{"id":1953,"date":"2021-06-23T15:00:06","date_gmt":"2021-06-23T15:00:06","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1953"},"modified":"2025-09-07T19:54:12","modified_gmt":"2025-09-07T19:54:12","slug":"hesaplamanin-sinirlari-apostolos-syropoulos","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/hesaplamanin-sinirlari-apostolos-syropoulos\/","title":{"rendered":"Hesaplaman\u0131n S\u0131n\u0131rlar\u0131 \u2014 Apostolos Syropoulos"},"content":{"rendered":"\n

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0The Limits of Computation<\/a><\/p>\n\n\n\n

Alan Mathison Turing hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n en etkili isimlerinden biri. Yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131larla birka\u00e7 bilimin kurucusu s\u0131fat\u0131n\u0131 elde etmi\u015f, kendisinden sonraki neredeyse t\u00fcm bilimleri do\u011frudan veya dolayl\u0131 yoldan etkilemi\u015f; bilim tarihinde, tabir caizse, ondan \u00f6nceki her yolun kesi\u015fti\u011fi ve ancak onun etkisiyle devam etti\u011fi bir d\u00fc\u011f\u00fcm noktas\u0131 olmu\u015ftur. B\u00f6ylesine dev bir ismi do\u011fum g\u00fcn\u00fc olan 23 Haziran\u2019da ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7 g\u00fcnl\u00fck Turing G\u00fcnleri kapsam\u0131nda anmaktan mutluluk duyuyoruz. Bu ba\u011flamda ilk olarak bug\u00fcn, Turing\u2019in belki de en \u00e7ok an\u0131ld\u0131\u011f\u0131 nosyonlardan biri olarak hesaplama kavram\u0131na dair \u201cHesaplaman\u0131n S\u0131n\u0131rlar\u0131\u201d isimli metni yay\u0131nl\u0131yoruz.
Metin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki teknolojik geli\u015fmenin ve bilgisayar bilimi ve yapay zeka gibi di\u011fer ara\u015ft\u0131rma sahalar\u0131n\u0131n da belkemi\u011fini olu\u015fturan bu kavram\u0131n pop\u00fcler d\u00fczeyde bir izah\u0131n\u0131 sunuyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci olarak 24 Haziran Per\u015fembe g\u00fcn\u00fc ise Mark Sprevak\u2019\u0131n, Turing\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bili\u015fsel bilimi nas\u0131l etkiledi\u011fi sorusunu ele alan \u201cTuring\u2019in Zihin Modeli\u201d isimli, aslen kitap b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan yaz\u0131s\u0131n\u0131 yay\u0131nlayaca\u011f\u0131z. Son olarak 25 Haziran g\u00fcn\u00fc ise Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi\u2019nden Cem Say ile Turing\u2019in hayat\u0131, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve bili\u015fsel bilime etkisi \u00fczerine bir r\u00f6portaj ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Bununla beraber e\u015fcinsel olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla d\u00f6nemin \u0130ngiltere\u2019sinde ciddi bask\u0131ya maruz kalm\u0131\u015f, ba\u015fta LGBTI+ bilim insanlar\u0131 olmak \u00fczere t\u00fcm LGBTI+ i\u00e7in sembol isimlerden biri olan Turing\u2019i Onur Ay\u0131 ve Onur Haftas\u0131 ba\u011flam\u0131nda da and\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ifade edelim. Umuyoruz ki, ba\u015fkalar\u0131na zarar vermeksizin arzulad\u0131\u011f\u0131 hayat\u0131 ya\u015famak isteyen herkes i\u00e7in uygun bir gelecek bizi bekliyor.<\/p>\n\n\n\n

Keyifli okumalar!
CogIST<\/p>\n\n\n\n

Apostolos Syropoulos, insan beyninin bir bilgisayar olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in temellere geri d\u00f6n\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcm akli sorunlar\u0131n potansiyel olarak bilgisayarlar taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fini varsayan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ekol\u00fc vard\u0131r [\u00d6rne\u011fin, Phil Torres\u2019in 141. Say\u0131daki \u201cThe Future of Philosophy is Cyborg\u201d<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 metnine bak\u0131n\u0131z]. Ancak, durum ger\u00e7ekten de b\u00f6yle midir? Burada, neden hesaplanabilirli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 bilmedi\u011fimizi ve bu bilgi eksikli\u011finin bir\u00e7ok alanda anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Kabaca, hesaplanabilir (veya \u00e7\u00f6z\u00fclebilir) bir problemin, bir k\u00fcme sonlu eylemle \u00e7\u00f6z\u00fclebilen herhangi bir problem oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Alternatif olarak, hesaplanabilir bir problemin, matematiksel bir e\u015fitli\u011fe indirgenebilen ve buna g\u00f6re \u00e7\u00f6z\u00fclebilen herhangi bir \u015fey oldu\u011funu da s\u00f6yleyebiliriz. \u00d6rnek olarak, e\u011fer birinin birka\u00e7 \u015fehirden ge\u00e7en bir yolculuk yapmas\u0131 ve bu yolculu\u011funu her \u015fehirden yaln\u0131zca bir kere ge\u00e7ecek \u015fekilde planlamas\u0131 gerekiyorsa, bu matematiksel bir problemdir. \u0130lk ba\u015fta bunun bir matematiksel problem gibi g\u00f6z\u00fckmedi\u011fi s\u00f6ylenebilir ama bunu bir matematik problemine indirgeyebililir<\/em> ya da d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebiliriz<\/em> (topolojide). Ve e\u011fer seyyah\u0131m\u0131z\u0131n u\u011framas\u0131 gereken \u015fehirlerin say\u0131s\u0131 yeterince azsa, nispeten kolay \u015fekilde bir hesap yap\u0131labilir. Ama \u015fehirlerin say\u0131s\u0131 yeterince b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcnde, belki de her \u015fehirden yaln\u0131zca bir kere ge\u00e7ecek \u015fekilde bir yol haritas\u0131 \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir.<\/p>\n\n\n\n

\u201cHesaplanabilirli\u011fin\u201d kesin gibi g\u00f6r\u00fcnen birka\u00e7 tan\u0131m\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, belirsiz bir kavramd\u0131r ve kesin de\u011fildir. Yine de, \u201chesaplama\u2019y\u0131\u201d<\/em>[1]<\/a> <\/em>titizlikle tan\u0131mlamak i\u00e7in Turing Makinesi kullan\u0131labilir. Bu (tamamen d\u00fc\u015f\u00fcnsel) makine, Alman matematik\u00e7i David Hilbert\u2019in \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00fcnl\u00fc bir problemi \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in bu fikri ortaya atan \u0130ngiliz matematik\u00e7i Alan Mathison Turing\u2019in ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. \u00d6zetle, Hilbert, her do\u011fru matematiksel ifadeyi otomatik olarak t\u00fcretmeyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmak istemi\u015fti. Di\u011fer i\u015flevlerinin yan\u0131 s\u0131ra, bu, belirtilen herhangi bir problemin matematiksel olarak hesaplanabilir olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar verebilecek<\/em>, \u201cevet\u201d ya da \u201chay\u0131r\u201d \u015feklinde \u00e7\u0131kt\u0131 verebilecek bir makine tasavvur etti\u011fi anlam\u0131na geliyordu.<\/p>\n\n\n\n

Hilbert\u2019in \u00d6klid geometrisine dair olan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bu fikrin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan sorumlu gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Hilbert, \u00d6klid\u2019in elementlerindeki baz\u0131 hatalar\u0131 d\u00fczeltmeyi ba\u015fard\u0131 ve Grundlagen der Geometrie<\/em> (Geometri\u2019nin Temelleri, 1899) adl\u0131 eserinde, g\u00fcncellenmi\u015f bir \u00d6klid d\u0131\u015f\u0131 bir geometri tan\u0131mlad\u0131. Geometride, herhangi bir geometrik ifadeyi ispatlamak ya da \u00e7\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in kullan\u0131lan birtak\u0131m aksiyomlar (reddedilemez do\u011frular (truth) veya temel prensipler) vard\u0131r. Ama Hilbert\u2019e g\u00f6re, geometri \u00f6zelinde m\u00fcmk\u00fcn idiyse, o halde genel olarak matematikteki herhangi bir ifadenin ispatlanmas\u0131 ya da \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in de m\u00fcmk\u00fcn olmal\u0131yd\u0131. Bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in Hilbert, matematiksel ifadeleri bir sembol manip\u00fclasyon oyununa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi denedi. Bu oyunda, ifadeler, sembol manip\u00fcle etme kurallar\u0131 taraf\u0131ndan d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclen, aksi takdirde anlams\u0131z olacak olan sembol dizileriyle temsil edilir: \u00f6rne\u011fin, \u2018aabaa \u27f6 cbc\u2019 kural\u0131, \u2018aabaa\u2019 sembol dizisinin \u2018cbc\u2019 ile de\u011fi\u015ftirilmesi gerekti\u011fini belirtir. Kurallar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131 ya da hepsini baz\u0131 aksiyomlara \u2014 yani, ba\u015flang\u0131\u00e7taki sembol dizisi k\u00fcmesine ya da daha yayg\u0131n bilindi\u011fi \u015fekliyle, dizgisine (string) \u2014 uygulad\u0131ktan sonra, yeni bir dizgi \u00e7\u0131kar. Dolay\u0131s\u0131yla, e\u011fer aksiyomlar \u00d6klid geometrisinin temel do\u011frular\u0131n\u0131 temsil ediyorsa ve manip\u00fclasyon kurallar\u0131 \u00d6klid geometrisinin yasalar\u0131ysa, o zaman yeni dizgi, ayn\u0131 geometrinin i\u00e7inde, yeni bir do\u011fru ifadeyi temsil ediyor olacakt\u0131r. Ve e\u011fer ba\u015fka aksiyomlarla ve kurallarla programlarsan\u0131z, t\u00fcm matematiksel ifadeleri benzer \u015fekilde \u00fcretebilirsiniz. Genel anlamda bu Hilbert\u2019in r\u00fcyas\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Matemati\u011fin S\u0131n\u0131rlar\u0131<\/p>\n\n\n\n

1931\u2019de, Avusturyal\u0131 matematik\u00e7i Kurt G\u00f6del, Hilbert\u2019in program\u0131n\u0131n imkans\u0131z oldu\u011funu g\u00f6steren bir makale yay\u0131nlad\u0131. G\u00f6del, Hilbert\u2019in oyunu ile ispatlanamayacak do\u011fru matematiksel ifadeler oldu\u011funu matematiksel olarak ispatlad\u0131 .G\u00f6del\u2019in \u00fcnl\u00fc \u201cEksiklik Teoremi\u201d (Incompleteness Theorem) b\u00f6ylece Hilbert\u2019in r\u00fcyas\u0131n\u0131 y\u0131kt\u0131.(Bi\u00e7imsel (formal)ispatlar t\u00fcretmek i\u00e7in bilgisayar sistemleri kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan ve bu teorem do\u011frulay\u0131c\u0131lar olduk\u00e7a kullan\u0131\u015fl\u0131 ara\u00e7lar oldu\u011fundan, Hilbert\u2019in r\u00fcyas\u0131 tamamen <\/em>y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f de\u011fil.) Birka\u00e7 y\u0131l sonra, Alonzo Church ve \u00f6\u011frencisi Turing, G\u00f6del\u2019den ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, mant\u0131kta karars\u0131z <\/em>problemler i\u00e7eren bi\u00e7imsel ifadeler oldu\u011funu ispatlad\u0131lar. Turing, prensipte herhangi bir hesaplanabilir problemi \u00e7\u00f6zebilecek, d\u00fc\u015f\u00fcnsel bir bilgii\u015flem cihaz\u0131 (yani, sadece zihnimizde \u00e7al\u0131\u015fan bir bilgisayar) tan\u0131mlad\u0131. Kabaca, Turing, bu makine \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131nda, bunun neden oldu\u011funu s\u00f6ylemenin neden m\u00fcmk\u00fcn olmayaca\u011f\u0131n\u0131 ispat etti. Program yan\u0131t vermeyi b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131nda, hesaplanmas\u0131 uzun s\u00fcren bir hesaplama m\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 yoksa basit\u00e7e, hesaplanamaz bir problem oldu\u011fundan d\u00f6ng\u00fcye mi girdi\u011fini s\u00f6yleyemiyoruz. \u0130kisi aras\u0131ndaki fark\u0131n ortaya konma sorununa \u201cdurma problemi<\/em>\u2019\u2019 deniyor. Turing, bu \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn \u00e7\u00f6z\u00fclemez matematiksel problemler oldu\u011fu anlam\u0131na geldi\u011fini ispatlad\u0131. Bu ayn\u0131 zamanda Hilbert\u2019in r\u00fcyas\u0131 i\u00e7in de y\u0131k\u0131c\u0131 bir etkiye sahipti.<\/p>\n\n\n\n

Turing bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 tamamlad\u0131\u011f\u0131nda, hesaplamaya dair \u00fc\u00e7 teorik model vard\u0131: Church\u2019s \u03bb-kalk\u00fcl\u00fcs\u00fc, Turing makinesi ve G\u00f6del\u2019in \u00f6zyineleyen (recursive) fonksiyonlar\u0131. Turing, hesaplama hakk\u0131ndaki bu \u00fc\u00e7 form\u00fclasyonunun e\u015fde\u011fer oldu\u011funu g\u00f6sterdi; e\u011fer birisi bu form\u00fclasyonlardan biriyle bir \u015fey hesaplayabiliyorsa -bir matematik problemi \u00e7\u00f6zmek gibi-, di\u011fer iki form\u00fclasyonla da hesaplayabilir demektir. Kabaca, e\u011fer bir \u015fey Turing Makinesi ile (ya da \u03bb-kalk\u00fcl\u00fcs\u00fcyle ya da \u00f6zyineleyen fonksiyonlarla) hesaplanam\u0131yorsa, o zaman hesaplanamaz oldu\u011funu s\u00f6yleyen Church-Turing tezinin yasland\u0131\u011f\u0131 e\u015fde\u011ferlilik budur. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, Church-Turing tezi, neyin hesaplanabilir oldu\u011funa bir s\u0131n\u0131r \u00e7izer. Felsefi a\u00e7\u0131dan ilgin\u00e7 olan soru \u015fudur ki; Bu matematik yapma y\u00f6ntemlerinin ula\u015famayaca\u011f\u0131 bir \u015fey hesaplamak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? M\u00fcmk\u00fcnse, nas\u0131l?<\/p>\n\n\n\n

Bir anlamda, Church-Turing tezi, \u00d6klid\u2019in be\u015finci post\u00fclat\u0131na benzer. \u00d6klid\u2019in be\u015finci post\u00fclat\u0131 kabaca \u015fu \u015fekilde ifade edilebilir: Bir do\u011fru ve do\u011fru \u00fczerinde olmayan bir nokta verildi\u011finde, noktadan ge\u00e7ecek \u015fekilde, verilen do\u011fruya paralel tam olarak bir do\u011fru, \u00e7izilebilir. \u00c7o\u011fu insan i\u00e7in bu \u00f6ylesine apa\u00e7\u0131kt\u0131r ki reddedilemez. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, \u00e7o\u011fu insan i\u00e7in, verilen do\u011fru \u00fczerinde olmayan noktadan ge\u00e7en ve verilen do\u011fruya paralel olan birden fazla do\u011fru \u00e7izmenin bir yolu yokmu\u015f gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcr. \u0130lgin\u00e7 olan \u015fu ki bu do\u011fru de\u011fil! \u00d6rnek olarak, bunun yerine verilen do\u011fruyla paralel hi\u00e7bir \u00e7izginin noktadan ge\u00e7emeyece\u011fi varsay\u0131l\u0131rsa, o zaman eliptik geometri<\/em> denen \u015feyi elde ederiz. Ve e\u011fer \u2018hi\u00e7bir do\u011fru\u2019 k\u0131sm\u0131n\u0131 \u2018sonsuz do\u011fru\u2019 olarak de\u011fi\u015ftirirsek, o zaman da hiperbolik geometri<\/em> denen \u015feyi elde ederiz. Bu tam da Hilbert\u2019in ilgilendi\u011fi \u015fekilde \u00d6klid\u2019ten bir \u00e7e\u015fit kopu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n

Buikri geometriden bilgii\u015fleme aktar\u0131rken, e\u011fer biz Turing makinesinin arketipik bir hesaplama cihaz\u0131 oldu\u011funu varsay\u0131yorsak, ve onun yerini Turing Makinesinin \u00e7\u00f6zemedi\u011fi problemleri hesaplayan bir cihazla de\u011fi\u015ftirirsek, o zaman a\u00e7\u0131k\u00e7a Church-Turing tezi yanl\u0131\u015f olacakt\u0131r. Fakat bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/p>\n\n\n\n

Bu soruyu cevaplamak i\u00e7in, Turing Makinesinin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Turing\u2019le Bir Gezi<\/p>\n\n\n\n

Bir Turing Makinesi (varsay\u0131msal olarak), h\u00fccrelere b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f bir \u015feritle birlikte h\u00fccrelerin \u00fcst\u00fcnde duran ve \u00f6nceki ya da sonraki h\u00fccreye hareket edebilen bir taray\u0131c\u0131dan olu\u015fur. Taray\u0131c\u0131, h\u00fccrede ne oldu\u011funu okuyabilir, h\u00fccreye bir \u015feyler yazabilir ve h\u00fccrede olan\u0131 silebilir. Makinenin en basit versiyonunda, makine sadece 1 ve 0 sembollerini okuyabilir ve yazabilir. E\u011fer h\u00fccrede 1 varsa ve taray\u0131c\u0131 0 yaz\u0131yorsa, bu h\u00fccre i\u00e7eri\u011finin silindi\u011fi anlam\u0131na gelir. Makinenin ge\u00e7erli durumuna ba\u011fl\u0131 olarak -ya da di\u011fer bir deyi\u015fle, taray\u0131c\u0131n\u0131n h\u00fccrede hangi sembol\u00fc okudu\u011funa ba\u011fl\u0131 olarak- makine, s\u00f6z konusu h\u00fccreye bir \u015feyler yazabilir, \u00f6nceki ya da sonraki h\u00fccreye ge\u00e7ebilir ya da durabilir. T\u0131pk\u0131 bu belli bir problemi \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in programlama dili ile algoritmalar kurarken oldu\u011fu gibi, sadece bu \u00fc\u00e7 se\u00e7ene\u011fi kullanarak belli bir matematiksel problemi \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in bir Turing makinesi olu\u015fturulabilir. Daha da \u00f6nemlisi, makinenin sonlu (finite) zamanda i\u015fledi\u011fi varsay\u0131l\u0131r, yani makinenin i\u015fini halletmesi i\u00e7in sonsuza dek bekleyemeyiz.<\/p>\n\n\n\n

Turing makinesinin karakteristik \u00f6zelliklerini geni\u015fleterek ya da de\u011fi\u015ftirerek, farkl\u0131 \u00f6zellikler ile yeni, kavramsal bir hesaplama cihaz\u0131 \u00fcretebiliriz. Jaako Hintikka ve Arto Mutanen, aynen bu \u015fekilde, TAE-makinesi<\/em> olarak bilinen alternatif bir hesaplama cihaz\u0131 tan\u0131mlad\u0131lar. TAE-makinesi, muhasebe \u015feridi denen fazladan bir \u015feridi olan Turing makinesidir. Bu makineler, Turing Makinesinin hesaplamakta ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu \u015feyleri hesaplayabilirler. Prensipte, TAE-makinesi, birden fazla hesaplamay\u0131 ayn\u0131 anda ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in kuantum fenomeni kullanan kuantum bilgisayarlar\u0131n bir benzeri olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Fakat t\u00fcm bu farkl\u0131 varsay\u0131msal hesaplama makinelerinin ve daha pek \u00e7o\u011funun ortak bir y\u00f6n\u00fc vard\u0131r: kendilerinin durma problemlerini \u00e7\u00f6zemezler ama di\u011fer makinelerin durma problemlerini \u00e7\u00f6zebilirler. Bu, herhangi bir makinenin kendisinin alt\u0131ndaki makinelerin durma problemini \u00e7\u00f6zebilece\u011fi bir makineler merdiveni in\u015fa edebilece\u011fimiz anlam\u0131na gelir; ba\u015fka bir deyi\u015fle, di\u011fer bir makinenin durma durmas\u0131na yol a\u00e7an problemin hesaplanabilir olup olmad\u0131\u011f\u0131na cevaben makinemiz \u201cevet\u201d ya da \u201chay\u0131r\u201d diyebilir. Bir sonraki soruysa \u015fudur: Hangi makine merdivenin en \u00fcst\u00fcnde olacakt\u0131r? Zirvedeki bu makine, di\u011fer t\u00fcm makinelerin hesaplanabilirlik s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirleyebilecek ve hesaplanabilirli\u011fin mutlak s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 tan\u0131mlayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdiye kadar bu makinelerin \u00e7ok az\u0131 ger\u00e7ekten \u00fcretildi. Baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in in\u015fa edilmelerini \u00f6nleyecek hi\u00e7bir fiziki engel olmasa da g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re in\u015fa edilmesi do\u011fa yasalar\u0131nca m\u00fcmk\u00fcn olmayan baz\u0131 makineler de var. Jeffrey Kidder ve Joel David taraf\u0131ndan \u00f6nerilen ve i\u015flemlerini tamamlayabilmeleri i\u00e7in sonsuz zamana ihtiya\u00e7 duyan Sonsuz Zamanl\u0131 Turing Makinesi gibi.(D\u0131\u015f ve i\u00e7 olay ufku aras\u0131nda, uzayda seyahat eden bir bilgisayar, sonlu zamanda sonsuz say\u0131da i\u015flem ger\u00e7ekle\u015ftirebilir, yani bir s\u00fcper g\u00f6rev ger\u00e7ekle\u015ftirebilir.) B\u00f6ylece, bu makine Sonsuz Zamanl\u0131 Turing Makinesi\u2019nin ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f halidir diyebiliriz. \u015eu an uzay-zamana ger\u00e7ekten bir makine koyup koyamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ise bilmiyoruz.)<\/p>\n\n\n\n

Merdivendeki her makine, ba\u015fka bir makinenin durma problemini \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in belirli fizik yasalar\u0131n\u0131 kullan\u0131r. Ama tabi ki, do\u011fa yasalar\u0131 hakk\u0131nda her \u015feyi bilmekten \u00e7ok uza\u011f\u0131z, bu y\u00fczden en tepede ne t\u00fcr bir cihaz\u0131n yer alaca\u011f\u0131n\u0131 kesin olarak s\u00f6yleyemeyiz. Peki hakk\u0131nda spek\u00fclasyonda bulunabilir miyiz? Pek say\u0131lmaz, potansiyel olarak \u00e7\u00f6z\u00fclemez problemler merdiveni ger\u00e7ekten sonsuz ama bizim \u015feyler hakk\u0131ndaki bilgimiz ise olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131. Do\u011faya dair yeterince kapsaml\u0131 bir anlay\u0131\u015fa sahip olursak e\u011fer, o zaman bu merdiveni t\u0131rmanabiliriz ama \u015fimdi de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

1969\u2019da Konrad Zuse b\u00fct\u00fcn evrenin bir h\u00fccresel otomat, yani bir hesaplama cihaz\u0131 oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Fakat e\u011fer evrenin yasalar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc bilmiyorsak ve sonu\u00e7 olarak, nihai hesaplama cihaz\u0131 hakk\u0131nda hi\u00e7bir fikrimiz yoksa, nas\u0131l evrenin bir h\u00fccresel otomat oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz ki? Ayn\u0131 soru insan d\u00fc\u015f\u00fcncesi i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. \u015eimdi insan beynine bir hesaplama cihaz\u0131 diyebilir miyiz? Felsefede alan\u0131nda mekanizmin savunucular zihnin bir makineye benzedi\u011fini varsayarlar. Amerikal\u0131 filozof John Searle\u2019den hareketle, zihnin biyolojik bir makine oldu\u011fu ama bir Turing makinesinin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi sembol manip\u00fclasyon cihaz\u0131 olarak i\u015flemedi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Searle, insan zihnini bir sembol manip\u00fclat\u00f6r\u00fcnden fazlas\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermeyi ama\u00e7layan \u2018\u00c7ince Odas\u0131\u2019 arg\u00fcman\u0131 ile \u00fcnl\u00fcd\u00fcr. Kabaca, arg\u00fcman, \u00c7ince bilmeyen birinin, kocaman bir kurallar kitab\u0131 ile sadece \u00c7ince sembollerini (yani, \u00c7ince s\u00f6zc\u00fckler) kullanarak sorular\u0131 m\u00fckemmel bir \u015fekilde yan\u0131tlayabilece\u011fi \u015feklindedir. Ancak, ortada bir anlam\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011finden s\u00f6z edilemez; bu odadaki ki\u015fi \u00c7inceyi anlam\u0131yor, sembollerin ne anlama geldi\u011fini bilmiyordur. Fakat bir zihnin normal i\u015fleyi\u015fi, ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerine olan bir anlay\u0131\u015f\u0131 da i\u00e7ermektedir. Bu nedenle insan zihni, a\u00e7\u0131k\u00e7a, Turing makinelerinin hesaplama kapasitesini a\u015far.<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Computation terimini metinlerimizin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131nda i\u015flemleme olarak \u00e7evirdik. \u00c7eviri inisiyatifi dolay\u0131s\u0131yla kimi metinlerde hesaplama olarak \u00e7evriliyor. \u0130kisi esasen ayn\u0131 kavrama g\u00f6ndermede bulunuyorlar. (E.N.)<\/p>\n","protected":false},"featured_media":1954,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[479,426,84,280,286,94,93,691,64,92,323,221,281,285,74,220,348,282,294,916,287,75,917,425,61,349],"kategori":[305],"class_list":["post-1953","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-ai","event_publishing_tags-artificial","event_publishing_tags-artificial-intelligence","event_publishing_tags-bilgisayar","event_publishing_tags-bilgisayar-bilimi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-computation","event_publishing_tags-computer","event_publishing_tags-computer-science","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-hesaplama","event_publishing_tags-intelligence","event_publishing_tags-islemleme","event_publishing_tags-matematik","event_publishing_tags-matematik-felsefesi","event_publishing_tags-mathematics","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-mathemartics","event_publishing_tags-yapay","event_publishing_tags-yapay-zeka","event_publishing_tags-zeka","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1953","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1953\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1954"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1953"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1953"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1953"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}