{"id":1951,"date":"2021-06-02T15:00:35","date_gmt":"2021-06-02T15:00:35","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1951"},"modified":"2025-09-07T19:53:16","modified_gmt":"2025-09-07T19:53:16","slug":"dopamine-karsi-islenen-suclar-zira-oldukca-fazla-ve-agirlar-mark-humphries","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/dopamine-karsi-islenen-suclar-zira-oldukca-fazla-ve-agirlar-mark-humphries\/","title":{"rendered":"Dopamine kar\u015f\u0131 i\u015flenen su\u00e7lar:\u00a0Zira olduk\u00e7a fazla ve a\u011f\u0131rlar \u2014 Mark Humphries"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0The crimes against dopamine<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mark Humphries,<\/em> kuramc\u0131 ve n\u00f6robilimcidir. N\u00f6ronlar, veri bilimi ve yapay zekan\u0131n kesi\u015fim alanlar\u0131 \u00fczerine yazmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Dopamin, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131: Kilo mu vermek istiyorsunuz? Dopamin Diyetini [1]<\/a> deneyin. \u201cMutlu giyinmek\u201d mi istiyorsunuz? Dopamin Giyimini deneyin. Silikon Vadisinde ileri teknoloji giri\u015fim d\u00e2hilerinden mi olmak istiyorsunuz? Dopamin seviyelerinizi artt\u0131r\u0131n<\/a>. Hayattan hi\u00e7 durmadan haz almak m\u0131 istiyorsunuz? Kafan\u0131z\u0131n i\u00e7ine s\u0131\u011fd\u0131rabildi\u011finiz kadar dopamin s\u0131\u011fd\u0131r\u0131n.<\/p>\n\n\n\n

Dopaminin v\u00fccudunuzda tavan yapmas\u0131n\u0131 m\u0131 \u00f6zl\u00fcyorsunuz? O zaman telefonunuzu kontrol edin<\/a>, bir hik\u00e2ye okuyun<\/a> ya da kafan\u0131zda g\u00fczel bir \u015feyin ger\u00e7ekle\u015fmesini canland\u0131r\u0131n<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Dopamin; zihinsel becerilerinizi g\u00fc\u00e7lendirir, sizi hayalinizdeki v\u00fccuda kavu\u015fturur ve mutlu eder. Beyninizde dola\u015f\u0131p duran m\u00fctevaz\u0131 bir kimyasal i\u00e7in hi\u00e7 de fena de\u011fil. \u0130\u015fte bunlar\u0131n hepsi tamamen z\u0131rva.<\/p>\n\n\n\n

Ben size dopaminin ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyeyim: Beynimizde dopamin miktar\u0131 h\u0131zl\u0131 ya da yava\u015f de\u011fi\u015fimler g\u00f6sterebilir. H\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimler birer hata sinyalidir, yava\u015f de\u011fi\u015fimler de motivasyon sinyali\u2026 Hepsi bu.<\/p>\n\n\n\n

Dopamin: H\u0131zl\u0131 ve yava\u015f. Hata ve motivasyon. Bunlar asl\u0131nda dopaminin iki farkl\u0131 \u015fekilde sal\u0131nmas\u0131na tekab\u00fcl eder. Birincisinde dopamin, beynin k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6lgesinde b\u00fcy\u00fck miktarlarda art\u0131\u015f g\u00f6sterir; bu art\u0131\u015f ani ve k\u0131sa s\u00fcreli ger\u00e7ekle\u015fir. Di\u011ferinde ise dopamin s\u00fcrekli olarak mevcuttur ve beynin bir\u00e7ok b\u00f6lgesinde d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funlukta fakat istikrarl\u0131 olarak dopamin bulunmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

(Devam etmeden \u00f6nce birka\u00e7 \u015feyi netle\u015ftirelim: Dopamin beyninizin bir\u00e7ok yerinde bulunur. Hatta g\u00f6z\u00fcn\u00fczde bile bir miktar vard\u0131r. Fakat medyada bahsedilen \u201cdopamin\u201d ile asl\u0131nda beyninizin ortalar\u0131ndaki dopamin salg\u0131layan ve k\u00fc\u00e7\u00fck gruplar halinde bulunan n\u00f6ronlar kastedilmektedir, bir de bu n\u00f6ronlar\u0131n dopaminlerini b\u0131rakt\u0131klar\u0131 yer: Korteksinizin alt\u0131nda g\u00fczelce sar\u0131l\u0131p sarmalanm\u0131\u015f striyatum ad\u0131nda b\u00fcy\u00fck\u00e7e bir beyin b\u00f6lgesi.)<\/p>\n\n\n\n

Nas\u0131l oluyor da bu ani, k\u0131sa s\u00fcreli ve b\u00fcy\u00fck dopamin sal\u0131n\u0131m\u0131 bir hata sinyali oluyor? Diyelim ki benim haberim olmadan evime girdiniz, ama ben sizi kula\u011f\u0131n\u0131zdan tutup evden d\u0131\u015far\u0131 atmak yerine size \u00e7ikolatal\u0131 bisk\u00fcvi ikram ettim (tabii ki McVities). Bu durumda dopamin n\u00f6ronlar\u0131n\u0131z canlan\u0131verir ve dopamin pompalarlar. B\u00f6ylece bu n\u00f6ronlar sizin tahmin etti\u011finiz (kula\u011f\u0131n\u0131zdan tutulup d\u0131\u015far\u0131 at\u0131lmak) ile ger\u00e7ekle\u015fen (g\u00fczel bir bisk\u00fcvi ikram\u0131) olaylar aras\u0131ndaki hatay\u0131 sinyallemi\u015f olurlar. Bu \u00f6rnekteki hata sizin lehinize -yani pozitif- bir hatad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Diyelim ki size gece 3\u2019te evime gelmenizi, o zaman size bir \u00e7ikolatal\u0131 bisk\u00fcvi verece\u011fimi s\u00f6yledim. Siz de o saatte geldiniz ve ben de s\u00f6z verdi\u011fim \u00e7ikolatal\u0131 bisk\u00fcviyi verdim. Bu durumda dopamin salg\u0131layan n\u00f6ronlar\u0131n\u0131z ne yapar? Hi\u00e7bir \u015fey. Gece 3\u2019te bisk\u00fcvi alaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 tahmin etmi\u015ftiniz ve \u00f6yle de oldu; hayatta her \u015fey yolunda. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 hi\u00e7bir \u015fey ya\u015fanm\u0131yor. Ortada herhangi bir hata yok.<\/p>\n\n\n\n

Peki ya gece 3\u2019te geldi\u011finizde size vadetti\u011fim \u00e7ikolatal\u0131 bisk\u00fcviyi vermesem? Bunun yerine varl\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 gams\u0131zca g\u00f6rmezden gelsem? O zaman dopamin n\u00f6ronlar\u0131n\u0131z k\u0131sa bir s\u00fcreli\u011fine aktivitelerine ara verir ve dopamin salg\u0131lamay\u0131 b\u0131rak\u0131rlar. B\u00f6ylece yine sizin tahmin etti\u011finiz (bisk\u00fcvi almak) ile ger\u00e7ekle\u015fen (hi\u00e7bir \u015fey) olaylar aras\u0131ndaki hatay\u0131 sinyallemi\u015f olurlar. Bu seferki hata sizin aleyhinize -yani negatif- bir hatad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fte \u201ch\u0131zl\u0131 dopamin\u201d bunu yapar: Umdu\u011funuz ve buldu\u011funuz aras\u0131ndaki hatay\u0131 (fark\u0131) kodlar. Bu hatan\u0131n de\u011feri pozitif, negatif veya s\u0131f\u0131r olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Buradaki olay \u00f6d\u00fcl de\u011fildir. Dopamin n\u00f6ronlar\u0131 siz g\u00fczel bir \u015fey al\u0131nca aktive olmazlar. Beklenmedik bir \u015feyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda aktive olurlar. Bekledi\u011finiz bir \u015feyi alamad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ise k\u00fcserler. \u00d6d\u00fcller sizi mutlu eder, dopamin de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

Peki ya \u201cyava\u015f dopamin\u201d? Hani \u015fu yava\u015f de\u011fi\u015fim g\u00f6steren fakat her zaman d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funluklarda bulunan \u201cdopamin \u00e7orbas\u0131\u201d? O da i\u015f yapmaya ne kadar motive oldu\u011funuza i\u015faret eder. S\u0131\u00e7anlar, beyinlerinde bu dopamin \u00e7orbas\u0131n\u0131n yo\u011funlu\u011fu artt\u0131k\u00e7a yiyecek u\u011fruna daha fazla \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Dopamin \u00e7orbas\u0131n\u0131n seviyesini d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrseniz s\u0131\u00e7anlar art\u0131k yiyecek u\u011fruna \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in popolar\u0131n\u0131 bile kald\u0131rmamaya ba\u015flarlar. Dopamin \u00e7orbas\u0131 \u201cisteme\u201d i\u00e7in yani kendinizi belirli bir eylem plan\u0131na adamak amac\u0131yla n\u00f6ronlar\u0131n\u0131za gereken sinyali vermek i\u00e7indir. Mutluluk i\u00e7in de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

(Bu paragraf\u0131n h\u0131zl\u0131, b\u00fcy\u00fck dopamin sal\u0131n\u0131mlar\u0131yla ilgili olan paragrafa g\u00f6re ne kadar k\u0131sa oldu\u011funa dikkatinizi \u00e7ekerim. Bunun nedeni h\u0131zl\u0131 ve b\u00fcy\u00fck dopamin sal\u0131n\u0131mlar\u0131yla ilgili hem \u015fu ana kadarki deneylerde g\u00f6rd\u00fcklerimizi anlamland\u0131rabilen hem de gelecek deneyler i\u00e7in ger\u00e7ek, test edilebilir tahminler \u00fcretebilen hesaplamal\u0131 bir teoriye yani detayl\u0131 bir teoriye sahip olmam\u0131z. Bu, beynimizin herhangi bir b\u00f6lgesiyle ilgili elimizde olan \u00e7ok az say\u0131daki hesaplamal\u0131 teorilerden biri. Hatta bu teori, t\u00fcr\u00fcne o kadar az rastlan\u0131r bir teori ki; daha ge\u00e7ti\u011fimiz hafta [2]<\/a> bir milyon euro de\u011ferindeki Beyin \u00d6d\u00fcl\u00fc (The Brain Prize), bu teorinin olu\u015fturulmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck katk\u0131s\u0131 olan ki\u015filerin \u00fc\u00e7\u00fcne verildi. Yava\u015f de\u011fi\u015fimler g\u00f6steren \u201cdopamin \u00e7orbas\u0131\u201d ise \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan di\u011fer beyin b\u00f6lgelerinin t\u00fcm\u00fcyle \u015fu hususta ayn\u0131 kategoride: Hakk\u0131nda baz\u0131 fikirlerimiz var, fakat yayg\u0131n olarak kabul g\u00f6ren bir teoriye hen\u00fcz olduk\u00e7a uza\u011f\u0131z.)<\/p>\n\n\n\n

Dopaminin beynimizde \u00e7al\u0131\u015fma bi\u00e7imi olduk\u00e7a komplekstir, bu ger\u00e7ekten ka\u00e7\u0131\u015f\u0131m\u0131z yok. Bahsetti\u011fimiz \u201ch\u0131zl\u0131\u201d ve \u201cyava\u015f\u201d ayr\u0131m\u0131 da umdu\u011fumuz kadar basit de\u011fil. \u00d6rne\u011fin, g\u00f6r\u00fcnen o ki h\u0131zl\u0131 ate\u015flenmelerini hareketi etkilemek i\u00e7in kullanan baz\u0131 dopamin n\u00f6ronlar\u0131 da var. Bu bir bak\u0131ma harika bir ke\u015fif olmaya aday<\/a> \u00e7\u00fcnk\u00fc dopamin n\u00f6ronlar\u0131n\u0131n kaybedilmesinin Parkinson hastal\u0131\u011f\u0131nda neden hareket ile ilgili problemlere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 oluyor. Fakat bir yandan da dopaminin hata sinyalleme i\u015fleviyle \u00f6rt\u00fc\u015fen bir bulgu de\u011fil. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki hata sinyali dopamin n\u00f6ronlar\u0131n\u0131n farkl\u0131 bir grubu taraf\u0131ndan \u00fcretiliyor.<\/p>\n\n\n\n

Dopamini \u00f6zel k\u0131lan herhangi bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finden de ka\u00e7\u0131\u015f\u0131m\u0131z yok: O da beynimizin bir b\u00f6lgeden di\u011ferine bilgi iletmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 onlarca, belki de y\u00fczlerce kimyasaldan biri. Asl\u0131nda beynimizin direkt olarak iki n\u00f6ron aras\u0131nda bir ileti\u015fim -yani bir n\u00f6rondaki aktivitenin di\u011fer n\u00f6ronda an\u0131nda \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden bir ileti\u015fim- sa\u011flamak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131zca bir avu\u00e7 kimyasal var. Fakat bu ileti\u015fimi de\u011fi\u015ftirebilen -dopamin de dahil- kimyasallar\u0131n say\u0131s\u0131 \u00e7ok fazla. \u0130leti\u015fimi de\u011fi\u015ftirmek, onu kolayla\u015ft\u0131rmak veya zorla\u015ft\u0131rmak; h\u0131zland\u0131rmak veya yava\u015flatmak demek oluyor. Serotonin, norepinefrin, enkefalin, p maddesi (b\u00f6yle bir madde ger\u00e7ekten var), n\u00f6ropeptit Y (bu da ger\u00e7ekten var), mu-opioidler (mutluluk sa\u011flay\u0131c\u0131 olmak i\u00e7in daha iddial\u0131 bir aday): Liste b\u00f6yle uzay\u0131p gidiyor. Istakozlar\u0131n midesinde sindirim sistemlerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kontrol eden, n\u00f6ronlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu basit bir devre var. Bu n\u00f6ronlar direkt olarak ileti\u015fim kurmak i\u00e7in yaln\u0131zca iki kimyasaldan birini kullan\u0131yorlar. Fakat bu ileti\u015fimi de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 21 tane kimyasal var.<\/p>\n\n\n\n

Aralar\u0131ndan se\u00e7mek i\u00e7in o kadar fazla beyin kimyasal\u0131 var ki, \u015fu anda dopamine dair var olan tak\u0131nt\u0131n\u0131n sadece ge\u00e7ici bir heves oldu\u011funu garanti edebiliriz. Bu s\u00f6zlerimi yaz\u0131n bir kenara: Yak\u0131nda ayn\u0131 tak\u0131nt\u0131lar n\u00f6ropeptit Y (NPY) i\u00e7in \u00e7\u0131kacak: NPY Diyeti! NPY Giyimi! NPY Beyin Jimnasti\u011fi! Zavall\u0131 ve savunmas\u0131z beyin kimyasallar\u0131na kar\u015f\u0131 daha bir\u00e7ok su\u00e7 i\u015flenecek\u2026<\/p>\n\n\n\n

Peki dopamine kar\u015f\u0131 i\u015flenen bu su\u00e7lar\u0131n temelinde ne yat\u0131yor? Ba\u015f \u015f\u00fcphelilerden bir tanesi, dopaminin ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fan yazarlar\u0131n yanl\u0131\u015f kelimeleri d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakmay\u0131 se\u00e7mesi. Dopaminin h\u0131zl\u0131 ve b\u00fcy\u00fck sal\u0131n\u0131m\u0131 (ve h\u0131zl\u0131, k\u00fcsk\u00fcn durgunlu\u011fu) hakk\u0131ndaki ana ara\u015ft\u0131rma makaleleri, bu sisteme \u201c\u00f6d\u00fcle dair \u00f6ng\u00f6r\u00fc hatas\u0131 sistemi (reward prediction error system)\u201d ad\u0131n\u0131 veriyor. Bu s\u00f6ylenmesi ve hat\u0131rlanmas\u0131 zor bir tan\u0131m. Bu y\u00fczden ders kitaplar\u0131 ve pop\u00fcler bilim makaleleri sistemin ismini \u201c\u00f6d\u00fcl sistemi (reward system)\u201d olarak k\u0131salt\u0131yor. Sayg\u0131de\u011fer bir bilimsel dergi olan Nature bile, Beyin \u00d6d\u00fcl\u00fc hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 haberde dopamine \u201c\u00f6d\u00fcl sistemi\u201d diyor. Fakat \u00f6yle de\u011fil. Asl\u0131nda \u201c\u00f6d\u00fcl\u201d tam da d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rak\u0131lmas\u0131 gereken kelime. \u201c\u00d6d\u00fcl\u201d yerine \u201csonu\u00e7 (outcome)\u201d kelimesini koyabiliriz ve bu, teoride en ufak bir de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7maz. Halbuki \u201c\u00f6d\u00fcl sistemi\u201d denince akl\u0131m\u0131z\u0131n mutluluk, haz ve duygulara kaymas\u0131 ve di\u011fer su\u00e7lar\u0131n i\u015flenmesi kolayla\u015f\u0131yor. Hay\u0131r, buradaki kilit kelimeler di\u011ferleri, yani \u201c\u00f6ng\u00f6r\u00fc\u201d ve \u201chata\u201d. Dopamin bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc hatas\u0131 sistemidir.<\/p>\n\n\n\n

Bir arkada\u015f\u0131n\u0131z veya kom\u015funuz, aile ferdiniz veya meslekta\u015f\u0131n\u0131z, bir ya\u015fam stili dergisi veya g\u00f6rkemli bir bilimsel dergi dopamine kar\u015f\u0131 bir su\u00e7 i\u015fledi\u011finde kulaklar\u0131na \u201c\u00f6ng\u00f6r\u00fc hatas\u0131\u201d diye f\u0131s\u0131lday\u0131n. Evet, sizden bir iki ad\u0131m uzakla\u015fabilirler; ve evet, ans\u0131z\u0131n ocakta unuttuklar\u0131 yeme\u011fi hat\u0131rlayabilirler. Fakat siz, bilim i\u00e7in bir kahraman olursunuz.<\/p>\n\n\n\n

\u0130leri Okuma<\/p>\n\n\n\n

Dopamin i\u00e7in bahsetti\u011fimiz \u201c\u00f6ng\u00f6r\u00fc hatas\u0131\u201d rol\u00fcne ve h\u0131zl\u0131\/yava\u015f bile\u015fenlerine dair bilimsel literat\u00fcre giri\u015f yapmak isterseniz \u0130ngilizce yaz\u0131lm\u0131\u015f bu derleme makaleleriyle ba\u015flayabilirsiniz:<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Wolfram Schultz (2007) \u201cMultiple Dopamine Functions at Different Time Courses\u201d Annual Review of Neuroscience, 30, 259\u2013288.<\/p>\n\n\n\n

\u2022 Paul W Glimcher (2011) \u201cUnderstanding dopamine and reinforcement learning: The dopamine reward prediction error hypothesis\u201d PNAS, 108, 15647\u201315654.<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a>V\u00fccudumuzda dopamine sentezinde kullan\u0131lan fenilalanin ve tirozin aminoasitlerini y\u00fcksek miktarlarda bar\u0131nd\u0131ran besinlerin t\u00fcketimini art\u0131rmaya dayan\u0131r. Dopamin diyeti, Tom Kerridge isimli bir \u015fefin ortaya att\u0131\u011f\u0131 bir terimdir ve kendi deyimiyle \u201ckilo verirken mutlu kalmaya\u201d yarayan bir diyettir. (\u00c7.N)<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Bu yaz\u0131n\u0131n orijinalinin yay\u0131mlanma tarihi 13 Mart 2017. Dolay\u0131s\u0131yla metinde o tarihten bir hafta \u00f6ncesi kastediliyor. (\u00c7.N)<\/p>","protected":false},"featured_media":1952,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,94,93,378,518,82,691,64,377,92,323,915,66,65,471],"kategori":[305],"class_list":["post-1951","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-norobilim","event_publishing_tags-bilissel-sinirbilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-neuroscience","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-dopamin","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-sinirbilim","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1951","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1951\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1952"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1951"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1951"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1951"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}