bahseder. Bu y\u00f6netici d\u00fc\u015f\u00fck g\u00fcvenilirli\u011fe sahip jenerat\u00f6rlerin herhangi birinden daha g\u00fcvenilir sabit bir frekans\u0131 muhafaza eder. Sanal y\u00f6netici herhangi bir yerde de\u011fildir, ancak t\u00fcm sistemi kontrol eder.)<\/p>\n\n\n\n

Her bir hayvan, normal \u015fartlar alt\u0131nda kendi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck derecelerini kontrol etmek i\u00e7in eylemlerde bulunur. Aksi takdirde nesli t\u00fckenir. Bu durum insanlar i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Ancak insan zihni s\u00f6z konusu oldu\u011funda, eylemler, etkileri yinelenebilen, dalland\u0131rabilen ve \u00e7o\u011faltabilen<\/em> \u00f6zg\u00fcrl\u00fck dereceleriyle artt\u0131r\u0131l\u0131r. Bu a\u015f\u0131r\u0131 b\u00fcy\u00fck zenginlikle ilgilenmek -basit\u00e7e s\u00f6ylemek gerekirse- bilincin ne i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ve bilincin eyleme ge\u00e7me tarz\u0131, AI \u00f6nc\u00fcs\u00fc John McCarthy\u2019nin 4 ya\u015f\u0131ndaki k\u0131z\u0131 Sarah McCarthy taraf\u0131ndan ondan bir \u015fey yapmas\u0131n\u0131 istedi\u011finde k\u0131sa ve \u00f6z bir \u015fekilde ifade edildi. K\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z\u0131n sakince verdi\u011fi cevap \u015fuydu:<\/p>\n\n\n\n

\u201cYapabilirim, ama yapmayaca\u011f\u0131m.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fte bu sayede John McCarthy, \u00f6zg\u00fcr iradenin \u00f6z\u00fcn\u00fcnde tam olarak bu c\u00fcmlenin yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemledi [J. McCarthy 2005 ve S. McCarthy, 2017, ki\u015fisel yaz\u0131\u015fmalar]. \u0130yi ya da k\u00f6t\u00fc nedenlerle ya da hi\u00e7bir neden yokken, aralar\u0131ndan se\u00e7im yapma yetkinli\u011fi ile bir\u00e7ok se\u00e7ene\u011fin bilin\u00e7li olarak tan\u0131nmas\u0131<\/em>, insan olman\u0131n ay\u0131rt edici \u00f6zelli\u011fidir. Felsefi bilin\u00e7 ve \u00f6zg\u00fcr irade sorunlar\u0131n\u0131n birlikte en yo\u011fun \u015fekilde tart\u0131\u015f\u0131lan ve (baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere g\u00f6re) ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak gizemli g\u00f6r\u00fcng\u00fcler olmas\u0131 sadece tesad\u00fcf de\u011fildir. Bilin\u00e7 \u00fczerine be\u015f kitap, \u00f6zg\u00fcr irade \u00fczerine iki kitap ve her ikisi hakk\u0131nda da onlarca makalenin yazar\u0131 olarak, bilinci \u00f6zg\u00fcr iradeyle m\u00fccadele etmeden a\u00e7\u0131klayamayaca\u011f\u0131n\u0131z ya da tam tersi oldu\u011fu genellemesini do\u011frulayabilirim. Birle\u015fik bir a\u00e7\u0131klaman\u0131n anahtar\u0131, insan beyninin temsil g\u00fcc\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131k u\u00e7lulu\u011funun, evrimin s\u0131n\u0131rs\u0131z <\/em>kal\u0131t\u0131m\u0131 gibi oldu\u011funun kabul edilmesinde yatar. Her iki gizemin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc de hem soruda hem de cevapta sakl\u0131d\u0131r. \u00d6zg\u00fcr irade ve bilin\u00e7 \u00f6nemlidir<\/em>, \u00e7\u00fcnk\u00fc biz- ve sadece biz- kendi yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z, ba\u015fka herhangi bir canl\u0131n\u0131n ya\u015fam d\u00fcnyas\u0131ndan daha karma\u015f\u0131k ve f\u0131rsatlarla<\/em> (\u00f6zg\u00fcrl\u00fck dereceleriyle) dolu olan, kendi yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir d\u00fcnyada ya\u015famal\u0131y\u0131z. Ayn\u0131 zamanda hem genetik hem de k\u00fclt\u00fcrel evrimin yard\u0131m\u0131yla, daha y\u00fcksek d\u00fczeyde bir i\u015f birli\u011fi sistemi tasarlad\u0131k. Bug\u00fcn biz bu sisteme medeniyet diyoruz ve medeniyet, hayat\u0131 ya\u015famaya de\u011fer k\u0131lan \u015feydir.<\/p>\n\n\n\n

Referanslar<\/h1>\n\n\n\n

[1]<\/a>Chalmers D. 1995 Facing up to the hard problem of consciousness. J. Conscious. Stud<\/em>. 2, 200\u2013219.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a>Chalmers D. 1995 Facing up to the hard problem of consciousness. J. Conscious. Stud<\/em>. 2, s. 201.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a>Chalmers D. 1995 Facing up to the hard problem of consciousness. J. Conscious. Stud<\/em>. 2, s. 202<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a>Nagel T. 1974 What is it like to be a bat? Philos. Rev. 83, 435\u2013450. (doi:10.2307\/2183914)<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> Dennett D. 1991 Consciousness explained. Boston, NY: Little Brown.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Dennett D. 1995 Facing backwards on the problem of consciousness. J. Conscious. Stud. 3, 4\u20136.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> Dennett D. 2005 Sweet dreams: philosophical obstacles to a science of consciousness. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> Dennett D. 1998 The myth of double transduction. In Toward a science of consciousness II: The second Tucson discussions and debates (eds S Hameroff, AW Kaszniak, AC Scott), pp. 97\u2013107. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a>Transd\u00fcser, bir enerji bi\u00e7imini ba\u015fka enerji bi\u00e7imlerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren cihazd\u0131r. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, elektriksel, manyetik, elektromanyetik, kimyasal, termal enerji bi\u00e7imleri olabilir. Transd\u00fcser, bir enerji bi\u00e7imindeki parametreyi alg\u0131lar ve onu ba\u015fka bir enerji bi\u00e7imine, \u00e7o\u011funlukla elektrik sinyali olarak, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. \u00d6rne\u011fin bas\u0131n\u00e7 sens\u00f6r\u00fc, bas\u0131nc\u0131 alg\u0131lar ve onu \u00f6l\u00e7erek de\u011ferin manometre veya uzak g\u00f6sterge cihaz\u0131nda g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenmesini sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a>Millikan RG. 1984 Language, thought, and other biological categories: new foundations for realism. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a>Dennett D. 1991 Consciousness explained. Boston, NY: Little Brown.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> Dennett D. 1995 Darwin\u2019s dangerous idea: evolution and the meanings of life. New York, NY: Simon & Schuster.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> Kaufman S. 2003 The adjacent possible. Edge.org, 9 November,<\/p>\n\n\n\n

\nhttps:\/\/edge.org\/conversation\/stuart_a_kauffman-the-adjacent-possible.\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n

[14]<\/a> McGinn C. 1991 The problem of consciousness: essays toward a resolution. Oxford, UK: Blackwells.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> Povinelli D, Eddy TJ. 1996 What young chimpanzees know about seeing. Monogr. Soc. Res. Child Dev. 61,<\/p>\n\n\n\n

1\u2013152. (doi:10.2307\/1166159)<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> Kaminski J, Call J, Tomasello M. 2008. Chimpanzees know what others know, but not what they believe. Cognition 109, 224\u2013234. (doi:10.1016\/j.cognition.2008.08.010)<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a>Dennett D. 1983 Intentional systems in cognitive ethology: the \u2018Panglossian Paradigm\u2019 defended. Behav. Brain Sci. 6, 343\u2013390. (doi:10.1017\/S0140525X00016393)<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a>Jackendoff R. 2002. Foundations of language: brain, meaning, grammar, evolution. New York, NY: Oxford<\/p>\n\n\n\n

University Press.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a>Amir O, Biederman I, Wang Z, Xu X. 2013 Ha Ha! Versus Aha! A direct comparison of humor to nonhumorous insight for determining the neural correlates of mirth. Cereb. Cortex 25, 1405\u20131413. (doi:10.1093\/cercor\/bht343)<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a> Price R. 1976 Droodles #1. Los Angeles, CA: Price\/ Stern\/Sloan Publishers Inc.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/a> Price R. 2000 Droodles: tthe classic collection. Los Angeles, CA: Tallfellow.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/a>Price R. 1955 Oodles of droodles. New York, NY:H. Wolff Book.<\/p>\n\n\n\n

23Mankoff R. 2010 How to win the cartoon captioncontest. New Yorker, 6 October.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/a> T Nagel\/DC Dennett 2017 exchange at NYU Conference on Animal Consciousness, 17\u201318 November 2017 (at 1 hour 23 minutes). See https:\/\/livestream.com\/nyu-tv\/AnimalConsciousness\/videos\/166146145.<\/a><\/p>\n\n\n\n

[24]<\/a>Lashley K. 1958 Cerebralorganizationand behavior. Res. Publ. Assoc. Res. Nerv. Ment. Dis. 36, 1\u201318.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/a>Dennett D. 1994, Instead of Qualia. In Consciousness in philosophy and cognitive neuroscience (eds A Revonsuo, M Kamppinen), pp. 129\u2013139. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/a> Block N. 2003 Mental paint. In Reflections and replies: essays on the philosophy of Tyler Burge (eds M Hahn, B Ramberg), pp. 165\u2013200. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/a> Block N. 2010 Attention and mental paint. Philos. Issues 20, 23\u201363. (doi:10.1111\/j.1533\u20136077.2010.00177.x)<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/a>Harman G. 1990 The intrinsic quality of experience. Philos. Perspet. 4, 31\u201352. (doi:10.2307\/2214186)<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/a>Dennett D. 1991 Consciousness explained. Boston, NY: Little Brown.<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/a>Chu-Carroll M. 2008 The genius of Donald Knuth: typesetting with boxes and glue. See http:\/\/scienceblogs.com\/goodmath\/2008\/01\/10\/thegenius-of-donald-knuth-typ\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

[31]<\/a>Block N. 2010 Attention and mental paint. Philos. Issues 20, 23\u201363. (doi:10.1111\/j.1533\u20136077.2010.00177.x)<\/p>\n\n\n\n

[32]<\/a>Hurley M, Dennett D, Adams Jr RB. 2011 Inside jokes: using humor to reverse-engineer the mind. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>","protected":false},"featured_media":1965,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[175,661,940,94,93,691,64,92,323,174,74,939,76,482,75,660,177,96,176],"kategori":[305],"class_list":["post-1963","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bilinc","event_publishing_tags-bilinc-felsefesi","event_publishing_tags-bilincin-zor-problemi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-consciousness","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-hard-problem-of-consciousness","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-consciousness","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-zihin","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1963","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1963\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1965"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1963"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1963"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1963"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}