{"id":1884,"date":"2021-05-26T15:00:28","date_gmt":"2021-05-26T15:00:28","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1884"},"modified":"2025-09-07T19:47:40","modified_gmt":"2025-09-07T19:47:40","slug":"bedenlenmis-bilis-stanford-felsefe-ansiklopedisi-robert-wilson-lucia-foglia-2","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bedenlenmis-bilis-stanford-felsefe-ansiklopedisi-robert-wilson-lucia-foglia-2\/","title":{"rendered":"Bedenlenmi\u015f Bili\u015f (Stanford Felsefe Ansiklopedisi) \u2014 Robert Wilson, Lucia Foglia"},"content":{"rendered":"\n

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Embodied Cognition<\/a><\/p>\n\n\n\n

Son Okuma ve Referans: Dr. Tufan K\u0131ymaz<\/p>\n\n\n\n

A\u015fa\u011f\u0131daki metin, <\/em>Robert A. Wilson<\/a> ve Lucia Foglia\u2019n\u0131n <\/em>https:\/\/plato.stanford.edu\/<\/em><\/a> i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 Embodied Cognition entrysinin \u00e7evrilmi\u015f halidir. \u00c7eviri metni, orijinal metnin<\/em> <\/em><\/a>https:\/\/plato.stanford.edu\/archives\/spr2017\/entries\/embodied-cognition\/<\/a> adresinde ar\u015fivlenmi\u015f olan halini takip etmektedir. \u015eu anki \u00e7evrilmi\u015f metin, \u00e7eviri zaman\u0131ndan sonra g\u00fcncellenmi\u015f olmas\u0131 sebebiyle, orijinal metinden farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilir. Metnin g\u00fcncel hali <\/em>https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/embodied-cognition\/#toc<\/a> adresinde bulunabilir. Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) edit\u00f6rlerine bize metni \u00e7evirmek ve internette yay\u0131nlamak i\u00e7in izin verdiklerinden dolay\u0131 te\u015fekk\u00fcr ederiz.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, bize referans oldu\u011fu ve metnin d\u00fczenlenmesinde yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in Dr. Tufan K\u0131ymaz\u2019a te\u015fekk\u00fcr ederiz.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bili\u015f, bir eyleyicinin[1]<\/a> (agent) fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerine derinden ba\u011fl\u0131 ise bedenlenmi\u015f olur. Bu, eyleyicinin (agent) bedeninin beyni haricindeki k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n, bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerde belirgin nedensel ya da fiziksel a\u00e7\u0131dan yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 (constitutive) roller almas\u0131 anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n\n\n

Zihin felsefesi ve bili\u015fsel bilimlerin bask\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri, genellikle, konu zihnin ve bili\u015fin do\u011fas\u0131n\u0131 anlamak olunca bedeni hi\u00e7 de merkezde g\u00f6rmemi\u015flerdir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim taraftarlar\u0131na g\u00f6re bu, ciddi bir hatad\u0131r. Bazen bili\u015fin bedene ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7 beklenmedik \u015fekillerdedir ve bili\u015fsel i\u015flemenin (cognitive processing) mekanizmalar\u0131n\u0131 kavramsalla\u015ft\u0131rmak ve ke\u015ffetmek i\u00e7in yeni yollar ortaya koyar.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, bili\u015f ve bili\u015fsel i\u015flemlere dair geleneksel bili\u015fsel bilimin g\u00f6r\u00fc\u015flerini ele\u015ftirmi\u015f, hatta onlar\u0131n yerini almaya odaklanm\u0131\u015f, ancak birbiriyle girift ba\u011flara sahip olmayan bir ara\u015ft\u0131rma programlar\u0131 ailesidir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fe dair empirik ara\u015ft\u0131rmalarda son on y\u0131lda bir patlama ya\u015fand\u0131. Bu metnin kaynak\u00e7as\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, burada bahsi ge\u00e7en \u00e7e\u015fitli ara\u015ft\u0131rmalar, bili\u015fsel fenomenlerin incelenmesine dair ciddi bir alternatif sunmaktalar.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fte g\u00f6receli olarak yeni yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar, empirik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nemseyen zihin felsefecilerine d\u00fc\u015f\u00fcnecek \u00e7ok \u015fey sunmaktad\u0131r. Bunun bir nedeni, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f oldu\u011fu fenomen yelpazesinin zenginli\u011fidir. Ancak bir di\u011fer nedeni de bu fenomenlerin genellikle i\u015flemlemesel (computational) ve temsilli (representational) zihin teorileri gibi geleneksel bili\u015fsel bilimin kalbinde bulunan, zihne dair bask\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri zora soktu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesidir. Ger\u00e7ekten de bu fenomenler bazen, zihin felsefesinde ge\u00e7en zihin-beyin \u00f6zde\u015fli\u011fi, hatta zihnin beyinde meydana geldi\u011fi gibi basmakal\u0131p tutumlar\u0131n zay\u0131flamas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1. Bedenlenmi\u015f ve Geleneksel Bili\u015fsel Bilim Kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131<\/h1>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimi harekete ge\u00e7iren ve ona \u00f6zg\u00fc d\u00f6rt \u00f6rne\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n

1. Genellikle biriyle konu\u015furken jestler kullan\u0131r\u0131z ve bu jestler yaln\u0131zca ileti\u015fimi de\u011fil, dil i\u015flemenin (language processing) kendisini de kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r (McNeill 1992).<\/p>\n\n\n\n

2. G\u00f6rme (vision), genellikle hareketi y\u00f6nlendirici niteliktedir ve bedensel hareketlerle bu hareketlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 geribildirimler (feedback), en az\u0131ndan baz\u0131 g\u00f6rsel i\u015flemelerde (visual processing), geleneksel g\u00f6rme modellerinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden daha girifttir (O\u2019Regan ve No\u00eb 2001).<\/p>\n\n\n\n

3. Yaln\u0131zca bir eyleme giri\u015fti\u011fimizde de\u011fil, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ayn\u0131 eylemleri yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemledi\u011fimizde de ate\u015flenen n\u00f6ronlar, yani ayna n\u00f6ronlar<\/em> (mirror neurons) ad\u0131nda bir n\u00f6ron \u00e7e\u015fidi bulunmaktad\u0131r (Rizzolatti ve Craighero 2004).<\/p>\n\n\n\n

4. S\u0131kl\u0131kla, bili\u015fsel i\u015flemelerimizin (cognitive process) do\u011fas\u0131n\u0131 basitle\u015ftirmek ve y\u00fck\u00fcn\u00fc hafifletmek i\u00e7in v\u00fccudumuzu, hatta \u00e7evremizden (environment) do\u011fan baz\u0131 imkanlar\u0131 kullanarak, hat\u0131rlama gibi bili\u015fsel g\u00f6revleri daha iyi yerine getiririz (Donald 1991).<\/p>\n\n\n\n

Her ne kadar (1)-(4) gibi fenomenler bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimi harekete ge\u00e7irmi\u015fse de b\u00f6yle fenomenlere, geleneksel bili\u015fsel bilimin ba\u015ftan kusurlu oldu\u011fu ya da i\u015flevselcilik (functionalism) gibi zihin felsefesindeki bask\u0131n fikirlerin hatal\u0131 oldu\u011fu ve daha temel ba\u015fka \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunmak \u00fczere ba\u015fvurmak, daha ileri felsefi arg\u00fcmanlar gerektirmektedir. Gerekli arg\u00fcmantasyonlar tipik olarak, empirik \u00e7al\u0131\u015fmalara duyarl\u0131 zihin felsefesi ve bili\u015fsel bilimin bizzat kendisindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n merkezinde bulunan mod\u00fclerite ve do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k (nativism) gibi di\u011fer kavramlara dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bedenlenmi\u015f bili\u015f \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar son y\u0131llarda bili\u015fsel bilimin hararetli konular\u0131ndan biri haline gelmi\u015ftir (Adams 2010; Aizawa 2007; Chemero 2009; Shapiro 2011).<\/p>\n\n\n\n

Geleneksel bili\u015fsel bilim kesinlikle dar anlam\u0131yla<\/em> bili\u015f[2]<\/a> diyece\u011fimiz merkez\u00ee bili\u015fsel i\u015flemeyi (central cognitive processing) duyusal (sensory) i\u015fleme ve motor kontrolden m\u00fcstesna bir \u015fekilde kavramsalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Yapay zeka b\u00fcnyesindeki ara\u015ft\u0131rma programlar\u0131, bu \u201cdar anlaml\u0131 bili\u015f\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn birer \u00f6rne\u011fi olarak bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin en a\u00e7\u0131k hedeflerindendir. Dahas\u0131, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim sahip oldu\u011fumuz t\u00fcm alg\u0131sal, bili\u015fsel ve motor kapasite yelpazesini, yani geni\u015f anlam\u0131yla<\/em> bili\u015fi[3]<\/a>, fiziksel bedenin \u00f6zelliklerine ba\u011fl\u0131 kapasiteler \u015feklinde anlamay\u0131 hedeflemektedir. Bu yaz\u0131da bili\u015fi hem dar, hem geni\u015f anlamlar\u0131n\u0131 hesaba katarak de\u011ferlendirece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimi tan\u0131t\u0131rken son olarak onun durumsal bili\u015f<\/em> (situated cognition) ile ili\u015fkisinden s\u00f6z edece\u011fiz (Smith 1999, Robbins ve Aydede 2009). Durumsal bili\u015f i\u00e7inde bir paradigma olarak bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, hem g\u00f6m\u00fcl\u00fc<\/em> bili\u015f (embedded cognition) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan, hem de geni\u015fletilmi\u015f<\/em> bili\u015f (extended cognition) tezinden ayr\u0131 tutulabilir.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, bili\u015fin, ait oldu\u011fu eyleyicinin (agent) bedeninin beyni haricinde kalan k\u0131sm\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerine ciddi bir \u015fekilde tabi oldu\u011fu fikri \u00fcst\u00fcne in\u015fa edilmi\u015ftir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, hem duyumsama (sensing) hem eylemde (acting) beden dahil olmasayd\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnceler bo\u015f kal\u0131r ve zihinsel ili\u015fkiler, sergiledikleri karakteri ve \u00f6zellikleri sergilemezlerdi. Aksine, g\u00f6m\u00fcl\u00fc bili\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, bili\u015fin ciddi derecede do\u011fal ve sosyal \u00e7evreye tabi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne dayan\u0131r. Organizmalar\u0131n, bili\u015fsel i\u015flem y\u00fcklerini \u00e7evrelerine de payla\u015ft\u0131rmakta (off-load) kulland\u0131klar\u0131 stratejilere odaklanan bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, bili\u015fsel aktivitenin eyleyici (agent) ve eyleyicinin fiziksel, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel ortam\u0131na da\u011f\u0131l\u0131m yollar\u0131na vurgu yapmaktad\u0131r (Suchman 1987, Hutchins 1995). Geni\u015fletilmi\u015f bili\u015f (extended cognition) tezi, bizzat bili\u015fsel sistemlerin organizma s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fk\u0131n oldu\u011fu iddias\u0131d\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fte eyleyicinin fiziksel, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel \u00e7evresinin \u00f6zellikleri bili\u015fsel i\u015flemleri da\u011f\u0131tmaktan fazlas\u0131n\u0131 yapabilmektedir: eyleyicinin bili\u015fsel sisteminin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 te\u015fkil ederler. (Clark ve Chalmers 1998, R. Wilson 2004; A. Clark 2008, Menary 2010).<\/p>\n\n\n\n

Son zamanlarda bu alanda makale yay\u0131nlayan yazarlar\u0131 (A. Clark 2008; Rupert 2009b; Shapiro 2010, 2011); her ne kadar bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin, durumsal bili\u015fin bahsi ge\u00e7en di\u011fer iki bi\u00e7iminden ayr\u0131m\u0131 ilkesel anlamda netse ve bu ayr\u0131m\u0131n kullan\u0131\u015fl\u0131 (hatta elzem) oldu\u011fu zamanlar varsa da; g\u00fcndemde olan daha geni\u015f \u00e7apl\u0131 felsefi problemlerin bazen bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin birlikte de\u011ferlendirilmesiyle a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturacak \u015fekilde ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rda tutarak takip etmekteyiz. Bu nedenle, her ne kadar bu makale bili\u015fin bedene tabi oldu\u011fu belli bi\u00e7imlere odaklansa da, ayn\u0131 zamanda daha genel bir bi\u00e7imde durumsal bili\u015ften de yeri geldik\u00e7e s\u00f6z etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

2. Bedenlenmi\u015f Bili\u015fsel Bilimin Baz\u0131 Tarihi Mihenk Ta\u015flar\u0131<\/h1>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7 \u00fcnl\u00fc yay\u0131n\u0131n bir de\u011ferlendirmesi (2.1\u20132.3 Altb\u00f6l\u00fcmleri), dar anlam\u0131yla bedenlenmi\u015f bili\u015f \u00fczerine yap\u0131lan ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 anlamak i\u00e7in bize tarihi bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 sunmaktad\u0131r: George Lakoff ve Mark Johnson\u2019\u0131n Metaforlarla Ya\u015famak<\/em>\u2019\u0131, bili\u015fi enaktif[4]<\/a> bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla ele alan ve Francisco Varela, Evan Thompson ve Eleanor Rosch\u2019un yazd\u0131\u011f\u0131 Bedenlenmi\u015f Zihin<\/em>\u2019i ve Andy Clark\u2019\u0131n robotik ve i\u015flemlemesel olarak zeki eylem (intelligent action) \u00fcst\u00fcne \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6zetleyip analiz etti\u011fi Orada Olmak: Zihni, D\u00fcnyay\u0131 ve Bedeni Tekrar Birle\u015ftirmek<\/em>\u2019i[5]<\/a>. Sonras\u0131nda yava\u015f\u00e7a, geni\u015f anlam\u0131yla bedenlenmi\u015f bili\u015f \u00fczerinde iz b\u0131rakan \u00e7al\u0131\u015fmalara (2.4\u20132.5 Altb\u00f6l\u00fcmleri) ve daha g\u00fcncel bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim geli\u015fmelerine ilham veren, k\u0131ta felsefesindeki fenomenolojik gelene\u011fe (2.6 Altb\u00f6l\u00fcm\u00fc) d\u00f6n\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n

2.1 Metafor ve Bili\u015f<\/h1>\n\n\n\n

Fig\u00fcratif dilin (figurative language) bili\u015fte bir rol\u00fc oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r ve filozoflar, dilbilimciler ve psikologlar\u0131n tamam\u0131 fig\u00fcratif dilin bili\u015fsel bilimde anla\u015f\u0131lmas\u0131na katk\u0131larda bulunmu\u015ftur (Black 1962; Ortony 1979). Metaforlarla Ya\u015famak<\/em> (Metaphors We Live By \u2014 1980) ile ba\u015flayarak George Lakoff ve Mark Johnson b\u00f6yle bir dilin, bilhassa metaforun, basit\u00e7e bili\u015f alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacak bir fenomenden ibaret olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ayn\u0131 zamanda geleneksel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131nda metafordan ari oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bili\u015fi yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, zaman ve uzam\u0131 ilgilendirenler gibi pek \u00e7ok merkez\u00ee bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7 (process), Lakoff ve Johnson\u2019\u0131n iddias\u0131na g\u00f6re hem metaforlarla ifade edilmekte, hem de metaforlardan etkilenmektedir (bu y\u00fczden \u201cmetaforlarla ya\u015famak\u201d deniyor). E\u011fer insan deneyimi girift bi\u00e7imde geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli metaforlarla ili\u015fkiliyse ve sahip oldu\u011fumuz, eyleyici (agent) ve d\u00fcnya aras\u0131nda arac\u0131l\u0131k eden bedenlerimiz hem deneyim hem de metaforu \u015fekillendiriyorsa, Lakoff ve Johnson\u2019\u0131n iddias\u0131na g\u00f6re bili\u015f, geleneksel bili\u015fsel bilimde \u00f6ng\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u015fekilde bedenlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Her ne kadar Lakoff (1987) ve Johnson (1987) bu temel fikri farkl\u0131 yollardan geli\u015ftirmi\u015fse de (ayr\u0131ca bkz. Lakoff ve Johnson 1999, Johnson 2007), payla\u015ft\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn genel havas\u0131, bahsettikleri bilindik bir \u00f6rnek de\u011ferlendirilerek anla\u015f\u0131labilir: bir yolculuk olarak a\u015fk. Romantik bir ili\u015fki ya\u015fayanlar\u0131n s\u0131k s\u0131k birlikte \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131, ayn\u0131 yolda y\u00fcr\u00fcd\u00fckleri, yanl\u0131\u015f yolu se\u00e7tikleri, ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6nd\u00fckleri, bavullar\u0131n\u0131 toplad\u0131klar\u0131 gibi \u015feyler s\u00f6ylenir.[6]<\/a> Lakoff ve Johnson\u2019a g\u00f6re s\u00f6zc\u00fckleri d\u00fcz anlamlar\u0131yla kullanmayan bu dil bi\u00e7imi, ileti\u015fim \u00f6be\u011finin tuzu biberi olarak kullan\u0131lan, periferal ifadelerden ibaret de\u011fildir ve a\u015fk\u0131n nas\u0131l kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair derin bir \u015fey yans\u0131tmaktad\u0131r. Dahas\u0131, -a\u015fk bir yolculuktur-, merkez\u00ee d\u00fczenleyici metaforu (the central organizing metaphor) farkl\u0131 alanlardan iki kavram\u0131 (\u201cyolculuk\u201d ve \u201ca\u015fk\u201d) e\u015fle\u015ftirmekte rol al\u0131yor. Burada, kaynakl\u0131k eden alan\u0131n bilgisi, d\u00fcnyada ama\u00e7 ve hedeflerimize ula\u015fmak i\u00e7in hareket eden varl\u0131klar olarak sahip oldu\u011fumuz bedensel fizikselli\u011fimiz ve bedenlenmi\u015f deneyimimizden gelir.<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u00d6n\u201d, \u201carka\u201d, \u201cyukar\u0131\u201d, \u201ca\u015fa\u011f\u0131\u201d gibi uzamsal kavramlar, belki de b\u00f6ylesi bedenlenmi\u015f deneyimlerin var oldu\u011fu en net \u00f6rnekleri sa\u011flamaktad\u0131rlar. Bu kavramlar, bedenimizin i\u00e7inde bulundu\u011fu konum ve uzamda yapt\u0131klar\u0131 hareketler y\u00f6n\u00fcyle isimlendirilir. Bizim gibi dik duran ve ileri hareket eden yarat\u0131klar, \u00f6rne\u011fin, \u201c\u00f6nlerindeki\u201d \u015feyler olarak g\u00f6r\u00fc\u015f hatlar\u0131nda yer alan veya hareket ettikleri y\u00f6ndeki \u015feyleri d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Uzun ve d\u00fcz olup geriye do\u011fru hareket eden yarat\u0131klar, bunun z\u0131dd\u0131 olarak, \u00e7ok farkl\u0131 bir \u201c\u00f6n\u00fcnde\u201d kavram\u0131na sahip olabilirler; yahut belki de b\u00f6yle bir kavrama hi\u00e7 sahip olmayabilirler. Benzeri durumlar \u201cyukar\u0131\u201d gibi di\u011fer uzamsal kavramlar i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. B\u00f6ylesi kavramlar\u0131n bedenlenmi\u015f do\u011falar\u0131 hakk\u0131ndaki ilk elden hislerimizi, bu gibi yarat\u0131klar\u0131n deneyimlerine yak\u0131nsamaya (approximate) \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z durumlarda, \u00f6rne\u011fin bu t\u00fcr kavramlar\u0131 yere uzanm\u0131\u015fken, geri geri giderken, hatta dikiz aynas\u0131na bakarak hareketlerimizi y\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken deneyimleriz. Bedenlenmi\u015f bili\u015f savunucular\u0131n\u0131n iddias\u0131na g\u00f6re \u201cyukar\u0131l\u0131k\u201d deneyimi, ne t\u00fcr bir bedeniniz oldu\u011funa ve bu bedenin \u00e7evresiyle nas\u0131l etkile\u015fime girdi\u011fine g\u00f6re \u015fekillenmektedir (Lakoff ve Johnson 1999).<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00f6rnek ayn\u0131 zamanda, bedenlenmi\u015f bili\u015fin ni\u00e7in bili\u015fsel bilim ve zihin felsefesinde tart\u0131\u015fmalara neden olan bir g\u00f6r\u00fc\u015f olarak nam sald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Ki\u015fi, yukar\u0131da tan\u0131mlanan, uzamsal kavramlar\u0131m\u0131zla bedenlerimiz aras\u0131ndaki ili\u015fkinin alelade, \u00f6nemsiz oldu\u011fu iddia edebilir. En \u00fcnl\u00fc zihin-beden d\u00fcalisti Ren\u00e9 Descartes\u2019\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Meditasyonlar VI\u2019daki \u00fcnl\u00fc n\u00fcktesinde, kendisinin (Descartes\u2019a g\u00f6re zihninin), bedenine m\u0131hlanm\u0131\u015f bir \u201cgemi d\u00fcmencisi\u201dnden ibaret olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir; Descartes, bili\u015fin bir bak\u0131ma bedene tabi ve onunla b\u00fct\u00fcnle\u015fik (integrated) oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a kabul etmi\u015ftir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fin destek\u00e7ileri, en az\u0131ndan, \u201cileri\u201d ve \u201cyukar\u0131\u201d kavramlar\u0131n\u0131n bedene tabili\u011fini, Descartes\u2019\u0131n kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131\u015fekilde g\u00f6stermelidirler.<\/p>\n\n\n\n

Biraz daha \u00e7a\u011fda\u015f tart\u0131\u015fmalara d\u00f6nersek; bedenlenmi\u015f bili\u015f taraftarlar\u0131, bu ili\u015fkinin geleneksel bili\u015fsel bilim ve bu ak\u0131m\u0131n ortak kabul\u00fc olan alanlar\u0131nda (\u00f6rne\u011fin i\u015flemlemesel ve temsil\u00ee zihin teorileri) kendine yer bulamayaca\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6stermelidir. En az\u0131ndan bu, bedenlenmi\u015f bili\u015f, geleneksel bili\u015fsel bilim ve onunla ili\u015fkili zihin felsefesi g\u00f6r\u00fc\u015flerinden kesin \u015fekilde ayr\u0131lmay\u0131 ve bunlara k\u00f6kten bir kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f yaratmay\u0131 hedefliyorsa ge\u00e7erlidir. B\u00f6yle bir hedefin asgari gereksinimi, yaln\u0131zca bili\u015fin bedene o veya bu \u015fekilde tabi oldu\u011funu belirlemek de\u011fil, bu ili\u015fkinin do\u011fas\u0131n da a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2.2 Enaktif Bili\u015f<\/h1>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f Zihin <\/em>(The Embodied Mind \u2014 Varela, Thompson ve Rosch 1991) kitab\u0131, bili\u015fsel bilimlere, Maurice Merleau-Ponty\u2019nin (1945) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda geli\u015ftirdi\u011fi fenomenolojik perspektifle birle\u015ftirerek yeni bir y\u00f6n verme giri\u015fimiydi. (Daha \u00e7ok istedikleri, fakat daha az ba\u015farabildikleri hedefleriyse bili\u015fsel bilimi Budist felsefesiyle b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmekti; kitap ayn\u0131 zamanda baz\u0131 k\u0131sa psikoanaliz tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 da i\u00e7eriyordu.) Varela, Thompson ve Rosch, d\u00fcnyan\u0131n verili (pre-given) d\u0131\u015fsal \u00f6zellikleriyle, i\u00e7sel sembolik temsiller[7]<\/a> aras\u0131nda g\u00f6zetilen ayr\u0131mdan vazge\u00e7ilmesi gerekti\u011fini; bu ayr\u0131mda, bedenlenmi\u015f eylemlerin, durumsal bili\u015fsel bir eyleyicinin eylemleri vas\u0131tas\u0131yla bili\u015fte yarataca\u011f\u0131 geribildirimlere (feedback) yer olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015flard\u0131r. Onlar\u0131n perspektifiyle klasik g\u00f6r\u00fc\u015f aras\u0131ndaki temel farklar bili\u015fin ne oldu\u011fu, nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve bir sistemin ne zaman uygun bi\u00e7imde i\u015fledi\u011fi sorular\u0131na verdikleri cevaplarda yatmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Geleneksel a\u00e7\u0131klamalar temel olarak temsil (representation) olmadan i\u015flemlemenin (computation) olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte ve bili\u015fi, herhangi bir ayg\u0131t, sembolleri destekledi\u011fi ve sisteme verilen problemleri \u00e7\u00f6zmekte bu sembolleri kullanabildi\u011finde ba\u015far\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fan bir \u015fey olarak g\u00f6rmektedirler. Varela, Thompson ve Rosch enaksiyon<\/em> (enaction) kavram\u0131n\u0131 ortaya atm\u0131\u015f, deneyimlenen d\u00fcnyan\u0131n organizman\u0131n fizyolojisi, sensorimotor devreleri ve \u00e7evre aras\u0131ndaki m\u00fc\u015fterek etkile\u015fimle \u00e7izilip belirlendi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ciddi \u015fekilde vurgulayan bir \u00e7er\u00e7eve geli\u015ftirmi\u015flerdir. Bili\u015fsel eyleyicilerin (cognitive agents), durumsal ve canl\u0131 bedenlerinin<\/em>[8]<\/a>etkinli\u011fi vas\u0131tas\u0131yla bir d\u00fcnya meydana getirdikleri \u015feklindeki klasik fenomenolojik fikir \u00fcst\u00fcne in\u015fa edilmi\u015f olan beyin-beden-d\u00fcnyan\u0131n yap\u0131sal e\u015fle\u015ftirmesi vurgusu, bedenlenmi\u015f bili\u015f programlar\u0131n\u0131n \u00e7ekirde\u011fini te\u015fkil etmektedir. Bir \u201canlaml\u0131 deneyimler d\u00fcnyas\u0131 meydana getirmek\u201d[9]<\/a> metaforunun i\u015faret etti\u011fi \u00fczere, bu g\u00f6r\u00fc\u015fte bilgi, basit\u00e7e \u00f6nceden mevcut durumlar ya da ki\u015fisel yorumlamalarla belirlenen, bunlara ba\u011fl\u0131 bir \u015fey de\u011fildir; daha ziyade birincil eyleyicinin \u00e7evresiyle kurdu\u011fu bedensel ba\u011flant\u0131dan tezah\u00fcr etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu g\u00f6r\u00fc\u015ften do\u011fan bir \u00e7\u0131kar\u0131m, yaln\u0131zca belli \u00f6zelliklere -\u00f6r. g\u00f6zler, eller, bacaklar ve yetenekler- sahip bir canl\u0131n\u0131n belli bili\u015fsel kapasite t\u00fcrlerine sahip olabilece\u011fidir. Bu, bili\u015fin dinamik bir sensorimotor aktivite olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Ek olarak kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan ve deneyimlenen d\u00fcnya yaln\u0131zca \u00f6znenin n\u00f6ral aktivitesine ba\u011fl\u0131 de\u011fildir, temel olarak organizman\u0131n bedensel aktiviteleriyle ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 neticesinde eylemsellik kazanmaktad\u0131r (enacted). Bu genel yakla\u015f\u0131m, geleneksel anlamdaki i\u015flemlemeden (computation) temelden ayr\u0131lan bir enaksiyon g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc te\u015fvik etmektedir. Varela, Thompson ve Rosch, bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 en detayl\u0131 \u015fekliyle renk deneyimi ve kategorizasyonu tart\u0131\u015fmalar\u0131nda resmetmi\u015flerdir; bu tart\u0131\u015fma ba\u015fka yerlerde de epey dikkat \u00e7ekmi\u015ftir (\u00f6r. Thompson, Palacios ve Varela 1992; Thompson 1995), bunlar, Bedenlenmi\u015f Zihin<\/em>\u2019deki bedenlenme, fenomenoloji ve Budizm hakk\u0131ndaki daha radikal iddialara bir referans ta\u015f\u0131mamaktad\u0131r (ayr\u0131ca bkz. Thompson 2007).<\/p>\n\n\n\n

Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana enaktif gelenek farkl\u0131 \u015fekillerde geli\u015fip, zenginle\u015fmi\u015ftir ve her bir kolu, her ne kadar bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimdeki kom\u015fu alanlarla ortak bir iskeleti ta\u015f\u0131sa da kendi kuramsal \u00f6zelliklerini geli\u015ftirip, birbirinden farkl\u0131 kavramsal alanlar ke\u015ffetmi\u015ftir. Enaktivizmin bir \u00e7e\u015fidi, otopoietik (autopoietic) enaktivizm, \u00f6zellikle biyolojideki otopoiezis (autopoiesis)[10]<\/a> fenomeninden esinlenilmi\u015ftir ve kendisine zihinsel hayat\u0131m\u0131z\u0131n asli \u00f6zelliklerini a\u00e7\u0131klamakta merkez\u00ee bir rol atfedilmi\u015ftir (Maturana ve Varela 1992; Thompson 2005; Di Paolo ve Thompson 2014). Otopoiezis kavram\u0131, ya\u015fayan sistemleri aktif, adaptif, kendini idame ettiren (self-maintaining) ve benli\u011finden ayr\u0131\u015fan (self-individuating) sistemler olarak a\u00e7\u0131klamakta ve bu sistemlerin kendini reg\u00fcle etme (self-regulation) stratejilerinden ortaya \u00e7\u0131kan kendini \u00e7o\u011faltma (self-reproducing) \u00f6zellikleri oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir. Bir di\u011fer \u00e7e\u015fit olan sensorimotor enaktivizm, canl\u0131 sistemlerdeki otopoietik organizasyonun rol\u00fcn\u00fc a\u015f\u0131r\u0131 vurgulamak yerine daha liberal bir yol se\u00e7ip, daha dolayl\u0131 bir sensorimotor ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131ndan beslenerek, bilin\u00e7li deneyimi (conscious experience) ve geni\u015f bir davran\u0131\u015flar yelpazesini a\u00e7\u0131klamakta (Noe 2004; O\u2019Regan 2011, Degenaar ve O\u2019Regan\u2019\u0131n gelecek yay\u0131n\u0131[11]<\/a>), (bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re uyar\u0131m [stimulation], organizman\u0131n eylemleri \u00fczerine de\u011fi\u015fmektedir). Yine bir ba\u015fkas\u0131, bili\u015f ve deneyimin otopoietik organizasyona dayanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyecek kadar radikalle\u015fmekte ve sensorimotoru \u00f6nceleyen a\u00e7\u0131klamalar\u0131n mentalizme ve temsilci (representationalist) d\u00fc\u015f\u00fcnceye uygun oldu\u011funu savunmaktad\u0131r (Hutto ve Myin 2013). \u00d6zetle, her ne kadar bu bahsi ge\u00e7en enaktif bili\u015f \u00e7e\u015fitleri uzaktan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 \u00e7er\u00e7eveyi \u00e7izseler de, farkl\u0131 \u00f6zellikleri vurgular; i\u00e7sel z\u0131tl\u0131klar\u0131 daha b\u00fcy\u00fck k\u0131r\u0131lmalar\u0131, farkl\u0131 \u00e7e\u015fitlerde detayland\u0131rmalar\u0131 ve geni\u015flemeleri te\u015fvik etmi\u015ftir. Her ne kadar enaktivite hakk\u0131ndaki \u00f6nermeler aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar\u0131 daha detayl\u0131ca ele alan baz\u0131 metinlere at\u0131fta bulunsak da (Degenaar ve O\u2019Regan\u2019\u0131n gelecek yay\u0131n\u0131, Menary 2006, Hutto ve Myin 2013), burada anla\u015fmazl\u0131klardan genel bir \u00e7er\u00e7eveyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak bahsedece\u011fiz. Bu anla\u015fmazl\u0131klardan birinin sebebi, otopoiesis kavram\u0131na bi\u00e7ilen rold\u00fcr. Varela, Thompson ve Rosch\u2019la ba\u015flayan program, otopoiesis\u2019in (ya da kendini \u00fcretmenin) deneyimin elzem bir \u00f6nko\u015fulu oldu\u011fu sav\u0131n\u0131 muhafaza ederek, ya\u015fam ile zihnin kuvvetli bir s\u00fcreklilik i\u00e7inde oldu\u011fu (Thompson 2007) ve bilincin belli bir ya\u015fam bi\u00e7imi oldu\u011fu fikirlerine ula\u015f\u0131yorken, hem sensorimotor enaktivizm hem de onun radikal \u015fekilde form\u00fclasyonu otopoietik s\u00fcre\u00e7leri (autopoietic processes) olaylar\u0131n merkezine koymamakta; bili\u015fsel fenomenlerin, canl\u0131 organizmalar\u0131n organizasyonlar\u0131n\u0131n garip \u00f6zellikleri \u00fczerine in\u015fa edildikleri g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011flanmamaktad\u0131r (Degenaar ve O\u2019Regan\u2019\u0131n gelecek yay\u0131n\u0131, Hutto ve Myin 2013). Anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n bir ba\u015fka nedeni ise alg\u0131sal deneyimin kullan\u0131m bilgisi (know-how) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131na ihtiya\u00e7 duydu\u011fu iddias\u0131n\u0131n yorumlan\u0131\u015f\u0131 hakk\u0131ndad\u0131r. Sensorimotor enaktivizm, alg\u0131sal deneyimin, sensorimotor olaylar\u0131n (sensorimotor contingencies) uygulamal\u0131 bilgisinin varl\u0131\u011f\u0131 ve ustaca \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 sayesinde m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu savunurken, di\u011ferleri arac\u0131 bilgi kavram\u0131n\u0131 bili\u015fselcilik i\u00e7inde (cognitivism), geleneksel bili\u015fsel bilime zemin sunan zihin teorisiyle bir yere kadar uyumlu ele almaktad\u0131r (Hutto ve Myin 2013). Radikal bir ifadeyle enaktif d\u00fc\u015f\u00fcnce, zihinselli\u011fin (mentality) do\u011frudan bir \u015fekilde \u00e7evreyi (environment) kapsayan bedenlenmi\u015f angajmanlar ile a\u00e7\u0131klanaca\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2.3. Roboti\u011fi Tekrar D\u00fc\u015f\u00fcnmek<\/h1>\n\n\n\n

1990\u2019lar\u0131n ba\u015flar\u0131yla beraber, i\u015flemlemesel zeka (computational intelligence) alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar, robotlarda zeki eylemler \u00fcretmenin yollar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmeye ba\u015flad\u0131lar. Bu ke\u015fifler k\u0131sa bir s\u00fcre sonra robotikte bedenlenmi\u015f yakla\u015f\u0131m[12]<\/a> olarak bilinmeye ba\u015flad\u0131. Rodney Brooks, yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 iki makalede (1991a, 1991b) yeni bir zeki, i\u015flemlemesel mimarinin \u2014 yani temsile daha az a\u011f\u0131rl\u0131k veren ve d\u0131\u015f d\u00fcnya g\u00fcd\u00fcml\u00fc[13]<\/a> bir alt-kapsay\u0131c\u0131 mimarinin (subsumption architecture)[14]<\/a> genel ve kolay anla\u015f\u0131l\u0131r bir tan\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nitelikleriyle mimari, klasik yapay zekan\u0131n karakteristi\u011fi olan, temsille beslenen (representation-crunching) a\u015f\u0131r\u0131 geleneksel planlama ve karar alma g\u00f6r\u00fc\u015flerinden ayr\u0131lmaktad\u0131r. Brooks, alt-kapsay\u0131c\u0131 mimariyi \u201ctemsil olmadan zeka\u201d sa\u011flamas\u0131yla nitelemi\u015ftir. Agre ve Chapman (1987) ve Suchman\u2019\u0131n (1987) i\u015flemlemesel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile birlikte, Brooks\u2019un yakla\u015f\u0131m\u0131, kontrol\u00fcn, \u00e7ok say\u0131daki ve \u00e7o\u011funlukla karma\u015f\u0131k bir yap\u0131ya sahip i\u00e7sel algoritmalar ve temsillerden ziyade, davran\u0131\u015f ve d\u00fcnyayla etkile\u015fim yoluyla a\u015fa\u011f\u0131dan-yukar\u0131ya y\u00f6netildi\u011fi bir i\u015flemlemesel zeka g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc sunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Tepkisel (reactive) ya da davran\u0131\u015f tabanl\u0131 (behavior-based) robotik alan\u0131nda y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7en \u00e7al\u0131\u015fmalar ve bu alan\u0131n bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin g\u00f6ze \u00e7arpan bir par\u00e7as\u0131 olarak tan\u0131mlan\u0131\u015f\u0131, Andy Clark\u2019\u0131n Orada Olmak: Zihni, D\u00fcnyay\u0131 ve Bedeni Tekrar Birle\u015ftirmek<\/em>\u2019i ile m\u00fcjdelenmi\u015ftir. Clark bu kitab\u0131yla bili\u015fsel bilimlerde bedenlenme \u00fczerine yap\u0131lan geni\u015f bir \u00e7al\u0131\u015fma yelpazesinin b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir \u00e7er\u00e7evesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Kitab\u0131n bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimde iz b\u0131rakan ana fikri, zihinlerin geleneksel anlay\u0131\u015ftaki gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in de\u011fil, yapmak i\u00e7in<\/em>, ger\u00e7ek zamanl\u0131 d\u00fcnyada eylemleri yerine getirmek i\u00e7in mevcut oldu\u011fudur. 1980\u2019lerin sonu, 1990\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131ndaki robotik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, \u201cy\u00fcr\u00fcyen ansiklopediler\u201d geli\u015ftirmektense beden ve d\u00fcnyan\u0131n dinamik etkile\u015fimine odaklanmaya ba\u015flad\u0131lar. Clark, i\u015flemlemesel sistemlerin zeki eylemlerine dair kavramla\u015ft\u0131rmadaki bu ge\u00e7i\u015f ve bili\u015fin bir d\u0131\u015fsal yap\u0131lanma sahibi, g\u00f6m\u00fcl\u00fc ve geni\u015fletilmi\u015f*[15]<\/a> oldu\u011fu fikrinin do\u011fu\u015fu aras\u0131nda yak\u0131nl\u0131k kurdu.<\/p>\n\n\n\n

Burada k\u0131saca bahsetti\u011fimiz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n t\u00fcm\u00fc, dar anlam\u0131yla bili\u015fe, yani insan belle\u011fi, kategorizasyon ve dil i\u015fleme[16]<\/a> (Lakoff ve Johnson), insan ve insan olmayan canl\u0131lar\u0131n renk kategorizasyonu (Varela, Thompson ve Rosch), robotlar ve robotik sistemlerin karar alma ve planlamalar\u0131 (Clark) gibi s\u00fcre\u00e7lere ili\u015fkin \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r. Ancak bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, bili\u015fin daha kapsay\u0131c\u0131 yorumlamalar\u0131n\u0131 da i\u00e7ermeyi hedeflemi\u015ftir. Bu konudaki ilk \u00e7al\u0131\u015fmalara dair bir izlenim sa\u011flamak ad\u0131na James Gibson\u2019\u0131n alg\u0131 (perception) ve Esther Thelen ile Linda Smith\u2019in (1994) bebeklerde y\u00fcr\u00fcme ve eri\u015fme (reaching) davran\u0131\u015flar\u0131 (kr\u015f. Shapiro 2011) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 k\u0131sa ele al\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

2.4 Ekolojik Alg\u0131<\/h1>\n\n\n\n

James Gibson\u2019\u0131n (1979) g\u00f6rmeye (vision) yakla\u015f\u0131m\u0131, g\u00f6rme sisteminin \u00e7\u00f6zmesi gereken problemlerin merkezinde \u201cretinaya d\u00fc\u015fen iki boyutlu bir imgenin nitelendirdi\u011fi enformasyondan, tam te\u015fekk\u00fcll\u00fc ve \u00fc\u00e7 boyutlu d\u00fcnyan\u0131n tekrardan nas\u0131l yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131\u201d sorusunun yatt\u0131\u011f\u0131 fikrine meydan okumu\u015ftur. Bahsi ge\u00e7en fikir Rock (1983, 1997), Richard Gregory (1966) ve Marr\u2019\u0131n (1982) g\u00f6rme hakk\u0131ndaki geleneksel yap\u0131daki, bilgi i\u015fleme (information processing) merkezli g\u00f6r\u00fc\u015flerinde \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Gibson\u2019a g\u00f6re g\u00f6rme sistemi bu problemle u\u011fra\u015fmamaktad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6rme bir statik retinal diziyle de\u011fil, organizman\u0131n g\u00f6rsel anlamda zengin bir \u00e7evrede aktif olarak hareket etmesiyle ba\u015flamaktad\u0131r. Gibson\u2019\u0131n g\u00f6rmeye y\u00f6nelik bu pozitif yakla\u015f\u0131m\u0131, bahsi ge\u00e7en g\u00f6rsel zenginli\u011fi, yani ortamsal optik dizi<\/em> (ambient optic array) dedi\u011fi enformasyonu (ve \u00f6zellikle de dizinin, bireyin \u00e7evresindeki eyleyiciye-ba\u011fl\u0131 (agent-dependent) ve nesnel \u00f6zellikleri ayr\u0131msamam\u0131z\u0131 sa\u011flayacak olan sabitlerini) a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelik bir giri\u015fimdi. Hem alg\u0131layan\u0131n hareketinin rol\u00fcne, hem de alg\u0131layan\u0131n geni\u015f, g\u00f6rsel olarak zengin olan \u00e7evreyle olu\u015fturdu\u011fu b\u00fct\u00fcne vurgu yapmas\u0131yla Gibson\u2019\u0131n, bedenlenmi\u015f bili\u015f savunuculu\u011funun hi\u00e7 de\u011filse e\u015fi\u011finde durdu\u011fu savunulmu\u015ftur (ayr\u0131ca bkz. Wilson 2004: 7. K\u0131s\u0131m; Shapiro 2011: 2. K\u0131s\u0131m).<\/p>\n\n\n\n

2.5 Dinamik\u00e7ilik ve Geli\u015fim<\/h1>\n\n\n\n

Esther Thelen ve Linda Smith (1994), dinamik sistemler teorisini geli\u015fim psikolojisine uygulayarak, bili\u015fsel geli\u015fimdeki geleneksel do\u011fu\u015ftanc\u0131 (nativist) g\u00f6r\u00fc\u015flere radikal bir bi\u00e7imde meydan okumu\u015ftur. Dinamik sistemler teorisinin \u00f6nemli bir \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131, sistemlerin bedensel aktiviteler yoluyla \u00f6zg\u00fcn davran\u0131\u015flar (novel behaviors) (\u00f6r. nesnelere eri\u015fmekte farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler) \u00fcretebilece\u011fidir. Bu \u00e7\u0131kar\u0131m \u00f6nceden programlanm\u0131\u015f ve zamanla a\u00e7\u0131mlanan \u00f6r\u00fcnt\u00fclerin gerekti\u011fi varsay\u0131m\u0131ndan \u015f\u00fcpheye yol a\u00e7maktad\u0131r. Thelen ve Smith, alandaki ortak varsay\u0131mlar\u0131n esaslar\u0131n\u0131 sorgulayarak, bebeklerdeki ad\u0131mlama davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n genetik kodlara i\u015flenerek bir \u015fekilde belirlenmi\u015f bir olgunla\u015fma s\u00fcreci taraf\u0131ndan y\u00f6netilmedi\u011fini, bebe\u011fin ilk do\u011fal kas hareketleri ve farkl\u0131 ba\u011flamlar aras\u0131ndaki etkile\u015fimden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015flard\u0131r. Bundan dolay\u0131, geli\u015fimin bu yan\u0131n\u0131, ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak geli\u015fen merkezi olmayan ve pek \u00e7ok yerel etkile\u015fimden tezah\u00fcr eden ve kendi kendini organize eden (self organizing) bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131, bili\u015fsel geli\u015fimin geneline uygulamay\u0131 da vaat etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

2.6 Fenomenoloji<\/h1>\n\n\n\n

Son olarak; bedene dair bir anlay\u0131\u015f geli\u015ftirmenin deneyime <\/em>dair bir kavray\u0131\u015fa da imkan verdi\u011fi fikrinin k\u00f6kleri Edmund Husserl (1913, 1931), Maurice Merleau-Ponty (1945) ve Jean-Paul Sartre\u2019\u0131n (1943) gibi yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki mihenk ta\u015flar\u0131nda bulunabilir; bu k\u00f6klerin Varela, Thopmson ve Rosch taraf\u0131ndan Bedenlenmi\u015f Zihin<\/em>\u2019de tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu erken d\u00f6nem k\u0131ta felsefesi gelene\u011fi, Winograd ve Flores (1986) tarf\u0131ndan Heidegger\u2019e \u00f6zel bir vurguyla yapay zekan\u0131n erken d\u00f6nemlerinde yap\u0131sal olarak incelendi ve ayr\u0131ca Dreyfus\u2019un (1972) klasik geleneksel i\u015flemlemeselcilik (traditional computationalism) ele\u015ftirisine uygun zemini haz\u0131rlad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, fenomenolojik s\u00f6ylemleri yeni y\u00f6nlerde ilerlemeye itmektedir. Fizikselli\u011fin benli\u011finin d\u00fcnyay\u0131 ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131 deneyimlemeye nas\u0131l yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamaktan ziyade, bili\u015fin nas\u0131l bili\u015fsel eyleyicinin bedensel do\u011fas\u0131nda temellendi\u011fini (grounded in) ve onun taraf\u0131ndan ciddi \u015fekilde s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan mekanizmalar\u0131<\/em> belirlemeyi hedeflemektedir. Her ne kadar fenomenolojik i\u00e7g\u00f6r\u00fclerin s\u00fcrmekte olan bilin\u00e7, \u00f6zbilin\u00e7, eylem ve \u00f6zneler-aras\u0131l\u0131k[17]<\/a> ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda (bkz. Gallagher 2009; Gallagher ve Zahavi 2008; Thompson 2007; Gallagher 2005; Wheeler 2005) vazge\u00e7ilmez olduklar\u0131n\u0131 kabul etsek de, burada erken d\u00f6nem fenomenolojik gelenek ve bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim aras\u0131ndaki \u00f6rt\u00fc\u015fmeleri serimlemeyece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

3. Bedenlenmi\u015f Bili\u015fin Niteli\u011fi<\/h1>\n\n\n\n

Ba\u015flang\u0131\u00e7ta bedenlenmi\u015f bili\u015f i\u00e7in yapaca\u011f\u0131m\u0131z genel bir nitelendirme, bize Bedenlenme Tezi (Embodiment Thesis) ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz \u015feyin temelini te\u015fkil edecek:<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenme Tezi:<\/strong> Bili\u015fin pek \u00e7ok \u00f6zelli\u011fi, eyleyicinin (agent) fiziksel bedeninin niteliklerine tabi olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan bedenlenmi\u015ftir; \u00f6yle ki, eyleyicinin beyni haricindeki bedeni de bili\u015fsel i\u015flemede belirgin bir nedensel veya fiziksel olarak yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 (physically constitutive) bir rol almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2. B\u00f6l\u00fcm\u2019de k\u0131saca \u00f6zetledi\u011fimiz, bedenlenmi\u015f bili\u015f alan\u0131ndaki erken d\u00f6nem \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n be\u015f \u00f6rne\u011finin t\u00fcm\u00fc Bedenlenme Tezi\u2019ni kabul etmektedir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimi i\u015fleten hipotez, bu tezin, bedenin bili\u015fsel i\u015flemedeki ya \u00f6nemli nedensel ya da \u00f6nemli fiziksel yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k rol\u00fc nedeniyle do\u011fru oldu\u011fu \u015feklindedir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim destek\u00e7ileri, bedenin bili\u015fteki rol\u00fc hakk\u0131nda hem nedensel hem de yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 iddialar\u0131 savunmaktad\u0131r. Bedene, bili\u015f \u00fcst\u00fcnde fiziksel olarak yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 bir rol atfedilmesi, yaln\u0131zca nedensel bir rol\u00fc oldu\u011fu fikrine nazaran, geleneksel bili\u015fsel bilime kar\u015f\u0131 daha radikal bir meydan okuma i\u00e7erse de, Bedenlenme Tezi\u2019nin iki formu da geleneksel bili\u015fsel bilimdeki bask\u0131n zihin g\u00f6r\u00fc\u015flerinden belirgin bi\u00e7imde ayr\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bizler, bedenlenmi\u015f bili\u015fi temellenme<\/em> (grounding) metaforuna ba\u015fvurarak a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 (\u00f6r., Anderson 2003; Barsalou 1999, 2008; Glenberg ve Robertson 2000; Glenberg vd. 2005) takip etmektense, Bedenlenme Tezi\u2019ni daha ileri d\u00fczeyde a\u00e7\u0131klaman\u0131n en iyi yolunun, bili\u015fin bedene ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 belirlemekten ge\u00e7ti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz: beden, bili\u015fte tam olarak ne a\u00e7\u0131dan \u00f6nemli bir nedensel ya da fiziksel olarak yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 bir rol oynamaktad\u0131r? (Kr\u015f. Shapiro 2010, 2011; A. Clark 2008; Thompson 2007; Wheeler 2005; Anderson 2003; M. Wilson 2002)<\/p>\n\n\n\n

En genel d\u00fczeyde, \u00fc\u00e7 ayr\u0131 i\u015flev veya rol vard\u0131r ve her biri bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim hakk\u0131nda kendi sonu\u00e7lar\u0131na sahiptir. Bedenin bili\u015fteki i\u015flevi onun s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131<\/em> (constraint), bili\u015fsel i\u015flemenin da\u011f\u0131t\u0131m\u0131<\/em> (distributor) ya da bili\u015fsel aktivitelerin reg\u00fclasyonu<\/em> (regulator) olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Bu i\u015flevlerden veya rollerden her birini daha net \u015fekilde izah edebilir, her birini di\u011ferinden ay\u0131ran sonu\u00e7lar\u0131na ve Bedenlenme Tezinin bu kavramla\u015fmalar\u0131n\u0131 i\u00e7eren \u00e7al\u0131\u015fmalara dikkat \u00e7ekebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden:<\/strong> Bir eyleyicinin bedeni, eyleyicinin bili\u015fsel sisteminin i\u015fledi\u011fi (processed) temsillerin do\u011fas\u0131n\u0131 ve i\u00e7eri\u011fini belirgin \u015fekilde s\u0131n\u0131rland\u0131rma i\u015flevi g\u00f6rmektedir.<\/p>\n\n\n\n

S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden tezinin sonu\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda dikkat \u00e7ekmek istedi\u011fimiz iki tanesi bulunmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Bili\u015fin baz\u0131 bi\u00e7imleri, eyleyicinin bedensel nitelikleri nedeniyle daha kolay ve do\u011fal bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fecektir; benzer \u015fekilde, bili\u015fin baz\u0131 bi\u00e7imleri ise bili\u015fsel eyleyicinin sahip oldu\u011fu beden nedeniyle daha zor, hatta imkans\u0131z olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Bili\u015fsel \u00e7e\u015fitlilik bazen bedensel \u00e7e\u015fitlili\u011fe ba\u015fvurularak a\u00e7\u0131klan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Lakoff ve Johnson\u2019\u0131n bili\u015fin metaforla n\u00fcfuzu[18]<\/a> \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve Varela, Thompson ve Rosch\u2019un enaktif bili\u015f \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n (bilhassa renk alg\u0131s\u0131 ve kategorizasyonu alan\u0131ndakiler) ikisi de S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden tezine \u00f6rneklerdir.<\/p>\n\n\n\n

Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden:<\/strong> Bir eyleyicinin bedeni, i\u015flemlemesel ve temsil\u00ee y\u00fck\u00fcn n\u00f6ral ve n\u00f6ral olmayan yap\u0131lar aras\u0131nda da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flama i\u015flevi g\u00f6rmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bedenin S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden tezindeki rol\u00fcn\u00fcn aksine bili\u015fsel i\u015flemeye i\u00e7kin olarak, bili\u015fsel g\u00f6revleri beyin ve beden aras\u0131nda da\u011f\u0131tmaya yarad\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde ele al\u0131n\u0131r. Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezinin a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaya de\u011fer \u00fc\u00e7 sonucu vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 N\u00f6ral olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilen (neural-realized) bili\u015fsel yap\u0131lar, geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015flerde varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha az paya sahip olabilir, hatta ilkesel anlamda, hi\u00e7 bulunmayabilirler.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Beden yap\u0131lar\u0131n\u0131n bizzat kendileri, bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7leri ger\u00e7ekle\u015ftiren fiziksel aksam\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde en az\u0131ndan k\u0131smen pay sahibi olabilirler.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Bili\u015fin s\u0131n\u0131r\u0131 kafatas\u0131 de\u011fildir; bu nedenle bili\u015fsel sistemler bedenin n\u00f6ral olmayan k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131, hatta bedenin \u00f6tesindeki \u00e7evreyi kapsayabilirler.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131n i\u015faret etmi\u015f oldu\u011fu \u00fczere, bedenlenmi\u015f bili\u015f, zihinsel temsile dair geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015flere kar\u015f\u0131t olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezi devreye girmektedir (Gibson 1979 ve Thelen ve Smith 1994; ayr\u0131ca bkz. haf\u0131za \u00fczerine Glenberg 1997; bask\u0131n temsil[19]<\/a> \u00fczerine Shapiro 1997 ve Wilson 2004: 7\u20138. k\u0131s\u0131mlar). Anatomik yap\u0131lar\u0131n (\u00f6r. yarasa kulaklar\u0131n\u0131n \u015fekli) niteliklerinin bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerde (\u00f6r. ekolokasyon) i\u015flemlemesel rol oynad\u0131klar\u0131 \u2018morfolojik i\u015flemleme<\/em>\u2019 fikrine ba\u015fvurulmas\u0131 (MacIver 2009) da Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezine dayanmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezi, eyleyicinin bedensel yap\u0131s\u0131n\u0131 oldu\u011fu kadar \u00e7evresel (environment) \u00f6zelliklerini de n\u00f6ral olmayan yap\u0131 formlar\u0131 aras\u0131nda sayarak, bedenlenmi\u015f bili\u015f ile, ger\u00e7ekle\u015ftirme (realization) ve d\u0131\u015fsal yap\u0131lanma (scaffolding) kavramlar\u0131na ba\u015fvuran geni\u015fletilmi\u015f zihin tezi t\u00fcrevleri aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 kurmaktad\u0131r (Wilson ve Clark 2009; R. Wilson 2004: 5\u20136. k\u0131s\u0131mlar; A. Clark 2003).<\/p>\n\n\n\n

Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden teziyle yak\u0131ndan ili\u015fkili olarak:<\/p>\n\n\n\n

Reg\u00fclat\u00f6r Olarak Beden:<\/strong> Bir eyleyicinin bedeni, bili\u015fsel aktiviteyi zaman ve mekanda reg\u00fcle eder, bili\u015f ile eylemin s\u0131k\u0131 koordinasyon i\u00e7inde olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenme Tezi\u2019nin bu versiyonunu, Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezinden, bedenin bili\u015fte sahip oldu\u011fu reg\u00fclasyon rol\u00fcne atfetti\u011fi farkl\u0131 sonu\u00e7lar dolay\u0131s\u0131yla ay\u0131r\u0131yoruz. Bahsi ge\u00e7en \u00e7\u0131kar\u0131mlar \u015funlar\u0131 i\u00e7ermektedir:<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Bedensel yap\u0131lar, kompleks ve de\u011fi\u015fen \u00e7evresel olaylara tepki olan kompleks davran\u0131\u015flar\u0131n ger\u00e7ek zamanl\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcm\u00fcne (real-time execution) olanak sa\u011flarlar.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Bedenin i\u015flevi d\u0131\u015f d\u00fcnya girdilerini (world-inputs) bili\u015fe aktarmak, sonras\u0131nda da i\u00e7sel bili\u015fsel i\u015flemeden do\u011fan davran\u0131\u015f \u015feklindeki d\u0131\u015f d\u00fcnyaya dair \u00e7\u0131kt\u0131y\u0131 iletmekten ibaret de\u011fildir; bili\u015fin \u00e7evrimi\u00e7i kontrol\u00fcn\u00fcn bizzat kendisinin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Burada bedenin bili\u015fsel i\u015flemede geribildirime dayal\u0131 bir rol\u00fc vard\u0131r ve Reg\u00fclat\u00f6r Olarak Beden tezi, \u00f6zellikle bili\u015fe dinamik yakla\u015f\u0131mlarda \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r (\u00f6r., Port ve van Gelder 1995; Beer 2000; Thelen ve Smith 1994; ayr\u0131ca kr\u015f. Chemero 2009).<\/p>\n\n\n\n

Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00f6zetlersek: Bedenlenmi\u015f Bili\u015f Tezi\u2019nin, her biri bili\u015fin bedene nas\u0131l ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde niteleyen, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 ifadesinin ayr\u0131m\u0131n\u0131 yapt\u0131k. Bunu biraz daha a\u00e7arsak (ve bizce bilgilendirici hale getirirsek), bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin beden i\u00e7in tan\u0131mlayabilece\u011fi \u00fc\u00e7 farkl\u0131 i\u015flev ya da rol bulunmaktad\u0131r: bili\u015fi s\u0131n\u0131rland\u0131rmak, bili\u015fsel i\u015flemenin (cognitive processing) da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 ve bili\u015fsel aktivitenin ger\u00e7ek zamanl\u0131 reg\u00fclasyonu. Bedenlenme Tezi\u2019nin bu t\u00fcr kati formlar\u0131, bedeni, bili\u015fte ya belirgin nedensel bir rol\u00fc oldu\u011fu ya da fiziksel olarak yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 bir rol\u00fc oldu\u011fu \u015feklinde yorumlayabilir.<\/p>\n\n\n\n

4. \u00dc\u00e7 Ba\u015fl\u0131kta Bedenlenme ve Gelenek Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131<\/h1>\n\n\n\n

Bu b\u00f6l\u00fcmde, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin devrimsel nitelikteki vaatlerini, zihin felsefesi ve bili\u015fsel bilimin \u00fc\u00e7 standart ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan ele alaca\u011f\u0131z: zihnin mod\u00fcleritesi, zihinsel temsillerin do\u011fas\u0131 ve do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k. (Durumsal bili\u015f ve mod\u00fclerite, temsil ve do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k hakk\u0131ndaki alternatif fikirler i\u00e7in bkz. Bechtel 2009; Rowlands 2009; Ruppert 2009a) Buna, geleneksel ve bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim aras\u0131ndaki baz\u0131 genel, kabul g\u00f6ren z\u0131tl\u0131klarla ba\u015fl\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

Geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015fler, beyninde, kesin s\u0131n\u0131rlarla ayr\u0131lm\u0131\u015f ve olduk\u00e7a belirli mekanizmalar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131\u015f\u0131k, i\u00e7sel temsillerin bulundu\u011funu varsayma e\u011filimindedirler. Bu mekanizmalar, do\u011fal seleksiyonla \u015fekillendirilmi\u015f ve genetik yap\u0131m\u0131za kodlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015fler n\u00f6robilimde etkili olmu\u015f ve bili\u015fin, bili\u015f sahibinin (cognizer) i\u00e7kin, fiziksel niteli\u011fi (property) \u00fczerine do\u011fdu\u011fu iddias\u0131 olan bireycilik (individualism) ya da i\u00e7selcilik (internalism) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kabul etmi\u015flerdir. \u201cMetodolojik solipsizm\u201d (Fodor 1980, 1981) adl\u0131 ara\u015ft\u0131rma stratejisi, bu bireyci bili\u015f kavram\u0131n\u0131n klasik versiyonlar\u0131ndan biridir. Merkezde yer alan konulardan bahsedilme \u015fekli, bili\u015fsel fenomenlerin b\u00f6lgesel olarak ele al\u0131nabilece\u011fi ve kafatas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki unsurlar\u0131n, duyusal girdi sa\u011flad\u0131klar\u0131 ve davran\u0131\u015fsal \u00e7\u0131kt\u0131lara yol a\u00e7t\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde ilgi oda\u011f\u0131 olduklar\u0131 fikrini ciddi \u015fekilde yans\u0131tmaktad\u0131r. Susan Hurley\u2019den (1998) bir al\u0131nt\u0131yla zihin hakk\u0131ndaki anaak\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fler, bili\u015fin (dar anlam\u0131yla) d\u00fc\u015f\u00fck-seviyeli sistemlerdeki i\u015flemelerden (processing) ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bu nedenle alg\u0131 ve eylem ile \u201cekmeklenmi\u015f\u201d (em-breaded)[20]<\/a> bir sandvi\u00e7teki et gibi davrand\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131na, yani \u201cklasik sandvi\u00e7 modeline\u201d odakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Aksine bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, bili\u015fi n\u00f6ral ve n\u00f6ral olmayan s\u00fcre\u00e7lerin dinamik etkile\u015fiminin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak modellemi\u015ftir. Bu modelde bili\u015f, eyleyicinin bedensel deneyimleri ve ger\u00e7ek ya\u015fam durumlar\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131 kesintisizdir. Burada beden; bili\u015fsel i\u015flemeyi s\u0131n\u0131rlayan, reg\u00fcle eden, onun da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 yapan bir konumda g\u00f6r\u00fclmektedir. Bedenin belli ba\u015fl\u0131 ortamlarda bu i\u015flevlerini nas\u0131l yerine getirdi\u011fini saptamak, bili\u015fin kendisinin ne beyinle ne de belki bedenin bile kendisiyle s\u0131n\u0131rlanmayan bir \u015fey oldu\u011fu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011furmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lk bak\u0131\u015fta geleneksel ve bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim aras\u0131ndaki farklar\u0131; zihinsel temsil, i\u015flemleme ve ger\u00e7ekle\u015ftirme (realization) hakk\u0131ndaki z\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ifade edebiliriz. Pek \u00e7ok geleneksel tutum bili\u015fi temsilsel olarak b\u00f6lgesel (representationally localistic), i\u015flemlemesel olarak sabit (computationally fixed) ve kendisini ger\u00e7ekle\u015ftiren n\u00f6ronal sistemden, bedensel sistem \u00f6zelliklerinden ve \u00e7evreleyen ortamdan ba\u011f\u0131ms\u0131z ve uygun bir \u015fekilde nitelendirilebilir olarak g\u00f6rme e\u011filimindeyken; bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim bili\u015fi, temsili olarak da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f (representationally distributed), i\u015flemlemesel olarak dinamik (computationally dynamic) ve yaln\u0131zca bedensel olarak ger\u00e7ekle\u015ftirmenin (bodily realization) izin verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde uygun bir nitelendirilmeye sahip olacak \u015fekilde g\u00f6rme e\u011filimindedir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim bu nedenle bili\u015fsel bilimdeki baz\u0131 kurucu varsay\u0131mlar\u0131n sorgulanmas\u0131n\u0131 te\u015fvik etmektedir. (B\u00f6ylesi bir inceleme, kendini, ba\u011flant\u0131c\u0131l\u0131k [connectionism] gibi bedenlenmi\u015f olma zorunlulu\u011fu ta\u015f\u0131mayan ba\u015fka bili\u015fsel modelleme g\u00f6r\u00fc\u015flerinde de g\u00f6stermektedir; fakat bu konumuz d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r.)<\/p>\n\n\n\n

4.1 Mod\u00fclerite<\/h1>\n\n\n\n

Mod\u00fcler sistemler ba\u011f\u0131ms\u0131z, alana \u00f6zg\u00fc, kapal\u0131 (encapsulated) ve do\u011fu\u015ftan gelen (hardwired), ek olarak d\u00fc\u015f\u00fckten y\u00fckse\u011fe bir i\u015fleme (processing) hiyerar\u015fisiyle \u00e7al\u0131\u015fan sistemlerdir. Bili\u015fsel bilimde mod\u00fclerite teorisi ilk \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde (Fodor, 1983), merkezi bili\u015f (central cognition) -dar anlam\u0131yla bili\u015f- mod\u00fcler olmayan, alg\u0131y\u0131 ve motor kontrol\u00fc (ek olarak Fodor\u2019un dedi\u011fine g\u00f6re, dili de) y\u00f6netenler gibi mod\u00fcler \u00e7evresel (peripheral) sistemlerden keskin s\u0131n\u0131rlarla ayr\u0131 bir \u015fekilde nitelendirilmi\u015fti. Fodor\u2019un merkezi bili\u015f hakk\u0131ndaki iddialar\u0131na pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 itiraz etmi\u015ftir (\u00f6r., Carruthers 2006; Sperber 2001; Cosmides ve Tooby 1997; Hirshfeld ve Gelman 1994; ayr\u0131ca bkz. R. Wilson 2005, 2008). Bu ele\u015ftiriler, daha \u00fcst d\u00fczey bili\u015fsel i\u015flemlerin de mod\u00fclerite kriterini kar\u015f\u0131lad\u0131klar\u0131n\u0131 savunmu\u015flard\u0131r. Asl\u0131nda, dar anlam\u0131yla bili\u015fin de mod\u00fcler oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Fodor\u2019un g\u00f6r\u00fc\u015flerinin aksine (Fodor 2000) geli\u015fimsel, evrimsel ve bili\u015fsel psikoloji alanlar\u0131nda olduk\u00e7a, hatta belki \u00e7a\u011fda\u015f bili\u015fsel bilimin bask\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olarak say\u0131labilece\u011fi kadar yayg\u0131nd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Mod\u00fcleriteye dair hem geleneksel, Fodoryen a\u00e7\u0131klama hem de onun asi ve bask\u0131n \u00e7ocu\u011fu beden ve \u00e7evreye yaln\u0131zca dolayl\u0131 yoldan de\u011finmektedir. Her iki bi\u00e7iminde de mod\u00fclerite teorisinin, kafatas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan varl\u0131klar\u0131n bili\u015fsel uygulamalara ger\u00e7ek (actual) etkileri konusunda, bunlar\u0131n bir girdi ve zengin bir davran\u0131\u015fsal \u00e7\u0131kt\u0131 kayna\u011f\u0131 olduklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda s\u00f6yleyece\u011fi pek az olumlu \u015fey bulunmaktad\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, bili\u015fsel a\u00e7\u0131dan konu\u015fursak, as\u0131l i\u015f y\u00fck\u00fcn\u00fcn yaln\u0131z merkezi bili\u015f taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ima etmektedir; bunda \u00e7evresel i\u015flemlerin yegane katk\u0131s\u0131 girdiler sa\u011flamak ve y\u00f6nergeleri uygulamakt\u0131r. Ancak bili\u015fsel i\u015flemlerin mod\u00fcler bir anlay\u0131\u015fla salt beyinde meydana geldi\u011fi ve g\u00f6revini motor planlama (motor planning) ve motor y\u00fcr\u00fct\u00fcmden (motor execution) ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015farak ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 iddialar\u0131, bedenlenmi\u015f deneyim (embodied experience) hakk\u0131nda yap\u0131lan empirik \u00e7al\u0131\u015fmalar dolay\u0131s\u0131yla soru i\u015faretlerinin muhatab\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f deneyimin, S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden tezini \u00f6rnekleyen, dile ili\u015fkin bir \u00f6rne\u011fi, Glenberg\u2019in Dizinsel Hipotezi\u2019dir[21]<\/a> (Glenberg vd. 2009; Glenberg ve Kaschak 2002; Glenberg ve Robertson 1999, 2000). Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, bir c\u00fcmleyi anlaman\u0131n; ilgili eylem \u015femalar\u0131n\u0131n aktivasyonu, a\u00e7\u0131k davran\u0131\u015ftakilerle (overt behavior) ayn\u0131 etkin n\u00f6ral mekanizmalar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131yla ve eylem potansiyeli kombinasyonlar\u0131yla (affordance combination) ba\u015far\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymaktad\u0131r. \u015eu c\u00fcmleleri de\u011ferlendirelim:<\/p>\n\n\n\n

(1a) G\u00f6l kenar\u0131nda yal\u0131nayak y\u00fcr\u00fcd\u00fckten sonra Erik, ayaklar\u0131n\u0131 g\u00f6mle\u011fiyle kurulad\u0131.
(1b) G\u00f6l kenar\u0131nda yal\u0131nayak y\u00fcr\u00fcd\u00fckten sonra Erik, ayaklar\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcyle kurulad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Her ne kadar (1a) da (1b) de gramer kurallar\u0131na uygunsa da (1b)\u2019nin (1a) kadar anlaml\u0131 gelmemesinin sebebi, g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn eylem sa\u011flarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n (affordance) kurulama eylemiyle uyu\u015fmamas\u0131d\u0131r. Bu gibi c\u00fcmlelerin anlam\u0131n\u0131 kavramak, c\u00fcmlelerde ge\u00e7en nesnelerin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 imkanlar\u0131 bilmeyi gerektirmektedir. Bu imkanlar, bedensel kabiliyetlerle g\u00f6nderge (referent)[22]<\/a> aras\u0131ndaki etkile\u015fimle s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fma, insanlar\u0131n, c\u00fcmlelerde hedeflenen eylemi sa\u011flayan nesnelerin ge\u00e7ti\u011fi c\u00fcmleleri (\u00f6r., b\u00fcy\u00fck kutular\u0131 ta\u015f\u0131mak i\u00e7in d\u00f6rt tekerlekli sandalye kullanmak), sa\u011flamayan nesnelerle kurulan c\u00fcmlelerden (\u00f6r., d\u00f6rt tekeri kay\u0131p bir sandalye) daha h\u0131zl\u0131 karvad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir (Kaschak ve Glenberg 2000).<\/p>\n\n\n\n

Bu t\u00fcr bulgular, anlam\u0131n yorumlanmas\u0131n\u0131n, bir senaryonun sundu\u011fu bedenlenmi\u015f imkanlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu i\u015faret etmekte, duyu-motor s\u00fcre\u00e7lerin dil kavray\u0131\u015f\u0131na katk\u0131da bulundu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Muhtemelen bu \u00e7\u0131kar\u0131m, mod\u00fcleristler taraf\u0131ndan, kapal\u0131l\u0131k ve alana \u00f6zg\u00fcl\u00fck esaslar\u0131n\u0131n dil i\u015flemenin (language processing), motor enformasyon ve arka plan bilgisi (background knowledge) taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilemeyece\u011fi sonucuna yol a\u00e7mas\u0131 nedeniyle reddedilecektir. Borghi, Glenberg ve Kaschak (2004) ek olarak, dil anlamada (comprehension), c\u00fcmlenin ima etti\u011fi perspektifin, nesne hakk\u0131ndaki bilginin yenideneri\u015fimini (retrieval) y\u00f6nlendirdi\u011fini, b\u00f6ylece kavramsal bilgiyi eri\u015filebilir k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015ftir. Bir nesnenin (\u00f6r. bir masa) c\u00fcmlede tan\u0131mlanan yerin bir par\u00e7as\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorular\u0131, e\u011fer nesne ad\u0131yla c\u00fcmlenin i\u015faret etti\u011fi perspektif aras\u0131nda uyumluluk varsa (\u00f6r., bir restoranda yemek yemek) daha h\u0131zl\u0131 yan\u0131tlanmaktad\u0131r. Bedenlenmi\u015f yan\u0131tlar ayr\u0131ca belli nesnelerin \u00f6zelliklerini muhakeme ederken de etkinle\u015fir; bu, biyolojik organizmada g\u00f6rme ve eylemin s\u0131k\u0131 bir bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcnle\u015fik oldu\u011funu ve bili\u015fsel i\u015flemenin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 birlikte \u00e7izdiklerini ileri s\u00fcrer.<\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fin geleneksel mod\u00fcler ifadelerinde g\u00f6rme ve eylem aras\u0131ndaki keskin ayr\u0131ma, ayn\u0131 zamanda bedenlenmi\u015f deneyim (embodied experience) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da itiraz edilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, insanlara farkl\u0131 y\u00fckseklikteki basamaklardan hangisine en rahat \u00e7\u0131kabilecekleri soruldu\u011funda verdikleri yan\u0131tlar, basamak \u00e7\u0131kma kabiliyetleriyle uyumludur (Warren 1984). Benzer sonu\u00e7lar nesne kavrama (van Leeuwen vd. 1994), top yakalama (Oudejams vd. 1996) ve duvara t\u0131rmanma (Wagman ve Carello 2001) muhakemelerinde de bildirilmi\u015ftir. Bu gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar, alg\u0131sal deneyimin \u00f6ng\u00f6r\u00fclen (anticipated) bedenlenmi\u015f etkile\u015fimi kapsad\u0131\u011f\u0131 \u015feklindeki iddiay\u0131 desteklemekte, mod\u00fcleristlerin dedi\u011fi gibi bir ak\u0131\u015f (flow-through) modeliyle uyumsuz bi\u00e7imde, ya g\u00f6r\u00fc\u015f ve eylemin b\u00fct\u00fcnle\u015fik oldu\u011funu ya da en az\u0131ndan geribildirimle ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir (Hurley 1998; R. Wilson 2010).<\/p>\n\n\n\n

Birine duygular, niyetler (intentions) ya da inan\u00e7lar (beliefs) atfetmek bile \u00f6ncesinde belli bir bedensel ger\u00e7ekle\u015ftirme (bodily realization) varsay\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Sosyal bili\u015fi a\u00e7\u0131klarken do\u011fu\u015ftan bir Zihin Teorisi mod\u00fcl\u00fcn\u00fc kabul eden geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015flerden (Leslie, 1987; Baron-Cohen 1995) farkl\u0131 olarak, alanda say\u0131s\u0131 giderek artan \u00e7al\u0131\u015fmalar (Rizzolatti ve Craighero 2004; Rizzolatti vd. 1996; Gallese vd. 1996), di\u011fer zihinleri anlaman\u0131n ilk olarak eyleme ge\u00e7me kapasitemizin alt\u0131nda yatan motor deneyimlili\u011fimizle (expertise) temellenmi\u015f oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir. B\u00f6ylesi bedenlenmi\u015f anlay\u0131\u015flar, geleneksel olarak anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle zihin okuma modalitelerinden (modalities of mind reading) yaln\u0131zca do\u011fas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 de\u011fil; ayn\u0131 zamanda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde, kas\u0131tl\u0131 (intentional) davran\u0131\u015f\u0131n anlam\u0131n\u0131n e\u011fer yaln\u0131zca bedensel, deneyimsel ya da ikisiyle birden bir zihin durumunda olmay\u0131 biliyorsak kavrayabilece\u011fimizi i\u015faret etmesi bak\u0131m\u0131ndan da farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7e\u015fitli zihinsel olgular\u0131n -anlaml\u0131 c\u00fcmleleri anlams\u0131zlardan ay\u0131rmak, nesnelerin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 imkanlar\u0131 \u00e7\u0131karsamak, kas\u0131tl\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 saptamak- zeminini haz\u0131rlayan i\u015fleme, bu nedenle n\u00f6ral ya da n\u00f6ral olmayan pek \u00e7ok bile\u015fenin, incelikle d\u00fczenlenmi\u015f katk\u0131s\u0131n\u0131 gerektirmektedir. \u015eayet bedensel durumlar (bodily state) ve beynin modaliteye \u00f6zg\u00fc (modality-specific) sistemleri bili\u015fsel hayat\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7e\u015fitli \u00f6zelliklerine temel olma g\u00f6revine sahipse, bu durumda geleneksel, alana \u00f6zg\u00fc ve amodal (amodal domain-specific) mod\u00fcller, Bedenlenmeme Tezi (Disembodiment Thesis) alt\u0131nda varsay\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131n aksine, anlaml\u0131 analiz elemanlar\u0131 olmaktan \u00e7\u0131kmaktad\u0131rlar. Bili\u015fin, organizmalar\u0131n \u00e7evreleriyle etkili bir bi\u00e7imde etkile\u015fimine izin verecek \u015fekilde evrimle\u015fmi\u015f s\u00fcre\u00e7lere dayand\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131; zihnin, geleneksel bili\u015fsel bilim g\u00f6r\u00fc\u015flerinde varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine bedenlenmi\u015f deneyimden kopmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmektedir. Daha ziyade beden, bili\u015fte bir s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 <\/em>(constraint) ve bir bili\u015fsel i\u015fleme da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131s\u0131<\/em> (distributor) rol\u00fc oynamaktad\u0131r (Bkz. B\u00f6l\u00fcm 3).<\/p>\n\n\n\n

4.2 Zihinsel Temsil<\/h1>\n\n\n\n

Bili\u015fe dair geleneksel bilimsel anlay\u0131\u015f\u0131n kalbinde, belli bir zihinsel temsil (mental representation) kavramla\u015ft\u0131rmas\u0131 yatmaktad\u0131r (Fodor ve Pylyshyn 1988; Newell ve Simon 1972). Bu kavramla\u015ft\u0131rma, temsillerin yar\u0131-dilsel (quasi-linguistic) ve birle\u015fimsel (combinatorial) \u00f6zellikleri olan sembolik yap\u0131lar olduklar\u0131n\u0131, i\u00e7erik (content) aktar\u0131m\u0131na vas\u0131tal\u0131k ettiklerini ve zeki davran\u0131\u015f\u0131 a\u00e7\u0131klamakta ba\u015fvurulacak ilk \u015fey olduklar\u0131n\u0131 iddia etmektedir. Zihinsel temsiller, ayn\u0131 temsilin, \u00f6rne\u011fin \u201cmasa\u201d kelimesinin farkl\u0131 tip masalar\u0131 kar\u015f\u0131layacak \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnden sembolik ve soyutturlar. Ayn\u0131 temsil, \u201cmasa\u201d kelimesi yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ya da telaffuz edildi\u011finde de kullan\u0131labildi\u011fi i\u00e7in, amodaldir. B\u00f6yle temsiller, g\u00f6ndergeleriyle (referent) ilkesizce (arbitrarily) ili\u015fkilidir; zira olu\u015fturulma ve kullan\u0131lma bi\u00e7imlerinin, g\u00f6ndergelerinin fiziksel ya da i\u015flevsel \u00f6zellikleriyle herhangi bir ili\u015fkileri bulunmamaktad\u0131r. Bu nedenle geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015fte, bu i\u00e7sel temsiller yaln\u0131zca dilde, kavram olu\u015fturmada ve bellekte sensorimotor sistemde i\u015flenenlerden temelde farkl\u0131 olmakla kalmaz, anlamlar\u0131 da bedensel deneyimden kopmu\u015ftur. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn destek\u00e7ileri, \u00fc\u00e7 temel ilkeye ba\u011fl\u0131d\u0131rlar:<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Bir zihinsel temsilin iletti\u011fi enformasyon, modaliteye \u00f6zg\u00fc hi\u00e7bir<\/em> \u00f6zellik sergilemez. Bu bak\u0131mdan temsiller; alg\u0131sal sistemlerden, bedensel eylemden ve bunlar\u0131n i\u015flemsel (operational) detaylar\u0131ndan \u00f6zerktirler.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 Bilgi (knowledge), kelimelerin anlamlar\u0131n\u0131n i\u00e7sel sembollerle ili\u015fkilerinden tezah\u00fcr etmesiyle \u00f6nermesel olarak organize edilir. Bir sembol\u00fcn anlam\u0131n\u0131 belirlemek, s\u00f6zl\u00fckte hangi tan\u0131m\u0131n di\u011fer sembollerle ili\u015fkilendirilerek verildi\u011fine bakmaya benzer.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7 \u0130\u00e7sel temsiller motor programlar\u0131 y\u00f6nlendirmekte kullan\u0131l\u0131rlar; bunlar, temel olarak bili\u015ften ayr\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131rlar. Bu nedenle, bili\u015fsel i\u015fleme, bedensel eylemler taraf\u0131ndan \u015fekillendirilmek zorunda de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Yak\u0131n zamanda, adaptif davran\u0131\u015f i\u00e7in yap\u0131lan birka\u00e7 alternatif a\u00e7\u0131klama dikkatleri \u00fcst\u00fcne toplad\u0131. Farkl\u0131 olsalar da, bu alternatif a\u00e7\u0131klamalar\u0131n t\u00fcm\u00fc bu ilkelere ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sorgulamaktad\u0131r. Bili\u015fsel aktivitenin alg\u0131 ve eylemdeki i\u015fleme s\u00fcre\u00e7lerini yeniden kulland\u0131\u011f\u0131 fikrini geli\u015ftirerek, bu a\u00e7\u0131klamalar kavramsal ve semantik temsillerin amodal olduklar\u0131 (ya da amodal olmak zorunda olduklar\u0131) fikrine ciddi bir meydan okumada bulunmu\u015flard\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fler aras\u0131nda, temsil kar\u015f\u0131t\u0131 e\u011filimlerinin radikalli\u011fine g\u00f6re belirgin farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r (bkz. Chemero 2009; Hutto ve Myin 2013; Myin ve Degenaar 2014).<\/p>\n\n\n\n

Temsil kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler aras\u0131ndaki en etkili g\u00f6r\u00fc\u015f, dinamik sistemler teorisidir (Beer 1990, 2002, 2003; Brooks 1991a, 1991b, 2002; Thelen ve Smith 1994; Van Gelder 1992). Dinamik\u00e7iler, merkezile\u015fmi\u015f bir temsili i\u015flemenin gereklili\u011fini en aza indirgemekte, hatta bazen reddetmektedirler. Bu yazarlar\u0131n kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 temsil kavram\u0131 g\u00f6rece spesifiktir: bili\u015fsel eyleyici taraf\u0131ndan, g\u00f6receli olarak d\u00fcnyadan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirecek d\u0131\u015fsal bir \u00e7evresel yap\u0131 \u00fcretmeye muktedir bir i\u00e7sel model. Dinamik sistemler teorisi robotikte ve adaptif davran\u0131\u015f\u0131 bedenlenme ve g\u00f6m\u00fcl\u00fcl\u00fck (embeddedness) bak\u0131m\u0131ndan a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan yapay ya\u015fam \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda pop\u00fcler oldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Durumsal bir canl\u0131, bedenini do\u011frudan etkileyebilece\u011fi \u015fekilde d\u00fcnyas\u0131n\u0131 alg\u0131layabildi\u011fi s\u00fcrece, soyut sembolik tan\u0131mlamalara gerek kalmaz.<\/p>\n\n\n\n

Ancak temsillere hi\u00e7 ba\u015fvurulmadan empirik a\u00e7\u0131dan uygun bir zeki davran\u0131\u015f teorisi form\u00fcle etmek, baz\u0131 \u00fcstesinden gelinemeyecek zorluklar \u00e7\u0131karmaktad\u0131r; mevcut dinamik modellerden bili\u015fin tamam\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klaman\u0131n g\u00f6receli olarak basit bir konu oldu\u011fu fikri fazla iyimserdir ve halihaz\u0131rda davran\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131ktan bili\u015fsel bilime ge\u00e7i\u015fi te\u015fvik etmi\u015f problemlere maruz kalmaya mahkumdur. \u00d6rne\u011fin, organizma-\u00e7evre etkile\u015fimi, tek ba\u015f\u0131na, \u00e7evrenin o anl\u0131k s\u0131n\u0131rland\u0131rmalar\u0131n\u0131n \u00f6tesinde kalan ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131lama ya da onlara ula\u015fmay\u0131 i\u00e7eren i\u00e7sel fakt\u00f6rleri, yani \u00f6ng\u00f6r\u00fcsel (anticipatory) davran\u0131\u015f\u0131 a\u00e7\u0131klamamaktad\u0131r. Temsile a\u00e7 problemler ortaya \u00e7\u0131karan alanlar (A. Clark 1997); gaip, var olmayan ya da kar\u015f\u0131olgusal (counterfactual) ko\u015fullar, planlamalar, zihinde canland\u0131rmalar ve etkile\u015fmelerdir (daha yeni ve kar\u015f\u0131t bir g\u00f6r\u00fc\u015f i\u00e7in bkz. Chemero 2009).<\/p>\n\n\n\n

Dahas\u0131, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin neden sembolik, temsil\u00ee, soyut vb. olamayaca\u011f\u0131 net de\u011fildir. Buradaki soru i\u015fareti, kendine bili\u015fin bedenlenmi\u015f yakla\u015f\u0131m\u0131 diyen pek \u00e7ok yakla\u015f\u0131m\u0131n sembolik, temsil\u00ee, soyut vb. oldu\u011fu<\/em> ger\u00e7e\u011fiyle b\u00fcy\u00fcmektedir. Sunduklar\u0131 \u015fey, zihinsel semboller ve temsillerin ne oldu\u011fu ve bili\u015fsel trafi\u011fimizde nas\u0131l g\u00f6rev yapt\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda spesifik g\u00f6r\u00fc\u015flerdir. Karakteristik olarak \u00f6nermesel kodlama kavram\u0131n\u0131, sembollerin modaliteye \u00f6zg\u00fc bir \u00f6zellik ifade etti\u011fi bir ba\u015fkas\u0131yla de\u011fi\u015ftirirler.<\/p>\n\n\n\n

Zihinsel sembol kavram\u0131ndan vazge\u00e7mek yerine onu uyarlayan bir g\u00f6r\u00fc\u015f, Lawrence Barsalou\u2019nun alg\u0131sal semboller (perceptual symbols) teorisidir (1999, 2003, 2008, 2009). Bu teori, insan bili\u015finin, g\u00f6ndergeleriyle (referent) ilkesiz (arbitrary) bir ili\u015fkisi olan amodal temsillerden olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 ve temsillerin \u00e7e\u015fitli duyusal modalitelerden gelen bilgiyi bar\u0131nd\u0131ran etkinle\u015fme \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131na dayanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir nesnenin yoklu\u011funda onun rengini temsil eden sembolik yap\u0131, diyelim ki, imgeleme (imagery) ya da problem \u00e7\u00f6zme g\u00f6revleri s\u00fcresince, bu renk ger\u00e7ekten alg\u0131land\u0131\u011f\u0131nda kullan\u0131lan n\u00f6ral sistemin kendisine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu nedenle, bili\u015fsel ve alg\u0131sal mekanizmalar yaln\u0131zca ortak temsil durumlar\u0131 (representational states) payla\u015fmakla kalmaz; bili\u015fsel i\u015fleme temel olarak alg\u0131sal sim\u00fclasyonlar kullanmak \u00fczere sensorimotor b\u00f6lgeleri yeniden aktive eder. Daha ileri bir \u00e7\u0131kar\u0131m, alg\u0131sal sembollerin bedenlendikleri biyolojik sistemden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 ve iletilen i\u00e7eri\u011fin, zeki sistemin fiziksel olarak de\u011fi\u015fmesi halinde muhtemelen de\u011fi\u015fece\u011fidir. Bedensel ve sensorimotor s\u00fcre\u00e7lere ba\u015fvurmak, bili\u015fin eri\u015febildi\u011fi sembollerin do\u011fas\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan, Barsalou\u2019nun teorisi S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden tezini \u00f6rneklemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Modal temsillerin savunucular\u0131, teorik gerek\u00e7elerin g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde te\u015fvik etti\u011fi geleneksel temsil modellerini benimseyerek, amodal temsilleri destekleyen pek az do\u011frudan empirik delil oldu\u011funu savunurken (Barsalou vd. 2003, 85) ve kendi fikirlerini deneysel olarak makul g\u00f6r\u00fcrken (bkz. Pecher vd. 2003; Zqaan ve Yaxley 2003; Glenberg ve Kaschak 2002; Martin ve Chao 2001; Solomon ve Barsalou 2001; Martin vd. 2000; Spivey vd. 2000); ayn\u0131 zamanda amodalite fikirlerine kar\u015f\u0131 kesin kan\u0131tlar sa\u011flaman\u0131n zorlu\u011funu hafife almaktad\u0131rlar. Machery\u2019nin (2007) belirtti\u011fi \u00fczere, \u00f6znelerin edimleri (performance) hem modal hem de amodal a\u00e7\u0131klamalarda yer bulabilir (ayr\u0131ca bkz. Rupert 2006). Amodaliteyi savunanlar\u0131n \u00e7o\u011fu (\u00f6r., Simon 1995; Fodor 1975), g\u00f6rsel imgeleme (visual imagery) gibi bili\u015fsel g\u00f6revlerde alg\u0131sal b\u00f6lgelerin dahil oldu\u011funu reddetmediklerinden, bir elman\u0131n ye\u015filini imgelerken g\u00f6rsel korteksin (visual cortex) aktive olmas\u0131, Barsalou\u2019nun teorisine amodal a\u00e7\u0131klamalara nazaran bir delil sa\u011flamamaktad\u0131r. Dahas\u0131, gelenekselcilerin bahsetti\u011fi \u00fczere baz\u0131 zihinsel problemler, (bildirilebilir) imgeleme olmadan \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcr ve \u00f6zneler, bazen modalitesiz temsil\u00ee sistemlerde depolanan bilgiden yararlan\u0131rlar. Bu y\u00fczden, baz\u0131 g\u00f6revlerdeki alg\u0131sal sim\u00fclasyon kullan\u0131m\u0131n\u0131 genel bir modal temsil teorisinin gerektirdi\u011fi \u015fekilde t\u00fcm g\u00f6revlere genellemek problematiktir.<\/p>\n\n\n\n

4.3 Do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k<\/h1>\n\n\n\n

Bug\u00fcn ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu, bili\u015fin do\u011fu\u015ftan gelen (innate) \u015feyler ile \u00f6\u011frenmenin etkile\u015fiminin sonucunda geli\u015fti\u011fini, bu etkile\u015fimin nas\u0131l ilerledi\u011fi her zaman a\u00e7\u0131k de\u011filse de, kabul etmektedirler. Do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131\u011f\u0131 (nativism), birimizin ba\u015fka bir yerde savundu\u011fu, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve zay\u0131f do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k bi\u00e7imlerini ay\u0131ran iki boyutlu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re (R. Wilson 2004: 3. K\u0131s\u0131m), g\u00fc\u00e7l\u00fc do\u011fu\u015ftanc\u0131lar \u015fu iki tezi kabul ederler:<\/p>\n\n\n\n

1. Bir bireyin geli\u015fimi i\u00e7in gerekli i\u00e7sel yap\u0131 ve s\u00fcre\u00e7ler zengin, kompleks ve nedensel olarak g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr.
2. Bireye g\u00f6re d\u0131\u015fsal olan s\u00fcre\u00e7ler, bu yap\u0131lar\u0131n edinimi ve geli\u015fmesinde ikincil<\/em> bir nedensel rol oynar.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fc\u00e7l\u00fc do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131tlar\u0131 (klasik empiristler gibi), aksine, bu iki genel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc reddetmektedirler.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fc\u00e7l\u00fc do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 paradigmalar, bebeklerin bili\u015fsel geli\u015fimlerine dairaritmetikle fizik dahil kimi alanlarda kaydade\u011fer sonu\u00e7lar elde etmi\u015flerdir (Baillargeon 2002, Baillargeon vd. 1985; Spelke vd. 1992, 1995). Do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131\u011fa ele\u015ftirel g\u00f6zle bakanlar, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc do\u011fas\u0131 gere\u011fi geli\u015fim kar\u015f\u0131t\u0131 (antidevelopmental) olarak adland\u0131rm\u0131\u015f (Haith 1998), zihnin olgunla\u015fma s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131kan do\u011fu\u015ftan (hard-wired) \u00f6zelliklerden m\u00fcte\u015fekkil oldu\u011fu \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenme ve esneklik kavramlar\u0131yla do\u011frudan ters d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia etmi\u015flerdir (Quartz ve Sejnowski 1997; Thelen ve Smith 1994; Bates vd. 1995; Karmiloff-Smith 1994). E\u011fer do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k do\u011fru olsayd\u0131, beden ve \u00e7evrenin (k\u00fclt\u00fcr\u00fc de kapsar \u015fekilde) \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir bir geli\u015fime sahip, ontogenetik olarak belirlenmi\u015f \u00f6zelliklerin \u201ctetikleyicisi\u201dnden daha fazlas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmemeleri gerekirdi.<\/p>\n\n\n\n

Her ne kadar ilk bak\u0131\u015fta bedenlenmi\u015f bili\u015fin \u201cdo\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k\u201d ve \u201cempirizm\u201d aras\u0131nda s\u00fcren tart\u0131\u015fmaya dair belirgin \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilse de; bedenlenmi\u015f bili\u015fin bir katk\u0131s\u0131, bedenin bili\u015fsel i\u015flemedeki rollerine dair spesifik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda yatar. Bu roller s\u0131kl\u0131kla hem g\u00fc\u00e7l\u00fc do\u011fu\u015ftanc\u0131, hem de g\u00fc\u00e7l\u00fc empiristlere meydan okur niteliktedir. \u00d6yle ki, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim basit\u00e7e, empiristlerle birlikte, bili\u015fsel i\u015flemenin b\u00fcy\u00fck miktarda \u00e7evreye maruz kalmaya ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu ve bili\u015fin onun nedensel bir yans\u0131mas\u0131 oldu\u011funu savunmaz. Dahas\u0131, empiristler tipik olarak d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 bir \u00f6zneye nesnel olarak sunulmu\u015f bir \u015fey olarak ele al\u0131rken; bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, bedenlenmi\u015f eyleyici ile d\u00fcnya aras\u0131ndaki dinamik etkile\u015fimin bili\u015fi nas\u0131l \u00fcretti\u011fine y\u00f6neliktir. Durumsal bili\u015fsel bilim i\u00e7inde, bedenlenmi\u015f bili\u015fin g\u00f6m\u00fcl\u00fc bili\u015fle ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 i\u015fte bu dinamik, d\u0131\u015f d\u00fcnyayla olan etkile\u015fim \u00fczerindeki odak sa\u011flar. Burada, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin, g\u00fc\u00e7l\u00fc do\u011fu\u015ftanc\u0131 iddialar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcp \u00e7\u00fcr\u00fctmedi\u011fi hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri ve bunu ne \u015fekilde yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131raca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, bili\u015fsel i\u015fleme ve geli\u015fimin \u00e7evre ve eylem halinde olan bedendeki de\u011fi\u015fikliklerden ciddi \u015fekilde etkilendi\u011fini vurgulayarak (Griffiths ve Stotz 2000; Clark ve Toribio 1994; Thelen ve Smith 1994; Varela, Thompson ve Rosch 1991; Ballard 1991), genel itibariyle kompleks davran\u0131\u015flar i\u00e7in gereken i\u00e7sel zenginli\u011fin miktar\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemektedir (Rupert 2009a). Eylem halindeki beden, organizmalar\u0131n do\u011fal ortamlar\u0131ndaki rollerini (niche) nas\u0131l tasavvur ettiklerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde \u00e7izmektedir; bu s\u0131n\u0131rland\u0131rma ayn\u0131 zamanda belli etkile\u015fimler ve tecr\u00fcbelerin kavram olu\u015fturulmas\u0131nda (concept formation) ve dilsel (linguistic) anlam\u0131n kavranmas\u0131nda bir etkilerinin olmas\u0131n\u0131n yolunu a\u00e7maktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, nesneleri kavrayabilecek parmaklara ve y\u00fcr\u00fcmemize, duvarlara t\u0131rmanmam\u0131za yarayan bacaklara sahip olmakla, \u00f6rne\u011fin kelebeklerin yapt\u0131\u011f\u0131na nazaran, uyaranlar\u0131 olduk\u00e7a radikal bir bi\u00e7imde farkl\u0131 olarak ay\u0131r\u0131p kategorize ederiz. Ki\u015finin ola\u011fan kinestetik deneyimleri, temel olarak bili\u015fsel yap\u0131lar\u0131n\u0131n ediniminin ve geli\u015fiminin \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izmektedir. Bu, kafatas\u0131n\u0131n \u00f6tesindeki bile\u015fenlerin bili\u015fsel fenomenleri ger\u00e7ekle\u015ftirmekte belirgin bir katk\u0131s\u0131 oldu\u011fu fikrini destekler gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir; durumun anahatlar\u0131n\u0131 \u00e7izmek bak\u0131m\u0131ndan ise, bunun S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden ve Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezlerinin her ikisini de \u00f6rnekledi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik (bkz. B\u00f6l\u00fcm 3).<\/p>\n\n\n\n

Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezini destekleyen \u00f6rnekler, alg\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan do\u011fu\u015ftanc\u0131 olmayan ara\u015ft\u0131rmalardan gelmektedir. Duyusal i\u015fleme (sensory processing) i\u00e7in kullan\u0131lanlar gibi pek \u00e7ok varsay\u0131msal (putative) mod\u00fcl, k\u0131smen \u00f6\u011frenmeyle geli\u015fmektedir. Yenido\u011fanlarda, duyusal modaliteler ve kortikal yolaklar olgun bir beyindeki kadar farkl\u0131la\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r; ancak aktif beden ve \u00e7evre aras\u0131ndaki bir dizi g\u00fc\u00e7lendirici etkile\u015fimle tezah\u00fcr ediyor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedirler (Quartz ve Sejnowski 1997). Bu, bebeklerde hi\u00e7 de\u011filse bile pek az kortikal yola\u011f\u0131n, \u00e7o\u011fu g\u00f6rev i\u00e7in (task) alana \u00f6zg\u00fc oldu\u011funu ve bir hayli \u00f6zelle\u015fti\u011fini i\u015faret etmektedir; ancak \u00e7evreyle aktif etkile\u015fimlerle geli\u015fim s\u00fcresince bu yolaklara ba\u015fvurulur ve yolaklar, belli uyaranlar\u0131 i\u015flemek i\u00e7in uyarlan\u0131rlar (Elman vd. 1996). Duyusal modalite \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndaki di\u011fer empirik sonu\u00e7lar da duyular\u0131n do\u011fumdan itibaren alg\u0131ya \u00f6zel \u015fekilde ayarl\u0131 (wired) mod\u00fcller olduklar\u0131, bedenin \u00e7evreyle etkile\u015fimlerinin alg\u0131sal i\u015flemeyi (perceptual processing) s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131l\u0131k, hatta belirleyicilikte ikincil kald\u0131\u011f\u0131 fikrini reddederek ayn\u0131 noktay\u0131 i\u015faret etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Aksine konuya ili\u015fkin pek \u00e7ok kabiliyet, ba\u015flang\u0131\u00e7ta g\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri kadar alana \u00f6zg\u00fc de\u011fil gibi g\u00f6r\u00fcnmektedirler. \u00d6rne\u011fin, her ne kadar g\u00f6rsel korteks belli bir bilgi s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 i\u015flemeye adanm\u0131\u015f gibi dursa da, Braille\u2019in okunmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda, dene\u011fin ister do\u011fu\u015ftan, ister edinilmi\u015f, ister g\u00f6z\u00fc ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6rme engeli olsun farketmeksizin, farkl\u0131 bir duyu modalitesi taraf\u0131ndan kullan\u0131labilmektedir\u2013(Sadato vd. 1996, 1998; ayr\u0131ca bkz. Pascual-Leone ve Hamilton 2001; Pascual-Leone vd. 1998). \u015eayet bu g\u00f6zlemleri y\u00fcz tan\u0131maya (face recognition) kadar geni\u015fletecek olursak, \u00f6zelle\u015fmenin daha ileri geli\u015fim d\u00f6nemlerinde deneyimle birlikte ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 hipotezine daha fazla destek buluruz. Fusiform y\u00fcz b\u00f6lgesinin (fusiform face area \u2014 FFA) y\u00fczlere g\u00fc\u00e7l\u00fc bir se\u00e7icilik g\u00f6stermesine ra\u011fmen (Kanwisher 2000; Kanwisher vd. 1997), veriler, e\u011fer ki s\u00f6z konusu denekler bu kategorilerle ilgili bir uzmanl\u0131\u011fa sahipse, ayn\u0131 zamanda ku\u015flar ve arabalar gibi y\u00fcz olmayan \u00f6zellikler i\u00e7eren kategorilerde de yan\u0131t olarak etkinle\u015febildi\u011fini ileri s\u00fcrmektedir (Gauthier vd. 2000).<\/p>\n\n\n\n

Deliller beynin \u00f6zelle\u015fmesi fikrine g\u00f6lge d\u00fc\u015f\u00fcrmese de, bedensel aktivitenin kortikal yolaklarda farkl\u0131la\u015fman\u0131n geli\u015fmesinde ve g\u00f6rsel korteksteki y\u00f6n se\u00e7ici (direction-selective) yan\u0131tlar gibi spesifik i\u015fevlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndaki rol\u00fcn\u00fc i\u015faret etmektedirler. D\u0131\u015f d\u00fcnyayla girilen bedensel etkile\u015fimler, bu bilgi i\u015flemeden sorumlu mekanizmalar\u0131 \u015fekillendirmekte ve kontrol etmektedir; bu da Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden ve Reg\u00fclat\u00f6r Olarak Beden tezlerine destek sa\u011flamaktad\u0131r. Ek olarak, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z elinizi de\u011fi\u015ftirmenin, parmak hareketlerinin kortikal sensorimotor temsillerini nas\u0131l \u015fekillendirdi\u011fini inceleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. El yaz\u0131s\u0131nda sol elden sa\u011f ele ge\u00e7i\u015f yaln\u0131zca motor bask\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n (motor dominance) genel bir yeniden organizasyonunu tetiklemekle kalmaz, ayn\u0131 zamanda elleri kontrol eden motor sistemin i\u015flevsel n\u00f6roanatomisinde daha geni\u015f bir etki yaratarak pek beceri gerektirmeyen g\u00f6revleri dahi etkiler (Kloeppel vd. 2007). Sa\u011flakl\u0131\u011fa ge\u00e7en solaklarda bulunan yeniden organizasyon (re-organization) \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri; beynin hangi b\u00f6lgesinin e\u011fitim ve kullan\u0131m neticesinde yapabildiklerinde ne kadaresnedi\u011fini; bedensel \u00f6zellikler ve etkile\u015fim \u015femalar\u0131n\u0131n nas\u0131l beynin uyum sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 (attuned) ko\u015fullar oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar; bedensel etkile\u015fimlerin ve beden-\u00f6tesi \u00e7evrenin, bizzat kar\u015f\u0131l\u0131k geldikleri bili\u015fsel aktivitenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda bir rol oynad\u0131klar\u0131 fikrini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fckleri \u015feklinde yorumlanabilirler. Bedenin n\u00f6ral olmayan par\u00e7alar\u0131n\u0131 da bili\u015fin fiziksel yap\u0131ta\u015flar\u0131 (constitutive building block) aras\u0131nda saymak, bedenlenmi\u015f bili\u015fe daha radikal bir yorum getirmektedir.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fc\u00e7l\u00fc do\u011fu\u015ftanc\u0131 iddialar duyu modalitelerinin \u00f6tesinde ger\u00e7ekle\u015fen bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7ler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde de bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015fmaktad\u0131r. Dile \u00f6zg\u00fc bilgilerin ne kadar\u0131n\u0131n do\u011fu\u015ftan oldu\u011fu -b\u00f6yle bir \u015fey varsa \u015fayet- fikri, bili\u015fsel bilim ve ilgili literat\u00fcr\u00fcn bask\u0131n konular\u0131ndan biri olmu\u015ftur ve bizlere geni\u015f bir olas\u0131l\u0131klar yelpazesi sunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin baz\u0131lar\u0131 (Pinker 1994; Chomsky 1975, 1980), \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7e\u015fitli dilsel edimlerini (performance) a\u00e7\u0131klamaya yard\u0131m eden do\u011fu\u015ftan bir spesifik yetene\u011fin varl\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u00e7\u0131kar\u0131m yapm\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011ferleri (Cowie 1999; Bates 1998; Bates vd. 1995) ise, bu kavramla\u015ft\u0131rmay\u0131 evrimsel bir noktadan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda kontrols\u00fcz ve kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bulmaktad\u0131r ve dilsel olmayan \u00f6\u011frenim etkenlerinin belirgin \u015fekilde konu\u015fulan dili niteleyen olas\u0131l\u0131k yelpazesini s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131p kontrol etti\u011fini iddia etmektedirler.<\/p>\n\n\n\n

Bu son g\u00f6r\u00fc\u015fe bir destek, dil ediniminin (language acquisition), \u00e7evreye maruz kalman\u0131n da \u00f6tesinde, nas\u0131l g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011fi (working memory) ve genel bili\u015fsel geli\u015fim (Seung ve Champman, 2000) gibi birtak\u0131m farkl\u0131 etkene dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren delillerden gelmektedir. \u00d6rne\u011fin ilk dil \u00f6\u011frenimi, \u00e7ocuklar\u0131n halihaz\u0131rda nesnelere dair bilgilerin ve deneyimlemi\u015f oldu\u011fu olaylar\u0131n \u00fcst\u00fcne in\u015fa edilmektedir; bu bilgisel arkaplan, \u00e7ocuklara kelimeleri e\u015flemelerini sa\u011flayacak bir zemin sa\u011flamaktad\u0131r (de\u011ferlendirmeler i\u00e7in bkz. E. Clark 2004). Dil geli\u015ftirme yetisi, ayr\u0131ca kendilerine bakanlar ve di\u011fer yeti\u015fkinlerden ald\u0131klar\u0131 enformasyondan da etkilenmektedir. Buna g\u00f6re, daha s\u0131k duyduklar\u0131 s\u00f6zc\u00fckler, sesler, \u00e7ekimler (inflections) ve gramer yap\u0131lar\u0131 gibi dilsel d\u00fczenliliklere (regularities) daha duyarl\u0131 ve bunlar\u0131 edinmeye daha yatk\u0131nd\u0131rlar (Saffran vd. 1996; De Villiers 1985). Ayr\u0131ca, sosyal etkile\u015fim de dil edinimi s\u00fcrecinde elzem g\u00f6z\u00fckmektedir. \u00c7ocuklar bir konu\u015fma s\u0131ras\u0131nda fiziksel olarak mevcut ve ortak dikkat (joint attention) [23]<\/a> oda\u011f\u0131 olan \u015feyleri daha h\u0131zl\u0131 isimlendirmektedirler (E. Clark 2003; Tomasello 2003). \u00c7o\u011funlu\u011fun genetik bir k\u00f6kene sahip oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc Otistik Spektrum Bozukluklu\u011fu (Autistic Spectrum Disorder, ASD) sahibi \u00e7ocuklardaki dil geli\u015fimi dahi, ebeveynlere ba\u011fl\u0131 ve cinsiyet, y\u00fcksek e\u011fitim d\u00fczeyi gibi sosyal etkenlerle de\u011fi\u015ftirilebilmektedir (Grandgeorge vd. 2009). Ayn\u0131 \u015fey normal geli\u015fim s\u00fcreci i\u00e7in de ge\u00e7erlidir; \u00e7ocu\u011fun s\u00f6zc\u00fck bilgisinin (vocabulary) ciddi \u015fekilde ebeveynlerinin leksikal zenginliklerinden, dil etkile\u015fimi g\u00f6zlemlerinden ve sosyoekonomik stat\u00fcden etkileniyor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. (Hoff 2003; Hoff ve Naigles 2002).<\/p>\n\n\n\n

Bu bulgular\u0131n i\u015faret etti\u011fi noktalar, Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezini desteklemekte ve dil \u00f6\u011frenme s\u00fcre\u00e7lerinin bireyin yeti\u015ftirildi\u011fi \u00e7evresel ve sosyal ko\u015fullara g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde dayand\u0131\u011f\u0131 fikrini \u00f6ncelikli olarak vurgulamaktad\u0131r. Ayn\u0131 zamanda d\u0131\u015f d\u00fcnyayla ve di\u011fer bireylerle arac\u0131s\u0131z \u015fekilde etkile\u015fime girmenin (direct engagement) dilsel i\u015flevselli\u011fi d\u00fczenlemektedir; bu i\u015flevsellik ayr\u0131lmaz bi\u00e7imde dilsel s\u00fcre\u00e7lerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi durumlara ba\u011fl\u0131d\u0131r ve bu durumlardan gelen eylem potansiyellerini (affordances) ise kullan\u0131r niteliktedir.<\/p>\n\n\n\n

Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezini destekleyen di\u011fer deliller; erken ya\u015flarda jest farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n, \u00e7ocuklar\u0131n s\u00f6zc\u00fck bilgilerindeki e\u015fitsizlikleri a\u00e7\u0131klamas\u0131ndan gelmektedir (Rowe ve Goldin-Meadow 2009a). S\u00f6zc\u00fcklerini \u00e7ocuklar\u0131na aktarmakta s\u0131kl\u0131kla jestlere ba\u015fvuran ebeveynler, \u00e7ocuklara belli anlamlar\u0131 ellerle \u00f6\u011frenme f\u0131rsat\u0131 yaratmakta ve bu ebeveyn-\u00e7ocuk jest kullan\u0131m\u0131; \u00e7ocuklar\u0131n 14 ayl\u0131kkenki erken d\u00f6nem jestleriyle, ilerleyen d\u00f6nemlerdeki s\u00f6zc\u00fck bilgisi becerileri ve kapasiteleri aras\u0131ndaki korelasyonu a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Her ne kadar jestler dil geli\u015fimine arac\u0131l\u0131k eden tek etken olmasalar da; deliller g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde, daha geni\u015f bir bedenlenmi\u015f etkile\u015fim yelpazesine maruz kalman\u0131n, leksikal zenginli\u011fi ve s\u00f6zc\u00fck bilgisi geli\u015fimini belirledi\u011fini g\u00f6stermektedir. Di\u011fer bulgular (Rowe ve Goldin-Meadow 2009b; Rowe vd. 2008; Oz\u00e7ali\u015fkan ve Goldin-Meadow 2005; Iverson ve Goldin-Meadow 2005; Acredolo ve Goodwyn 1988) da ayn\u0131 y\u00f6n\u00fc i\u015faret etmektedir: Olduk\u00e7a s\u0131k bir bi\u00e7imde jest kullanan ebeveynler \u00e7ocu\u011fu jest kullanmaya te\u015fvik etmektedir; b\u00f6ylece jest kullan\u0131m\u0131 dil geli\u015fimini etkileyebilir. Bu bulgular bir arada ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, e\u011fer \u00f6\u011frenim beden tabanl\u0131ysa ve davran\u0131\u015flar\u0131n dilsel olmayan \u00f6zellikleriyle ili\u015fkiliyse (correlated), baz\u0131 do\u011fu\u015ftanl\u0131k bi\u00e7imlerine ba\u015fvurman\u0131n bu t\u00fcr dil geli\u015fimi \u00f6zelliklerini a\u00e7\u0131klamakta pek kullan\u0131\u015fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezine gelen destek jestin ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmedeki (reasoning) rol\u00fcn\u00fc g\u00f6steren veriler ile artmaktad\u0131r. Sim\u00fcle Edilen Eylem Olarak Jest (Gesture as Simulated Action, GSA) \u00c7er\u00e7evesi\u2019ne (Hostetter ve Alibabi 2008) g\u00f6re jestler, insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme s\u0131ras\u0131nda kulland\u0131klar\u0131, eylemler ve alg\u0131sal durumlar\u0131n zihinsel sim\u00fclasyonlar\u0131ndan do\u011fmaktad\u0131r ve sensorimotor alanlar\u0131n etkinli\u011fini artt\u0131rarak, zihinsel canland\u0131rma (mental imagery), muhakeme (judgement) ve problem \u00e7\u00f6zmede kullanmak \u00fczere bili\u015fsel mekanizmalar\u0131 etkilemektedirler (daha g\u00fcncel bir tart\u0131\u015fma i\u00e7in bkz. Alibabi vd. 2014).<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenme Tezi\u2019nin hi\u00e7bir formunun, dil i\u015fleme ve bili\u015fsel aktivitenin biyolojik temellerini reddetmedi\u011fi bilinmelidir. Bu tezin kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u015fey, dil ve bili\u015fsel geli\u015fimin alana \u00f6zg\u00fc ve nedensel olarak g\u00fc\u00e7l\u00fc s\u00fcre\u00e7ler ve mekanizmalara dayand\u0131\u011f\u0131 fikri \u00fcst\u00fcne in\u015fa edilmeye devam edilen g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ara\u015ft\u0131rma programlar\u0131n\u0131n yeterlilik derecesidir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, n\u00f6ral olmayan yap\u0131lar\u0131n basit birer ikincil kaynak olmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6steren deliller ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yap\u0131lar daha ziyade, dilde ve alg\u0131sal i\u015flemede g\u00f6rev alan spesifik psikolojik kabiliyetlerin edinimini ve geli\u015fmesini farkl\u0131 yollardan desteklemekte, yap\u0131land\u0131rmakta ve belirlemektedirler.<\/p>\n\n\n\n

5. Bedenlenmi\u015f Bili\u015fin Empirik Alanlar\u0131<\/h1>\n\n\n\n

Bu b\u00f6l\u00fcmde, bedenlenmi\u015f perspektifin bili\u015f ve zihin hakk\u0131nda yeni bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 te\u015fvik etti\u011fi be\u015f empirik alana odaklan\u0131yoruz: g\u00f6rsel bilin\u00e7 (visual consciousness), kavramlar (concepts), bellek, di\u011fer zihinlerin anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve ahlak bili\u015fi. Bahsi ge\u00e7en konular\u0131n be\u015f tane olmas\u0131n\u0131n nedeni verimli \u015fekilde uygulanabilecek teorik ara\u00e7lar\u0131n be\u015ften ibaret olmas\u0131 de\u011fil, alan s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve anla\u015f\u0131l\u0131rl\u0131kt\u0131r (daha geni\u015f bir uygulama yelpazesi hakk\u0131ndaki kapsaml\u0131 bir sunum ve tart\u0131\u015fma i\u00e7in bkz. Gibbs 2006).<\/p>\n\n\n\n

5.1 G\u00f6rsel Bilin\u00e7<\/h1>\n\n\n\n

G\u00f6rsel bilin\u00e7, yayg\u0131n bir kitle taraf\u0131ndan beyinde oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir s\u00fcre\u00e7tir. Ancak bilin\u00e7li deneyim ve n\u00f6ral yap\u0131lar aras\u0131ndaki ili\u015fki, empirik ve felsefi olarak ihtilafl\u0131 bir konudur. \u00d6rne\u011fin beyin plastisitesi, hem ayn\u0131 bireyin farkl\u0131 anlar\u0131nda hem de ayn\u0131 anda fakat farkl\u0131 bireylerde, belirli bir bilin\u00e7li g\u00f6rsel deneyim i\u00e7in farkl\u0131 n\u00f6ral altyap\u0131lar (neural substrates) olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren \u015feyler ortaya koymaktad\u0131r. Buna ek olarak, ki\u015fi, beyin durumlar\u0131n\u0131n (brain states) tek ba\u015f\u0131na g\u00f6rsel olan bilin\u00e7li deneyim i\u00e7in yeterli olabilece\u011fini (k\u0131saca \u2018minimal altyap\u0131 tezi\u2019[24]<\/a>) varsaysa da, yine de, g\u00f6rsel bilincin n\u00f6ral ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n (correlate), sistematik \u015fekilde alg\u0131sal deneyim i\u00e7erikleriyle e\u015fle\u015fip e\u015fle\u015fmedi\u011fini merak edebilir. Kaydade\u011fer say\u0131daki n\u00f6robilimcinin e\u015fle\u015fen-i\u00e7erik doktrini[25]<\/a> \u00fczerinde hemfikir olsa da; No\u00eb ve Thompson\u2019\u0131n (2004) g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere bilincin n\u00f6ral ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131 hakk\u0131ndaki literat\u00fcr, n\u00f6ral durumlar\u0131n g\u00f6rsel olan bilin\u00e7li deneyimle i\u00e7erik bak\u0131m\u0131ndan e\u015fle\u015fti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde neredeyse hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylememektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bundan dolay\u0131, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte a\u015fikar da olsa, beyin-merkezli g\u00f6r\u00fc\u015f (ki bu Koch 2004; Chalmers 2000; Metzinger 2000; Crick ve Koch 1990, 1998; Crick 1996 gibi \u00f6nde gelen akademisyenlerin deste\u011fini alan bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr) daha yak\u0131ndan bir inceleme neticesinde sorunlu gibi g\u00f6z\u00fckmektedir. Bedenlenmi\u015f bili\u015fin savunucular\u0131 (bilhassa No\u00eb ve Thompson, 2004; No\u00eb, 2004; O\u2019Regan ve No\u00eb, 2001; Thompson ve Varela, 2001; Hurley, 1998), e\u015fle\u015fen-i\u00e7erik doktrini ve minimal altyap\u0131 tezine g\u00f6lge d\u00fc\u015f\u00fcren birtak\u0131m arg\u00fcmanlar \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Arg\u00fcmanlardan biri, g\u00f6rsel deneyim i\u00e7eriklerinin \u00f6zelliklerinin k\u0131yaslanamaz (incommensurable) olu\u015fuyla ilgilidir. G\u00f6rsel deneyimin i\u00e7eri\u011fi deneyimselken \u2013yani, belli bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re aktif ve dikkatsal olarak- temsillenmektedir,[26]<\/a> bu \u00f6zelliklerin hi\u00e7biri, bir n\u00f6ral temsil sisteminin i\u00e7eri\u011fine atfedilebilecek gibi g\u00f6z\u00fckmemektedir (No\u00eb ve Thompson 2004). Kaba tabirle, hayvanlar ve insanlar, d\u00fcnyay\u0131 benmerkezli bir noktaya g\u00f6re deneyimlerken ve fenomenolojik olarak d\u00fcnyan\u0131n ba\u015f ve bedenin uygun hareketleriyle a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p ke\u015ffedilen k\u0131s\u0131mlar\u0131na y\u00f6nelirken (attend), n\u00f6ronlar bunu yapmamaktad\u0131r (No\u00eb 2004; O\u2019Regan ve No\u00eb 2001). T\u0131pk\u0131 g\u00f6rsel olan bilin\u00e7li deneyim duyumuzun sensorimotor olumsall\u0131klar\u0131m\u0131z (contingency) -hareketin bir fonksiyonu olarak de\u011fi\u015fen duyusal uyar\u0131mlar hakk\u0131ndaki bir dizi kural- \u00fczerindeki \u00f6rt\u00fck hakimiyetimize dayal\u0131 olmas\u0131 gibi bilin\u00e7li g\u00f6rsel deneyim de beceriye dayal\u0131 aktivitenin (skillful activity) ge\u00e7ici bir \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Bu, bizim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feydir (No\u00eb ve O\u2019Regan 2002). (Bu iddian\u0131n anlam\u0131na dair, biri radikal ve biri \u0131l\u0131ml\u0131 olmak \u00fczere en az iki yorumlama getiren daha detayl\u0131 bir analiz, ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmaya dair de\u011ferlendirmelerle birlikte, Loughlin 2014, O\u2019Regan 2011, No\u00eb 2010, Shapiro 2010, Hickerson 2007\u2019de bulunabilir.) Ad\u0131 ge\u00e7en yazarlar hakl\u0131 olsalar da olmasalar da iddialar\u0131 kaydade\u011fer; zira bu iddia, n\u00f6robilimcileri ve filozoflar\u0131, g\u00f6rsel bilincin zeminini anlamayag\u00f6rece farkl\u0131 \u015fekilde yakla\u015fmaya itmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rt\u00fck olmayan (explicit) g\u00f6rsel bilgimizin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 boyutlar\u0131n\u0131 i\u015faret ederek, g\u00f6rsel bilincin bedenlenmi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015flerine destek olu\u015fturan, deneysel olarak olu\u015fturulmu\u015f iki \u00e7arp\u0131c\u0131 fenomen bulunmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n ilki de\u011fi\u015fim k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr (change-blindness) (Levins ve Simons 1997); bu fenomen, g\u00f6rsel sahnedeki de\u011fi\u015fimlerin, bir dene\u011fin g\u00f6z s\u0131\u00e7ramas\u0131 (saccading) s\u0131ras\u0131ndaki k\u0131sa periyotla koordine edilmesiyle ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u0130kincisi, dikkatd\u0131\u015f\u0131 k\u00f6rl\u00fckt\u00fcr (inattentional blindness) (Mack ve Rock 1998; Simons ve Chambris 1999); bu fenomen ise bu t\u00fcr de\u011fi\u015fimlerin, deneklerin yo\u011fun dikkat isteyen bir g\u00f6reve odakland\u0131klar\u0131 s\u0131rada geli\u015fmesiyle ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. B\u00f6ylesi ko\u015fullar alt\u0131nda denekler; dans eden bir gorilin sahne ortas\u0131nda y\u00fcr\u00fcmesi gibi, b\u00fcy\u00fck ve (di\u011fer g\u00f6zlemciler i\u00e7in) \u00e7arp\u0131c\u0131 g\u00f6rsel sahne de\u011fi\u015fimlerini dahi fark edip bildirmekte ba\u015far\u0131s\u0131z olabilmektedirler.<\/p>\n\n\n\n

Bu fenomenler, beynin g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131n\u0131n (visual field) detayl\u0131 ve isabetli i\u00e7sel modellerini yeniden yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki geleneksel varsay\u0131m\u0131 sorgulan\u0131r hale getirmektedirler. Bu varsay\u0131m, yayg\u0131n olsa da, her biri bedenlenmi\u015f g\u00f6rme (vision) perspektifine kaymay\u0131 te\u015fvik eden iki \u00f6nemli noktay\u0131 es ge\u00e7mi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n

a. G\u00f6rme, zihinsel modeller yap\u0131land\u0131rmaya adanm\u0131\u015f bir beyin s\u00fcrecinden ibaret de\u011fildir; daha ziyade t\u00fcmden durumsal, bedenlenmi\u015f, hareketleri g\u00f6rme faaliyetleri (visual agency) i\u00e7in elzem olan bir eyleyicinin yetene\u011fidir (kr\u015f. Gibson 1979).<\/p>\n\n\n\n

b. G\u00f6rsel i\u015fleme (visual processing), zamansal olarak geni\u015flemi\u015f bir aktivitedir; b\u00f6ylesi aktiviteler k\u0131smen eyleyicinin kendisi taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilirler.<\/p>\n\n\n\n

Deneklerin g\u00f6rsel alandaki b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklikleri ve beklenmedik unsurlar\u0131 genellikle fark edebiliyor olmalar\u0131 baz\u0131 \u015feyler g\u00f6sterir. Mevcut ama\u00e7lar \u00e7er\u00e7evesinde en \u00f6nemlisi, g\u00f6rsel olan bilin\u00e7li deneyimde d\u0131\u015f d\u00fcnyayla beceriye dayal\u0131 bir ba\u011flant\u0131 kuruldu\u011fu ve bu deneyim b\u00fcy\u00fck oranda, bir \u015feyi g\u00f6zlerimizle, kafam\u0131zla ve bedenimizle g\u00f6rsel bilincimize getirmek i\u00e7in ne yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131za<\/em> dayan\u0131r. Bu, bizim bilin\u00e7li bir deneyime dahil olmak i\u00e7in bir \u015feyler \u201cyapmam\u0131z\u201d gerekti\u011fi ve yaln\u0131zca bedensel hareketlerimiz yoluyla dikkatsal s\u00fcre\u00e7leri \u00e7evreye y\u00f6nlendirebilece\u011fimiz anlam\u0131na gelmektedir. Bu nedenle, beden ve d\u0131\u015f d\u00fcnya yaln\u0131zca nedensel etkiye kaynakl\u0131k ediyor de\u011fil; g\u00f6rsel bilince eylemselli\u011fini (enactment) kazand\u0131ran aksam\u0131n n\u00f6ral olmayan altyap\u0131s\u0131 g\u00f6revi g\u00f6rmektedir.<\/p>\n\n\n\n

N\u00f6robilimin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki durumu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, fenomenal deneyimin kafam\u0131z\u0131n i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fen s\u00fcre\u00e7lerle a\u00e7\u0131klanamad\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131 kabul etmek zor g\u00f6z\u00fckmektedir (Block 2005). Da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f (distributed) bilincin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonu\u00e7lar\u0131 bulunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin ki\u015fi, ayn\u0131 i\u00e7sel duruma (internal state) sahip iki ki\u015finin farkl\u0131 \u00e7evrede olduklar\u0131nda, bilin\u00e7li deneyimlerinin farkl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 ve kavanozdaki bir beynin herhangi bir g\u00f6rsel olarak bilin\u00e7li deneyim sahibi olamayaca\u011f\u0131n\u0131, bunun nedeninin kavanozdaki bir beynin beden sahibi olmamas\u0131 nedeniyle \u00e7evreyle bizim normalde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi etkile\u015femeyecek olmas\u0131 oldu\u011funu varsayabilir.<\/p>\n\n\n\n

Bu arg\u00fcmanlar\u0131n ne kadar ikna edici oldu\u011fundan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak; bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin, bilincin do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 as\u0131l i\u00e7g\u00f6r\u00fc, g\u00f6rsel deneyimin niteli\u011finin d\u00fcnyayla dinamik olarak ba\u011flanma \u015feklimizin niteli\u011finden \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r. \u00c7evreyle sensorimotor bir e\u015fle\u015fme, organizman\u0131n hareketin sahibi oldu\u011fu hissi i\u00e7in gereken propriyoseptif\/kinestetik geribildirim ile donatmak ad\u0131na elzemdir. \u00d6rne\u011fin, bir nesneye dokundu\u011fumuzda, bunun \u00f6zg\u00fcn bir deneyimini ya\u015famay\u0131z; ancak dokunurken ve dokunulurken hareket etti\u011fimizi, eylem halindeki bedenimizi kontrol etti\u011fimiz hissiyle birlikte deneyimleriz. Eyleyicili\u011fin (agency) (bireyin kendi bedenini kontrol etti\u011fini hissetmesi), \u00e7evreyle etkile\u015fim i\u00e7in evrimle\u015fen s\u00fcre\u00e7lerden -bu, duyusal i\u015fleme ve motor kontrold\u00fcr (Tsakiris vd. 2007; Berti vd. 2005; Haggard 2005; Farrer vd. 2003; Leube vd. 2003; Farrer ve Frith 2002; Chaminade ve Decety 2002)- k\u00f6ken ald\u0131\u011f\u0131 ifadesi, bedenlenmi\u015f deneyimin \u00f6z fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 (self awareness) destekledi\u011fini \u00f6nermektedir.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0131t, yine de bedenlenmi\u015f ve yak\u0131n zamanda ortaya \u00e7\u0131kan bir eyleyicilik ve ona dair bozukluklar\u0131n bir a\u00e7\u0131klamas\u0131, fenomenolojik psikiyatrideki \u00e7al\u0131\u015fmalara referans vermektedir (Fuchs 2011, 2010, 2009, 2005; Sass ve Parnas 2001; Stanghellini 2004). Burada, Frith\u2019in (1992) bilin\u00e7, \u00f6znellik (subjectivity) ve eyleyicili\u011fi, nedensel olarak ili\u015fkili olduklar\u0131 n\u00f6rofizyolojik ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131na ula\u015faral \u201cn\u00f6ralle\u015ftirme\u201d (neuralizing) giri\u015fimine, \u201cya\u015fanan bedensellik\u201d (lived corporality) fikrine b\u00fcy\u00fck \u00f6nem atfeden bir g\u00f6r\u00fc\u015f taraf\u0131ndan meydan okunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, bilin\u00e7 ve eylemin yak\u0131ndan ili\u015fkili olabilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle tutarl\u0131 \u015fekilde, \u015fizofrenik hastalarda s\u0131kl\u0131kla g\u00f6r\u00fclen kontrol del\u00fczyonlar\u0131n\u0131n[27]<\/a>, bir eylemin \u00f6ng\u00f6r\u00fclen sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n niyetlenilen motor komutlar\u0131 dizisine ba\u011flayan mekanizmadaki bir hatayla ili\u015fkili oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir (Frith vd. 2000). Bu t\u00fcrden yetmezlikler, kontrol ve bilin\u00e7li d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bar\u0131nd\u0131rma kabiliyetinin \u00e7evreyle etkile\u015fimde kullan\u0131lanlarla ayn\u0131 mekanizmalar\u0131 kullan\u0131yor olabilece\u011fini ileri s\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n

5.2 Kavramlar<\/h1>\n\n\n\n

Geleneksel a\u00e7\u0131klamalardaki genel bir varsay\u0131m, kavramlar\u0131n (concepts) ba\u011flamdan ba\u011f\u0131ms\u0131z amodal semboller oldu\u011fu \u015feklindedir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fle ilgili birtak\u0131m problemler bulunmaktad\u0131r ve ara\u015ft\u0131rmalar, kavramsal kapasitelerin bedensel etkinlik \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri anlam\u0131nda yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u015faret etmektedir. Nesneler hakk\u0131nda konu\u015fmak ya da d\u00fc\u015f\u00fcnmenin, \u00f6nceki deneyimlerin yeniden aktivasyonunu beraberinde getirdi\u011fini; bu nesnelerin alg\u0131lanmas\u0131nda ve bunlara y\u00f6nelik eylemlerde kullan\u0131lan n\u00f6ral devrelerin aynen kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun multimodal enformasyona (multimodal information, renk, boyut, geni\u015flik vb.) yeniden eylemsellik (re-enactment) kazand\u0131r\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u015faret etmektedir. \u0130lkesel olarak, kavramlar\u0131n modaliteye \u00f6zg\u00fc \u00f6zelliklerden ziyade soyut sembollerle temsillendi\u011fi ve bili\u015fin sabit temsil formlar\u0131 gerektirdi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden ya vazge\u00e7ilmesi ya da bunlar\u0131n ciddi \u015fekilde revize edilmesi gerekmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlar\u0131n kavramlar\u0131 de\u011fi\u015fik ba\u011flamlarda olduk\u00e7a farkl\u0131 \u015fekillerde yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131 (Solomon ve Barsalou 2001; Wisniewski 1998; Medin ve Shoben 1988; Barsalou ve Ross 1986), kavramsalla\u015ft\u0131rman\u0131n (conceptualization) bireyler aras\u0131nda de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterebildi\u011fi ve ayn\u0131 bireyin farkl\u0131 durumlar\u0131nda da de\u011fi\u015febilece\u011fini deliller g\u00f6stermektedir. Deneklerden, ku\u015f ve sandalye gibi kategoriler i\u00e7in tan\u0131mlar yapmalar\u0131 istendi\u011finde (Barsalou 1993), bir ki\u015finin tan\u0131m\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131 \u00f6zelliklerin yaln\u0131zca %44\u2019\u00fc bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131nda da bulunmu\u015ftur. Ayr\u0131ca bireylerin ayn\u0131 kategoriler hakk\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 tan\u0131mlamalar da iki hafta sonras\u0131nda muazzam de\u011fi\u015fkenlikler sergilemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, bir nesneyle ili\u015fkilendirilen etkile\u015fim \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, kavramsalla\u015ft\u0131rman\u0131n yap\u0131l\u0131\u015f \u015feklini etkileyebilir. Belli e\u015fyalarla ve onlar\u0131n yap\u0131sal par\u00e7alar\u0131yla, di\u011fer insanlara nazaran daha s\u0131k ve daha geni\u015f \u015fekillerde u\u011fra\u015fan ki\u015filer, bu nesnelerle etkile\u015fimlerinin do\u011fas\u0131n\u0131 yans\u0131tan temsiller geli\u015ftirme e\u011filiminde olacakt\u0131r. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayan bir \u015fekilde, farkl\u0131 a\u011fa\u00e7 uzmanlar\u0131 (bir taksonomist, bir peyzaj i\u015f\u00e7isi ve bir park bak\u0131m personeli gibi), a\u011fa\u00e7lar\u0131 birbirinden ve uzman olmayanlardan farkl\u0131 \u015fekillerde kategorize edecektirler (Medin vd. 1997). Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, alg\u0131sal sembol sistemleri<\/em> teorisinden hareketle ba\u015flay\u0131p, ona g\u00fc\u00e7 katmaktad\u0131rlar (Barsalou 1999); ayr\u0131ca g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde, insanlar\u0131n kavramsal i\u015flemesi (conceptual processing) s\u0131ras\u0131nda alg\u0131sal ve motor mekanizmalar\u0131n harekete ge\u00e7ti\u011fini i\u015faret etmektedir. \u00c7al\u0131\u015fmalar ayn\u0131 zamanda, tamam\u0131yla modalitesiz kategorilerin nadir oldu\u011funu; bunun sebebininse, soyut ya da somut olmas\u0131 fark etmeden kavramlar\u0131n modaliteye \u00f6zg\u00fc alanlara da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 (distributed) ve sensorimotor sistemlerde durumlar\u0131n yeniden etkinle\u015ftirilmesini de i\u00e7ermesi oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir (Boronat vd. 2005; Gallese ve Lakoff 2005; Barsalou vd. 2003; Tranel vd. 2003; Beauchamp ve Martin 2007; Martin ve Chao 2001; Martin vd. 2000; Pulverm\u00fcller 1999; Martin vd. 1996).<\/p>\n\n\n\n

Modalitelerin kavram temsillerinde ba\u015fat bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 teorisine ba\u015fka bir destek ise nitelik do\u011frulama (property verification) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan gelmektedir (Solomon ve Barsalou 2001; Pecher vd. 2003). Nitelik do\u011frulama, belli bir modalitedeki bir niteli\u011fin bir nesneye uyup uymad\u0131\u011f\u0131na, \u00f6rne\u011fin i\u015fitsel (auditory) bir nitelik olarak g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fcn\u00fcn<\/em> M\u0130KSER\u2019in bir niteli\u011fi ya da bir g\u00f6rsel nitelik olarak ye\u015filin<\/em> ELMA\u2019n\u0131n bir niteli\u011fi olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar verilmesidir. Bulgular, deneklerin deney s\u0131ras\u0131nda \u00f6nceki modaliteyle ayn\u0131 modalitedeki g\u00f6revleri (\u00f6r. YAPRAKLAR-h\u0131\u015f\u0131rt\u0131), modalitenin farkl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6revlere g\u00f6re (\u00f6r. TURNA YEM\u0130\u015e\u0130-mayho\u015f) daha h\u0131zl\u0131 ve isabetli yerine getirdiklerini g\u00f6stermektedir[28]<\/a> (Pecher vd. 2003). Bu etki, kavram temsilinin bir nesnenin soyut \u00f6zelliklerini etkinle\u015ftirmedi\u011fi, ancak farkl\u0131 modalitelerdeki alg\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lanla ayn\u0131 sistemi kulland\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131larak a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. Yani, e\u011fer mikser sesini duymakta i\u015fitsel sistem kullan\u0131l\u0131yorsa, bu durumda mikser sesini<\/em> sim\u00fcle ederken (kavram\u0131n\u0131 olu\u015ftururken) i\u015fitsel sistemden yararlan\u0131lacakt\u0131r. Farkl\u0131 modalitelerdeki daha yava\u015f yan\u0131tlar, dikkatin de\u011fi\u015ftirilmesinden gelen y\u00fckle ili\u015fkilendirilmektedir; modaliteleri de\u011fi\u015ftirmekte harcanan efor ise bilginin modalitesiz bir bi\u00e7imde temsillendi\u011fi fikrinin aleyhindedir. Modalitesiz temsillerin do\u011fru olmas\u0131 durumunda, ayn\u0131 modalite ve farkl\u0131 modalite ko\u015fullar\u0131 aras\u0131nda bir farka rastlanmamas\u0131 gerekirdi.<\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 mant\u0131kla, \u00e7e\u015fitli bedenlenme teorisyenleri, duygu kavramlar\u0131n\u0131n temsillerinin dahi bedensel sim\u00fclasyonlar \u00fcst\u00fcne kuruldu\u011fu ve bunun, g\u00f6ndergesi (referent) olan asli bir deneyim ile ili\u015fkili davran\u0131\u015f bi\u00e7imlerini davran\u0131\u015f bi\u00e7imlerinin yeniden eylemselle\u015ftirilmesini (re-enacting) gerektirdi\u011fi hipotezini geli\u015ftirmi\u015flerdir. Bu nedenle \u201ci\u011frenme\u201d, \u201ckorku\u201d, ya da \u201c\u00f6fke\u201d gibi duygusal kavramlar amodal ve soyut bili\u015fsel de\u011ferlendirmeler de\u011fil; y\u00fcz ifadelerini ve jestleri de i\u00e7eren bedensel hislere g\u00f6m\u00fcl\u00fc (embedded) ve anlam \u00fcreten temsiller olabilirler (duygular\u0131n ve duygu kavramlar\u0131n\u0131n bedenlenmesine ili\u015fkin daha g\u00fcncel bir tart\u0131\u015fma i\u00e7in bkz. Niedenthal vd. 2014). Buna ili\u015fkin bir ba\u015fka bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n duygular\u0131n\u0131 anlaman\u0131n, kendimizdeki duygu kavram olu\u015fumuna imkan veren sensorimotor sistemin \u00fcst\u00fcne in\u015fa edildi\u011fidir (Oosterwijk ve Barrett 2014).<\/p>\n\n\n\n

Sensorimotor devrelerden, varl\u0131klar\u0131n\u0131n nedeni olan motor ve duyusal enformasyonun i\u015flenmesi gibi durumlara ek olarak, kavram olu\u015fumu veya dil i\u015fleme gibi nedenlerle de yararlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 (recruited) ya da daha ziyade, bunlar\u0131n tekrar kullan\u0131ld\u0131klar\u0131<\/em> (re-used) ger\u00e7e\u011fi; g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde bili\u015f hakk\u0131ndaki modal ve bedenlenmi\u015f yakla\u015f\u0131mlar\u0131 amodal ve soyut yakla\u015f\u0131mlara \u00fcst\u00fcn k\u0131lmaktad\u0131r. Ayn\u0131 zamanda bu olgu; kortikal organizasyonun mod\u00fclerite derecesi, beynin geli\u015fimi ve bili\u015fsel i\u015flevlerin lokalizasyonu hipotezi gibi, zihin bilimlerindeki baz\u0131 konular hakk\u0131ndaki perspektiflere de alternatif sunmaktad\u0131r (n\u00f6ral yeniden kullan\u0131ma dair daha g\u00fcncel bir teori i\u00e7in bkz. Anderson 2010).<\/p>\n\n\n\n

Bu bulgular, geleneksel a\u00e7\u0131klamalar\u0131n revizyonunu provoke etmi\u015fse de; sensorimotor s\u00fcre\u00e7lerin kavramsal i\u015flemenin (conceptual processing) fiziksel yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 olduklar\u0131 \u015feklindeki spesifik \u00e7\u0131kar\u0131m, veriler ba\u015fka teorilerle de tutarl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in evrensel bir kabul g\u00f6rmemi\u015ftir (bkz. Mahon ve Caramazzda 2008; Rupert 2009b: ch.9\u201310).<\/p>\n\n\n\n

5.3 Bellek<\/h1>\n\n\n\n

Birine nas\u0131l kek yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 anlatmak \u00fczere mutfak gere\u00e7lerinin ve kek i\u00e7indeki malzemelerin nas\u0131l g\u00f6sterildi\u011fini hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Geleneksel a\u00e7\u0131klamalar, enformasyon depolama ve yeniden eri\u015fim (retrieval), sensorimotor mekanizmalardan temel itibariyle ba\u011f\u0131ms\u0131z oldu\u011funu savunacakt\u0131r. Ancak deneysel delillere g\u00f6re hat\u0131rlama, mutfak gere\u00e7leri ve kek i\u00e7indeki malzemelerin birbiriyle semantik ilgisine ba\u015fvurmamakta; bunun yerine mutfaktaki hayali hareketimizin bir fonksiyonu olarak malzeme ve gere\u00e7lerin nerede oldu\u011funa dair bir imge olu\u015fturmaktad\u0131r. Ortam belle\u011fe bizzat d\u0131\u015fsal bir yard\u0131m sa\u011flamaktad\u0131r ve konum i\u00e7inde imgelenen bedensel eylemler, bir kek yapmak i\u00e7in neyin gerekti\u011fini \u00e7\u00f6zmemizi sa\u011flayan enformasyona yeniden eri\u015fimi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmaktad\u0131r (Cole vd. 1997). Enformasyonun geri \u00e7a\u011fr\u0131lmas\u0131 (recall) ve ona yeniden eri\u015filmesi i\u00e7in gereken zaman\u0131n, g\u00f6zlemcinin bedenine g\u00f6re imgelenen uzamsal tasar\u0131mla s\u0131n\u0131rland\u0131\u011f\u0131, farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma dizileriyle g\u00f6sterilmi\u015ftir (Bryant ve Wright 1999; ayr\u0131ca bkz. Waller vd. 2008; Nori vd. 2004; McNamara 2003; Waller vd. 2002).<\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 zamanda bedenlenmenin bellek \u00fczerindeki etkileri, ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme ve dilin anla\u015f\u0131lmas\u0131 gibi belli g\u00f6revlerin yerine getirilmesinde de bulunmu\u015ftur; ek olarak birtak\u0131m g\u00fcncel \u00e7al\u0131\u015fma, belle\u011fin farkl\u0131 bedensel kapasiteleri yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmektedir (M. Wilson 2001; Glenberg 1997; Carlson 1997). \u00d6rne\u011fin, s\u0131kl\u0131kla konu\u015fmaya e\u015flik eden el-kol hareketlerinin rol\u00fc yaln\u0131zca ileti\u015fimsel de\u011fil, ayr\u0131ca \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011finde uzamsal temsillerinin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesini de sa\u011flamakt\u0131r (Wesp vd. 2001). Ayr\u0131ca eylemselle\u015fmi\u015f (enacted) eylem c\u00fcmleleri (action-phrases), salt s\u00f6zl\u00fc kodlamadan (verbal encoding) belirgin bir bi\u00e7imde daha kolayd\u0131r (bu konu \u00fczerine bir de\u011ferlendirme i\u00e7in bkz. Engelkamp 1998). Bu etki, motor enformasyonun bellek izinin (memory trace) bir par\u00e7as\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6stermektedir; bu nedenle, yaln\u0131zca duyulan eylem ifadeleri, eylemselle\u015fmi\u015f eylem c\u00fcmleleri kadar etkili olamamaktad\u0131r. Empirik literat\u00fcr ayn\u0131 zamanda, bellek izinin deneyimin edinildi\u011fi beden post\u00fcr\u00fcn\u00fc de i\u00e7erdi\u011fi hipotezini desteklemektedir (Barsalou vd. 2003). Davran\u0131\u015fsal veriler, uyumlu (congruent) ve uyumsuz (incongruent) post\u00fcrlerden hareketle; bedenin, otobiyografik olaylar\u0131 geri \u00e7a\u011f\u0131rmaya dair ipu\u00e7lar\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ge\u00e7mi\u015fteki bir deneyim hakk\u0131ndaki hat\u0131raya yeniden eri\u015fimin, o deneyim s\u0131ras\u0131ndaki post\u00fcr tekrar kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda geli\u015fti\u011fini g\u00f6stermektedir (Dijkstra vd. 2007). Bedenin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 kapasitesine dair daha fazla delil, Presson ve Montello (1994) taraf\u0131ndan sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu deneyde, deneklere ilk \u00f6nce bir odadaki e\u015fyalar\u0131n konumlar\u0131n\u0131 ak\u0131llar\u0131nda tutmalar\u0131 s\u00f6ylendi; sonras\u0131nda deneklerden, g\u00f6zleri ba\u011fl\u0131yken nesneleri i\u015faret etmeleri istendi. Denekler bu g\u00f6revi h\u0131zl\u0131 ve isabetli bir \u015fekilde tamamlad\u0131lar. Sonras\u0131nda baz\u0131 deneklerden 90\u00b0 d\u00f6nd\u00fcklerini hayal etmeleri ve nesneleri tekrar i\u015faret etmeleri istenirken, di\u011ferlerine ger\u00e7ekten 90\u00b0 d\u00f6nmeleri ve nesneleri o \u015fekilde i\u015faret etmeleri s\u00f6ylendi. Deneyin ikinci k\u0131sm\u0131nda i\u015faret etme g\u00f6revinde yava\u015f ve isabetsiz olan tek grup, d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc hayal edenlerdi.<\/p>\n\n\n\n

Belle\u011fe ili\u015fkin deneysel fenomenler hakk\u0131nda yak\u0131n zamanda yap\u0131lan, belle\u011fin hangi a\u00e7\u0131lardan bedenlenmi\u015f bir beceri, yani bedensel deneyimi b\u00fct\u00fcnle\u015ftiren bir s\u00fcre\u00e7 olarak anla\u015f\u0131labilece\u011fini a\u00e7\u0131klayan bilgilendirici bir incelemeyeSutton ve Williamson\u2019\u0131n (2014) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan ula\u015f\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

5.4 Di\u011fer Zihinler<\/h1>\n\n\n\n

Halk psikolojisi (folk psychology)[29]<\/a>, inan\u00e7lar ve arzular gibi insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmek ve a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131labilecek i\u00e7sel zihin durumlar\u0131 (mental states) a\u00e7\u0131s\u0131ndan birbirimiz hakk\u0131nda sahip oldu\u011fumuz, sa\u011fduyuya dayal\u0131 anlay\u0131\u015ft\u0131r. Halk psikolojisini anlamakta kullan\u0131lan geleneksel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, bu zihin durumlar\u0131n\u0131 ba\u015fkalar\u0131na atfetmekteki e\u011filimlerimizin i\u00e7sel bir teori taraf\u0131ndan meydana getirildi\u011fini \u00f6nko\u015ful saymaktad\u0131r (Premack ve Woodruff 1978); halk psikolojisi hakk\u0131ndaki bu \u201cteori teorisi\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn baz\u0131 \u00e7e\u015fitlerinde bu i\u00e7sel teori, beyindeki bir zihin teorisi (theory of mind) [30]<\/a>mod\u00fcl\u00fc taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir (Leslie 1987). Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn kar\u015f\u0131tlar\u0131, yani sim\u00fclasyon teorisini savunanlar, teorilerin karakteristik \u00f6zelli\u011fi olan soyut bir kuramla\u015ft\u0131rman\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc minimize etmekte, b\u00f6yle bir zihin teorisi mod\u00fcl\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulamaktad\u0131rlar. Onlara g\u00f6re n\u00f6robilimdeki ke\u015fif ve bulgular, sosyal bili\u015fi bedene dayal\u0131 bir sim\u00fclasyon olarak g\u00f6ren ve bedensel durumlar\u0131 \u00f6zneleraras\u0131l\u0131\u011f\u0131n (intersubjectivity) yap\u0131ta\u015f\u0131 olarak ele alan yakla\u015f\u0131mla tutarl\u0131d\u0131r (Oberman ve Ramachandran 2007; Iacoboni ve Dapretto 2006; Rizzolatti ve Craighero 2004; Ferrari vd. 2003; Rizzolatti vd. 2001; Umilt\u00e0 vd. 2001; Gallese ve Goldman 1998; Rizzolatti ve Arbib 1998).<\/p>\n\n\n\n

Makaklar ve insanlarda ayna n\u00f6ronlar\u0131n ke\u015ffi -hem bir eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirirken hem de ayn\u0131 eylemin ba\u015fka bireylerce ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fini g\u00f6zlemlerken ate\u015flenen, sensorimotor \u00f6zelliklere sahip h\u00fccreler- sim\u00fclasyoncu teorisyenler ve di\u011fer teori-teorisi kar\u015f\u0131tlar\u0131 taraf\u0131ndan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde, a\u00e7\u0131klamalar sunmakta kulland\u0131klar\u0131 kendi \u00e7er\u00e7evelerini desteklemek \u00fczere benimsenmi\u015ftir. (\u0130nsanlarda bir ayna n\u00f6ron sistemi oldu\u011funu g\u00f6stermeyi ama\u00e7layan fMRI ve PET \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ele\u015ftirel de\u011ferlendirmeleri i\u00e7in bkz. Turella vd. 2009; ayr\u0131ca bkz. Hickok 2008.)<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlarda bir ayna sistemini dolayl\u0131 olarak destekleyen deliller; serebral ritmin, posterior alfa ritminin ve merkezi mu ritminin tepkiselli\u011fi \u00fczerine, eylem g\u00f6zlemiyle (action observation) birlikte yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan gelmektedir. Mu ritmi motor dinlenme s\u0131ras\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, aktif hareketler yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda kaybolmaktad\u0131r. Elektrofizyolojik sonu\u00e7lar, ba\u015fka bir birey taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen bir eylemi izlemenin (observing), g\u00f6zlemcinin mu ritmini bloke etti\u011fini g\u00f6stermi\u015f, b\u00f6ylece g\u00f6zlemlenen eylemi dene\u011fin kendi motor repertuar\u0131n\u0131n eylemine ba\u011flayan bir rezonans sistemine<\/em> delil sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r (Oberman vd. 2005; Cochin vd. 1998; Gastaut ve Bert 1954, Cohen-Seat vd. 1954). \u0130nsanlarda bir g\u00f6zlem\/ger\u00e7ekle\u015ftirme e\u015fle\u015ftirmesi sisteminin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 destekleyen ba\u015fka bir delil, transkraniyal manyetik uyar\u0131m[31]<\/a> \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan gelmektedir (Fadiga vd. 1995). Normal kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n sol motor korteksleri, hem hedefsiz hem de hedef g\u00fcd\u00fcml\u00fc kol hareketlerinin g\u00f6zlemlenmesi s\u0131ras\u0131nda uyar\u0131ld\u0131 ve \u00e7e\u015fitli el kaslar\u0131n\u0131n motor kaynakl\u0131 potansiyelleri (motor evoked potentials) kaydedildi. Sonu\u00e7lar, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n normalde g\u00f6zlemlenen eylemi yapmakta kulland\u0131klar\u0131 motor kaynakl\u0131 potansiyellerin se\u00e7ici bir \u015fekilde artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. Bu, birinin bir kahve barda\u011f\u0131n\u0131 kavrad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemledi\u011fimizde, bizim kavrama hareketimizi kontrol eden n\u00f6ral pop\u00fclasyonun aynen aktive oldu\u011fu anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n\n\n

Buna g\u00f6re; ba\u015fkalar\u0131n\u0131 kendimiz gibi ki\u015filer olarak tan\u0131mam\u0131z\u0131 do\u011frudan m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan \u015fey soyut, \u00e7\u0131kar\u0131msal ve teori benzeri s\u00fcre\u00e7ler neticesinde de\u011fil de, eylem halindeyken g\u00f6zlemlenen bedenin bedenlenmi\u015f taklididir. Eylem anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bir rezonans mekanizmas\u0131ndan temel ald\u0131\u011f\u0131 hipotezi, hareket betimlemelerine (movement descriptions) dayanan ba\u015fka s\u00fcre\u00e7lerin bu i\u015flevi etkileyebilece\u011fi ihtimalini d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakmamaktad\u0131r. T\u00fcm yapt\u0131\u011f\u0131, g\u00f6zlem ile eylemin ger\u00e7ekle\u015fmesi aras\u0131ndaki do\u011frudan, otomatik ve fark\u0131ndal\u0131k \u00f6ncesi (prereflexive) e\u015fle\u015fmenin \u00f6nceli\u011fini vurgulamakt\u0131r. Bu \u00f6nermeyi kabul etmek, eylem ve d\u00fc\u015f\u00fcnce aras\u0131ndaki geleneksel gerilimi kayda de\u011fer bi\u00e7imde azaltmaktad\u0131r; zira bu \u00f6nermeye g\u00f6re ba\u015fkalar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n anlam\u0131n\u0131 tespit etme (detect) kabiliyeti, kendi motor davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 modellemekte kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z kaynaklardan yararlanmam\u0131za ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yak\u0131n zamandaki bir makalesinde Craighero (2014), ayna n\u00f6ron literat\u00fcr\u00fcn\u00fcn ana bulgular\u0131n\u0131 inceliyor ve eylemleri kodlamaya adanm\u0131\u015f bir sistemin, yeni motor beceriler edinmeyi sa\u011flamas\u0131 da dahil muhtemel i\u015flevlerini tart\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

5.5 Ahlak Bili\u015fi<\/h1>\n\n\n\n

Ahlak teorisinin son birka\u00e7 y\u00fczy\u0131ldaki bask\u0131n gelene\u011fi, akl\u0131 (reason) ahlaki d\u00fc\u015f\u00fcncenin (moral thought) ve ahlaki davran\u0131\u015f\u0131n merkezine yerle\u015ftirdi. Kohlberg\u2019in ahlak bili\u015fi \u00fczerine olan bili\u015fsel geli\u015fimsel \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 (1969), bu anlay\u0131\u015f\u0131 yans\u0131tmaktad\u0131r. Kohlberg, istikrarl\u0131 bir \u015fekilde, klasik bili\u015fselcilikle (classic cognitivism) ayn\u0131 do\u011frultuda, duygular\u0131n ve beden durumlar\u0131n\u0131n aklen g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulabilece\u011fi, ancak ahlaki kararlara nihai \u015feklini veren \u015feyin saf ak\u0131l oldu\u011fu rasyonalist bir modeli desteklemi\u015ftir. Onun paradigmas\u0131, alandaki ba\u015fat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ekseriyetine ilham vermi\u015ftir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tamam\u0131, ahlak alan\u0131ndaki bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerin duygu ve bedenin y\u00f6nelimlerinden ayr\u0131k oldu\u011fu genel kan\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f ahlak bili\u015findeki yeni \u00e7al\u0131\u015fmalar bu paradigmaya meydan okumaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, sosyal sezgici (social intuitionist) modeller, ahlaki yarg\u0131lar\u0131n afektif (affective) bile\u015fenlerinin sonucu gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia etmektedirler (Greene ve Haidt 2002; Haidt vd. 1993). Zarars\u0131z ancak g\u00fc\u00e7l\u00fc bir duygusal yan\u0131ta\/tepkiye yol a\u00e7abilecek eylemler betimlendi\u011finde (\u00f6r. ki\u015finin araba kazas\u0131nda \u00f6len k\u00f6pe\u011fini yemesi) denekler, genellikle s\u00f6zl\u00fc olarak betimlenen eylemin yanl\u0131\u015f oldu\u011fu h\u00fckm\u00fcn\u00fc vermi\u015flerdir. Deneklere h\u00fck\u00fcmlerini gerek\u00e7elendirmeleri i\u00e7in bask\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, tipik olarak eylemle ili\u015fkilendirilmi\u015f fakat mevcut olmayan zararlara odaklan\u0131rlar; bu da bilin\u00e7li ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmenin, yanl\u0131\u015fl\u0131k (wrongness) muhakemesinin iyi bir g\u00f6stergesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. E\u011fer afektif tepkiler ahlaki muhakemeye n\u00fcfuz eden bir role sahipse, bu rol bilin\u00e7li refleksiyondan (reflection) ka\u00e7abiliyorsa (ve hatta onun taraf\u0131ndan maskeleniyorsa); bu durum, ahlak bili\u015finin soyut ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmeden (abstract reasoning) ziyade \u201ci\u00e7 sesimiz\u201d[32]<\/a> ile \u015fekillendirilip s\u0131n\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ahlak bili\u015finin bedenlenmi\u015f do\u011fas\u0131n\u0131 destekleyen ba\u015fka \u00f6rnekler, do\u011frudan i\u011frenme\/tiksintiye (disgust\/repugnance) y\u00f6nelik yap\u0131lan deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalardan gelir (Lerner vd. 2004; Wheatley ve Haidt, 2005). \u0130\u011frenme; mide bulant\u0131s\u0131, mide-d\u00f6nmesi, bo\u011fazda d\u00fc\u011f\u00fcmlenme, istifra etme, dilin kusma refleksindeki gibi d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131 ve burun b\u00fcz\u00fc\u015ft\u00fcrme gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc fiziksel bile\u015fenler ve g\u00f6zlenir bedensel de\u011fi\u015fimler bar\u0131nd\u0131r\u0131r. \u0130\u011frenme, al\u0131nan g\u0131dan\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 ya da uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken bir \u015fey oldu\u011fu anlam\u0131na gelecek \u015fekilde yeme\u011fe ili\u015fkin bir reaksiyon olarak evrilmi\u015fse bile, ayn\u0131 zamanda kapsam\u0131 ahlak bili\u015fi alan\u0131na uzanm\u0131\u015f sosyal bir ret duygusudur (Niedenthal vd. 2005; Prinz 2004).<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rne\u011fin g\u00fcncel \u00e7al\u0131\u015fmalar, k\u00f6t\u00fc bir kokuya ya da kirli g\u00f6r\u00fcnen bir odaya maruz kal\u0131nca ortaya \u00e7\u0131kan i\u011frenme hissinin ahlaki h\u00fck\u00fcmleri daha ciddi hale getirdi\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir (Schnall vd. 2008a). \u00c7al\u0131\u015fmalar ayr\u0131ca, kendilerini fiziksel olarak temizleyen deneklerin, bu temizlik manip\u00fclasyonuna maruz kalmam\u0131\u015f kat\u0131l\u0131mc\u0131lara g\u00f6re baz\u0131 ahlaki davran\u0131\u015flar\u0131 daha az yanl\u0131\u015f bulduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir (Schnall vd. 2008b). Bu \u201cahlaki kat\u0131l\u0131k\u201d etkileri, belli konular\u0131n ya da kitlelerin ahlaki de\u011ferlendirmeleri i\u00e7in dahi ortaya konabilmektedir. G\u00fcncel ba\u015fka bir \u00e7al\u0131\u015fmada (Inbar vd. 2009) ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, insanlar\u0131n gey ve lezbiyenler hakk\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 de\u011ferlendirmelerin tiksindirici kokular\u0131n bulundu\u011fu bir odadayken, kokunun olmad\u0131\u011f\u0131 odada olanlara g\u00f6re daha olumsuz oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Hatta \u00f6fkenin de ahlaki muhakemeye a\u00e7\u0131k temsilleri derin bir \u015fekilde etkiledi\u011fi g\u00f6sterilmi\u015ftir. \u0130\u015fe giderken trafikte meydana gelen bir olay, i\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerindeki aday de\u011ferlendirmelerinde \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n etkisi alt\u0131nda daha fazla kalmaya yol a\u00e7abilmektedir (DeSteno vd. 2004).<\/p>\n\n\n\n

Alg\u0131, duygu ve muhakemenin sensorimotor mekanizmalarda temellendi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde giderek artan deliller, bedene \u00f6zg\u00fcl\u00fck (body-specificity) tezini te\u015fvik etmi\u015ftir (Casasanto 2011, 2009; de la Vega vd. 2012; Bruny\u00e9 vd. 2012). Bedene \u00f6zg\u00fcl\u00fck tezi, farkl\u0131 beden tiplerine sahip insanlar\u0131n farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme e\u011filiminde oldu\u011fu iddias\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin sa\u011flaklar, \u201ciyi\u201d ve \u201ck\u00f6t\u00fc\u201dy\u00fc k\u00fclt\u00fcrel adetlere g\u00f6re de\u011fil de oldu\u011fu motor bask\u0131nl\u0131k bak\u0131m\u0131ndan kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131rlar ve sa\u011f taraflar\u0131nda bulunan insanlar ya da nesnelerle ilgili olarak olumlu de\u011ferlendirmeler yapma e\u011filimindedirler (Casasanto 2014, 2009, Casasanto ve Henetz 2012). Bu i\u00e7sel uzam-bile\u015fke (space-valence mapping) e\u015fle\u015ftirmesi, beden-\u00e7evre etkile\u015fimlerindeki de\u011fi\u015fiklikler yoluyla manip\u00fcle edilebilir. Bask\u0131n ellerini kullanamayan ya da motor ak\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 engelleyecek bir eldiven takan denekler, uzam-bile\u015fke ili\u015fkilendirmelerinde gerileme ya\u015farlar (Casasanto ve Chrysikou 2011). Afektif muhakemenin \u00e7evreyle kurulan bedensel etkile\u015fim \u00f6r\u00fcnt\u00fclerini nas\u0131l i\u00e7erdi\u011fine ve bir bedenlenmi\u015f kabiliyet yelpazesiyle nas\u0131l s\u0131n\u0131rland\u0131\u011f\u0131na dair detayl\u0131 bir de\u011ferlendirme i\u00e7in bkz. Casasanto 2014.<\/p>\n\n\n\n

Deneysel literat\u00fcr, ki\u015finin kendi bedensel belirtileri ve afektif reaksiyonlar\u0131n\u0131n (\u00f6r. mide bulant\u0131s\u0131, uyar\u0131lma) \u00f6zg\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn (specificity), sosyal ve ahlaki alanlardaki bili\u015fsel i\u015flemeyi (cognitive processing) y\u00f6nlediren ve s\u0131n\u0131rlayan \u015feyler olduklar\u0131n\u0131 \u00f6nermektedir. Literat\u00fcr buna ek olarak, deneklerin bu belirtileri ve reaksiyonlar\u0131 sergilemedi\u011fi ya da kullanmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda g\u00fc\u00e7l\u00fc etkilere sahip yetmezliklerin geli\u015fti\u011fini de \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Damasio\u2019nun somatik belirte\u00e7 (somatic marker) hipotezi (1994, 1996), normalde duygusal deneyimlerde tetiklenen bedensel durumlar\u0131n, belli durumlar\u0131n her olu\u015fumunda ya da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesinde tekrar eylemsellik kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 (enact) ve bu fenomenin, bireyin eylem plan\u0131n\u0131n zararl\u0131 sonu\u00e7lar\u0131ndan etkilenmedi\u011fini iddia etmektedir. Bireyin bu hisleri (hem pozitif hem negatif) olgular hakk\u0131ndaki bilgisiyle b\u00fct\u00fcnle\u015ftirme kapasitesi ventro-medial-prefrontal korteks (VMPFC) lezyonlu hastalarda oldu\u011fu gibi ciddi \u015fekilde k\u0131s\u0131tland\u0131\u011f\u0131nda, muhakeme ve karar alma kabiliyetleri olduk\u00e7a bozulmaktad\u0131r. Bir \u201ckumar g\u00f6revi\u201dnin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u00fczere (Bechara vd. 1994), bedenlenmi\u015f durumlar\u0131n (\u00f6r. ileriye d\u00f6n\u00fck deri iletkenlik yan\u0131t\u0131[33]<\/a>) yoklu\u011funda, VMPFC hastalar\u0131 farkl\u0131 eylemlerle ili\u015fkili olas\u0131 sonu\u00e7lar hakk\u0131nda temel bir bilgi kayna\u011f\u0131na eri\u015femezler (ayr\u0131ca bkz. Bechara vd. 2000). E\u011fer Damasio\u2019nun hipotezleri do\u011fruysa, \u00e7e\u015fitli ahlaki muhakeme t\u00fcrlerinin i\u015faret etti\u011fi afektif ve bedensel geri bildirimler yaln\u0131zca o anki durumun farkl\u0131 \u015fekillerde anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve kavramla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131yor, ayn\u0131 zamanda bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7leri ger\u00e7ekle\u015ftiren fiziksel aksam\u0131n da bir par\u00e7as\u0131 oluyor.<\/p>\n\n\n\n

Sensorimotor aktivite ve merkezi bili\u015fsel i\u015flemenin birbirine \u00f6nceden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclenden daha derin \u015fekilde ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu ve n\u00f6ral aktiviteyi d\u00fczenledi\u011fi, ayr\u0131ca bedensel aktivitenin n\u00f6ral aktiviteyi s\u0131n\u0131rland\u0131rabildi\u011fi, da\u011f\u0131tabildi\u011fi ve reg\u00fcle edebildi\u011fi fikrini destekleyen pek \u00e7ok deneysel veri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnsek de, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimden ayn\u0131 zamanda bili\u015f ve zihin hakk\u0131ndaki daha radikal felsefi fikirlerin savunulmas\u0131nda da yararlan\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 3. B\u00f6l\u00fcm\u2019de belirtti\u011fimiz \u00fczere, bedenlenmi\u015f bili\u015fin, bili\u015fin bedene (ve nihayetinde \u00e7evreye, bkz. A. Clark 2008) s\u0131zd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti\u011fini iddia edenler de vard\u0131r. Bili\u015fin kafatas\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 dahilinde oldu\u011fu geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunanlar buna yan\u0131t olarak hem bu \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n hatal\u0131 oldu\u011funu, hem de \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn mant\u0131ks\u0131z ve metafiziksel olarak a\u015f\u0131r\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir (Rupert 2009b; Adams ve Aizawa 2008; Aizawa 2007). B\u00f6ylesi daha felsefi sorunlar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131daki 6. B\u00f6l\u00fcm\u2019de ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

6. Bedenlenmi\u015f Bili\u015fe Dair Daha Keskin Fikir Ayr\u0131l\u0131klar\u0131<\/h1>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fin 4. B\u00f6l\u00fcm\u2019de tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7 konuda -zihnin mod\u00fcleritesi, zihinsel temsillerin do\u011fas\u0131 ve zihin hakk\u0131ndaki do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k- yaratt\u0131\u011f\u0131 farklar, zihin felsefesi ve bili\u015fsel bilimde s\u00fcrmekte olan birer tart\u0131\u015fma konusudur. Ayn\u0131 durum, 5. B\u00f6l\u00fcm\u2019de anlat\u0131lan belli deneysel sonu\u00e7lar\u0131n yorumlamalar\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n\n\n\n

Bize g\u00f6re, bu fikir ayr\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131, hem bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim hakk\u0131ndaki daha keskin ayr\u0131\u015fmalar\u0131 yans\u0131tmakta hem de onlar\u0131 daha da keskinle\u015ftirmektedir. Yaz\u0131n\u0131n nihayete erdi\u011fi bu b\u00f6l\u00fcmde, b\u00f6ylesi d\u00f6rt konuyu ele al\u0131yor ve tart\u0131\u015fmam\u0131z\u0131 \u015fu d\u00f6rt sorunun etraf\u0131nda \u015fekillendiriyoruz:<\/p>\n\n\n\n

1. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin deneysel ara\u015ft\u0131rmalara katk\u0131s\u0131 nedir?<\/p>\n\n\n\n

2. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimden gelen bulgular, geleneksel bili\u015fsel bilimin ara\u00e7lar\u0131yla ne kadar ayd\u0131nlat\u0131labilir?<\/p>\n\n\n\n

3. Bedenlenmi\u015f bili\u015f ve geni\u015fletilmi\u015f zihin tezi aras\u0131ndaki ili\u015fki nedir?<\/p>\n\n\n\n

4. Bili\u015fin bedenlenmesi eyleyicilik, benlik ve \u00f6znellik hakk\u0131nda hangi \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 kabul ediyor?<\/p>\n\n\n\n

Buradaki hedefimiz, yukar\u0131daki sorulara geni\u015f kapsaml\u0131 yan\u0131tlar sunmak de\u011fil, fakat k\u0131saca, \u00e7a\u011fda\u015f bedenlenmi\u015f bili\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 incelememizin bu sorular\u0131n ortaya att\u0131klar\u0131 meselelere dair ne s\u00f6yledi\u011fini incelemektir. Her birini s\u0131rayla ele ald\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

6.1 Empirik Ara\u015ft\u0131rmalara Katk\u0131lar<\/h1>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim, geleneksel bili\u015fsel bilime dair \u00e7e\u015fitli memnuniyetsizliklerden k\u00f6ken ald\u0131\u011f\u0131 kadar, bili\u015f hakk\u0131nda yeni sorular da ke\u015ffetmi\u015f ve ortaya koydu\u011fu baz\u0131 sonu\u00e7lar beklenmedik olmu\u015ftur. \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fczere, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim ilgin\u00e7, yeni ve ihtilafl\u0131 empirik \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00fcretmeye devam ediyor. Bu bak\u0131mdan, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim basit\u00e7e (veya a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak) empirik i\u00e7erikten yoksun bir felsefi mantradan ibaret olmayan, aksine bili\u015f \u00fczerine geli\u015ftirilmi\u015f, empirik y\u00f6n\u00fc ve duru\u015fu \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmez bir dizi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ancak ki\u015finin, \u201cbedenlenmi\u015f bili\u015f\u201din empirik katk\u0131lar\u0131na dair bu soruya kar\u015f\u0131 alabilece\u011fi, daha temkinli ba\u015fka bir tutum daha vard\u0131r. Bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin deneysel \u201ccazibesi\u201d konusunda \u015f\u00fcphe yoksa da; s\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015flere ne d\u00fczeyde meydan okudu\u011fu veya Bedenlenme Tezi\u2019nin bahsi ge\u00e7en belirleyici formlar\u0131ndan -S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden, Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden ve Reg\u00fclat\u00f6r Olarak beden- birine ne kadar gereksinim duydu\u011fu sorular\u0131 ak\u0131llara gelebilmektedir. \u00d6rne\u011fin, Lawrence Shapiro (2011), Lakoff ve Johnson\u2019\u0131n metafor, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve beden hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerinin, geleneksel bili\u015fsel bilimin, bili\u015fin merkezi olarak i\u00e7sel zihinsel temsiller \u00fczerine yap\u0131lan i\u015flemlemeleri bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi ana ilkeleriyle tamamen uyumlu oldu\u011funu iddia etmi\u015ftir (ayr\u0131ca bkz. Shapiro 2010). Robert Rupert (2009b), daha genel bir yakla\u015f\u0131mla, bedenlenmi\u015f bili\u015fin empirik bulgular\u0131n ve geleneksel bili\u015fsel bilimin \u00e7ekirde\u011findeki varsay\u0131mlar\u0131n birbiriyle uyumlu oldu\u011funu savunmu\u015ftur. Benzer \u015fekilde Fred Adams (2010), ki\u015finin, bili\u015fin bedenlenmesini destekleyen arg\u00fcmanlardaki empirik \u00f6n kabuller ile mecburi mant\u0131ksal-metafiziksel \u00f6n kabulleri birbirinden ay\u0131rmas\u0131 gerekti\u011fini ve ikinci grubun nadiren desteklenmektedir. (Adams, Glenberg\u2019in anlam\u0131n eylem potansiyeli [meaning affordances] \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na odaklanmaktad\u0131r [Glenberg ve Kaschak 2002; ayr\u0131ca bkz. Glenber ve Robertson 2000, Glenberg vd. 2005] ancak iddialar\u0131 olduk\u00e7a genel kapsaml\u0131d\u0131r.) Bu perspektife g\u00f6re, ki\u015fi bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin empirik \u00fcr\u00fcnlerini elekten ge\u00e7irip, onlar\u0131 bu harekete karakterini veren devrimsel ve felsefi kal\u0131nt\u0131lar\u0131ndan ay\u0131klamal\u0131d\u0131r. Bu mesele ise bizi bir sonraki meselemize ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

6.2 Geleneksel Bili\u015fsel Bilimde Bar\u0131nmak<\/h1>\n\n\n\n

\u00c7o\u011funlukla, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilimin devrim niteli\u011finde geli\u015fmeler sa\u011flay\u0131p sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 sorgulamas\u0131, genel de\u011ferlendirmelerle -mesela teorinin verilerle ispat\u0131n\u0131n yetersiz kalmas\u0131 gibi bir ele\u015ftiriyle- de\u011fil, belli empirik \u00e7al\u0131\u015fma sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n detayl\u0131 de\u011ferlendirmeleriyle yap\u0131lmaktad\u0131r (ancak, kr\u015f. Rupert 2009b: 11. K\u0131s\u0131m). Bu t\u00fcr bir arg\u00fcmana ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funu kabul ediyoruz ve b\u00f6ylesi bir arg\u00fcman, \u00f6zellikle de \u201cbedenlenmi\u015f bili\u015f\u201d ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurursak, do\u011fas\u0131 gere\u011fi baya\u011f\u0131 zaman ve imkan ister. Bu zaman ve imkan isteme hali, bedenlenmi\u015f bili\u015f savunucular\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kan bu t\u00fcr zorluklar\u0131 de\u011ferlendirirken daha da \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u015eimdi durup, buradaki diyalekti\u011fin durumuna genel bir \u015fekilde de\u011finip, ispat y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerleri belirtece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Diyelim ki; geleneksel bili\u015fsel bilimin bili\u015fin bedene belirgin bir \u015fekilde ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 do\u011frultusunda bir oda\u011f\u0131 ve y\u00f6nelimi oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131 oldu\u011fu gibi kabul ediyoruz. Bu durum, geleneksel bili\u015fsel bilimin Bedenlenme Tezi ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndaki a\u00e7\u0131klama g\u00fcc\u00fcne dair ne s\u00f6ylemektedir? Hat\u0131rlay\u0131n, Bedenlenme Tezi\u2019nin bili\u015fin bedene ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131yla ilgili \u00fc\u00e7 belirleyici tez bak\u0131m\u0131ndan analizini yapm\u0131\u015ft\u0131k ve her birinin kendine has sonu\u00e7lar\u0131 bulunuyordu:<\/p>\n\n\n\n

S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 Olarak Beden:<\/strong> Bir eyleyicinin (agent) bedeni, eyleyicinin bili\u015fsel sisteminin i\u015fledi\u011fi (processed) temsillerin do\u011fas\u0131n\u0131 ve i\u00e7eri\u011fini belirgin \u015fekilde s\u0131n\u0131rland\u0131rma i\u015flevi g\u00f6rmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden:<\/strong> Bir eyleyicinin bedeni, i\u015flemlemesel ve temsil\u00ee y\u00fck\u00fcn n\u00f6ral ve n\u00f6ral olmayan yap\u0131lar aras\u0131nda da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flama i\u015flevi g\u00f6rmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Reg\u00fclat\u00f6r Olarak Beden:<\/strong> Bir eyleyicinin bedeni, bili\u015fsel aktiviteyi zaman ve mekanda reg\u00fcle eder, bili\u015f ile eyleyicinin s\u0131k\u0131 koordinasyon i\u00e7inde olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin geleneksel bili\u015fsel bilimi zorlad\u0131\u011f\u0131 noktalar\u0131n birine ya da daha fazlas\u0131na kar\u015f\u0131 koymak isteyenlerin iki ana se\u00e7ene\u011fi vard\u0131r: bahsi ge\u00e7en tezlerin do\u011frulu\u011funu reddetmek ya da bu tezlerden yap\u0131lan, geleneksel bili\u015fsel bilimin neyi a\u00e7\u0131klayabilece\u011fine dair \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131 reddetmek.<\/p>\n\n\n\n

Geleneksel bili\u015fsel bilim savunucular\u0131 bu alanda kayda de\u011fer bir diyalektik g\u00fcce sahip; bedensel bili\u015fsel bilimin meydan okumalar\u0131na direnirken, tan\u0131d\u0131k bir arg\u00fcmentatif stratejiyi etkili bir bi\u00e7imde kulland\u0131lar: bu bedenlenme tezlerinden bir ya da daha fazlas\u0131n\u0131n zay\u0131f veya s\u0131n\u0131rl\u0131 bir alanda do\u011fru oldu\u011funu kabul etmek ama b\u00f6ylesi tezlerden gelen \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131n, i\u015flemlemeselcilik (computationalism) ve temsilcilik (representationalism) gibi g\u00f6r\u00fc\u015fleri reddetmeyi sa\u011flayacak mesafeyi asla kat edemeyece\u011fini savunmak (Adams 2010, Rupert 2009a, 2009b). Bu strateji, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilime ciddi bir sempati duyanlar\u0131n da etkili bi\u00e7imde kulland\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6ntemdi (\u00f6r. Shapiro 2010, 2011). Bu nedenle ispat y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc \u015fu an, adil bir \u015fekilde, bedenlenmi\u015f bili\u015fin, ger\u00e7ekten bu mesafenin nas\u0131l a\u015f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterece\u011fine y\u00f6nelikdevrim niteli\u011findeki vaadin sahibi olan bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim savunucular\u0131n\u0131n s\u0131rt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

6.3 Bedenlenmi\u015f Bili\u015f ve Geni\u015fletilmi\u015f Zihin Tezi<\/h1>\n\n\n\n

Bedenlenmi\u015f bili\u015fin radikal bir ucu oldu\u011fu kabul g\u00f6ren b\u00f6ylesi bir \u00e7\u0131kar\u0131m, Geni\u015fletilmi\u015f Zihin Tezi\u2019dir (Extended Mind Thesis). Bu teze g\u00f6re bir eyleyicinin zihni ve onla ili\u015fkili bili\u015fsel i\u015fleme, ne kafatas\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ne de bedenle; bu \u00f6zellikler eyleyicinin d\u0131\u015f d\u00fcnyas\u0131na kadar uzanmaktad\u0131r (extend). Bedenlenme Tezi\u2019nden farkl\u0131 olarak, bu tez i\u015flevselcili\u011fin (Harman 1988), i\u015flemlemeselcili\u011fin ve bireycili\u011fin (R. Wilson 1994, 1995: 3 ve 4. K\u0131s\u0131mlar) ve inanc\u0131n (Clark ve Chalmers 1998) a\u00e7\u0131k\u00e7a felsef\u00ee g\u00fcd\u00fcml\u00fc tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan ileri gelmektedir. Bu nedenle tez, bili\u015fsel bilimdeki empirik \u00e7al\u0131\u015fmalarla, bedenlenmi\u015f bili\u015f fikrine nazaran farkl\u0131 t\u00fcrden bir ili\u015fki i\u00e7indedir. B\u00f6l\u00fcm 1\u2019de belirtti\u011fimiz gibi, farkl\u0131 tarih\u00e7elere sahip olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n, bedenlenmi\u015f bili\u015f ve geni\u015fletilmi\u015f bili\u015f yak\u0131n zamanda ayn\u0131 daldan \u00e7\u0131kan iki \u00e7i\u00e7ek gibi, durumsal bili\u015fsel bilimin t\u00fcrleri olarak g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Dikkat \u00e7ekilmesi gereken ilk nokta, Bedenlenme Tezi\u2019nin \u00fc\u00e7 belirleyici formundaki hi\u00e7bir \u015feyin geni\u015fletilmi\u015f zihin tezini zorunlu k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu nedenle, bili\u015fin bedenlendi\u011fi (daha kesince bir s\u00f6ylemle: s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f, da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu ya da reg\u00fcle edildi\u011fi) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, bili\u015fin geni\u015fletilmi\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn reddiyle uyumludur. Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden tezi dahilinde ifade edildi\u011fi \u00fczere, belki bili\u015fsel i\u015fleme beden taraf\u0131ndan n\u00f6ral ve n\u00f6ral olmayan kaynaklara da\u011f\u0131t\u0131lmaktad\u0131r; ancak ili\u015fkili n\u00f6ral olmayan kaynaklar\u0131n tamam\u0131 bedenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde yer almaktad\u0131r<\/em>. \u0130nan\u0131yoruz ki bu, bedenlenmi\u015f bili\u015fsel bilim camias\u0131n\u0131n \u00e7ekirdek kitlesinin sahip oldu\u011fu tutumdur. (\u00d6rnek olarak Barsalou\u2019nun yak\u0131n zamanda [2008] \u201ctemellenmi\u015f bili\u015f\u201d [grounded cognition] \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 ve i\u00e7inde geni\u015fletilmi\u015f bili\u015f hakk\u0131ndaki herhangi bir b\u00fcy\u00fck felsefi literat\u00fcr\u00fc anmad\u0131\u011f\u0131 inceleme makalesi, bu t\u00fcrden bir ili\u015fkiye bir \u00f6rnektir.)<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci olarak, geni\u015fletilmi\u015f zihin tezi savunmalar\u0131n\u0131n en etkili olanlar\u0131 \u00e7o\u011funlukla sadece bedene, i\u015flemlemeselcilik ve bireycili\u011fe (R. Wilson 1994), da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ve grup seviyesi bili\u015fe (Hutchins 1995), benzerlik ilkelerine[34]<\/a> (Clark ve Chalmers 1998) ve ger\u00e7ekle\u015fmeye (realization) (R. Wilson 2001; 2004: 5- 6. K\u0131s\u0131mlar) ili\u015fkin \u015feylere yaln\u0131zca uzaktan de\u011finerek ba\u015fvurmaktad\u0131r. Bu nedenle, bu arg\u00fcmanlar ve varsay\u0131msal olarak savunduklar\u0131 geni\u015fletilmi\u015f zihin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar, yaln\u0131zca son zamanlarda savunucular\u0131 (R. Wilson 2010; A. Clark 2003, 2008) ve ele\u015ftirenleri (Adams ve Aizawa 2008; Rupert 2009b) taraf\u0131ndan birbiriyle ili\u015fkilendirilmi\u015ftir. Bu g\u00fcncel birle\u015fik de\u011ferlendirme, hem bedenlenmi\u015f hem de geni\u015fletilmi\u015f bili\u015f tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yarar\u0131na olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Bu nedenle ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak, birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmalar\u0131na ra\u011fmen, baz\u0131lar\u0131 bu g\u00f6r\u00fc\u015flerden birine katk\u0131 sa\u011flayan en g\u00fc\u00e7l\u00fc arg\u00fcmanlar\u0131n di\u011ferini kabul etmek i\u00e7in de g\u00fc\u00e7l\u00fc nedenler sundu\u011funu iddia etmektedir. \u00d6rne\u011fin Andy Clark (2008), bili\u015fin aktif bedenlenmesinden geni\u015fletilmi\u015f zihin tezine uzanan bir \u015fekilde ele almaktad\u0131r. Benzer \u015fekilde bu g\u00f6r\u00fc\u015flerden birine gelen en g\u00fc\u00e7l\u00fc itirazlar ayn\u0131 zamanda di\u011ferine y\u00f6neltilen itiraz\u0131n da temelinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilmektedir. \u00d6rne\u011fin Adams ve Aizawa (2008) ile Rupert (2004, 2009b) gibi geni\u015fletilmi\u015f zihin tezini ele\u015ftiren isimler, tezi savunanlar\u0131n bili\u015fin d\u0131\u015fsal nedenleri<\/em> ile d\u0131\u015fsal bile\u015fenlerinin<\/em> birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da ikisi aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n atland\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunarak itiraz ettiler. Bu \u201ce\u015fle\u015fme-yap\u0131lanma safsatas\u0131\u201d (coupling-constitution fallacy), halihaz\u0131rda Alva N\u00f6e\u2019nin (2004) alg\u0131sal deneyimin sensorimotor kabiliyetlerce yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc gibi belli bedenlenmi\u015f bili\u015f g\u00f6r\u00fc\u015flerine kar\u015f\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (bkz. Prinz 2009; Aizawa 2007; Rupert 2006; Block 2005). Her ne kadar bedenlenmi\u015f ve geni\u015fletilmi\u015f bili\u015f aras\u0131nda b\u00f6ylesi arg\u00fcmanlar\u0131n ve itirazlar\u0131n di\u011ferine aktar\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 durumlar olsa da, \u00f6nceden tan\u0131mlanm\u0131\u015f baz\u0131 benzerlik de\u011ferlendirmeleri ispat y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131n bulundu\u011funu iddia edenlerin omzuna y\u00fcklemektedir.<\/p>\n\n\n\n

D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, bedenlenmi\u015f ve geni\u015fletilmi\u015f bili\u015fin birlikte ayakta kald\u0131\u011f\u0131 veya \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in daha k\u00f6kl\u00fc nedenler de olabilir. \u00d6rne\u011fin Rupert (2009b), yak\u0131n zamanda, bili\u015fin s\u0131n\u0131rlar\u0131 hakk\u0131nda bili\u015fsel sistemler<\/em> g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olarak adl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc destekleyen bir durumdan yararlanarak, hem bedenlenmi\u015f hem geni\u015fletilmi\u015f bili\u015fe k\u0131smen kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan bir arg\u00fcman geli\u015ftirmi\u015ftir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, elimizdeki en iyi empirik bilimle anlayabildi\u011fimize g\u00f6re, bili\u015f beyinde ba\u015flay\u0131p beyinde bitmektedir. E\u011fer Rupert hakl\u0131ysa, bu durumda bili\u015f ne bedenlenmi\u015f ne de geni\u015fletilmi\u015ftir; zira her iki g\u00f6r\u00fc\u015f de b\u00fct\u00fcnle\u015fik bili\u015fsel mimarilerin (integrated cognitive architectures) beyne ba\u011fl\u0131 do\u011fas\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00f6nelimli (independently motivated) bir ifadesiyle uyumlu de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Aksine, durumsal bili\u015fin bili\u015fsel geni\u015fleme olarak genel bir kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 yaparken, Wilson ve Clark (2009) \u201cdo\u011fru \u015fekilde anla\u015f\u0131lan pek \u00e7ok bedenlenmi\u015f bili\u015f formunun, yaln\u0131zca burada bahsini yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bili\u015fsel geni\u015fleme \u00e7e\u015fitlerini i\u00e7erece\u011fini\u201d iddia ettiler (sf. 56). Bu, bu metnin yazarlar\u0131ndan birinin (R. Wilson 2010) a\u00e7\u0131k\u00e7a bedenlenmi\u015f ve geni\u015fletilmi\u015f bili\u015fi birbirine ba\u011flayan a\u015fa\u011f\u0131daki arg\u00fcman\u0131 sunarak nihayete erdirmeyi denedi\u011fi bir vaatti:<\/p>\n\n\n\n

1. Baz\u0131 g\u00f6rsel s\u00fcre\u00e7lerin i\u015flevi, eylemi g\u00f6rsel enformasyon yoluyla y\u00f6nlendirmektir.<\/p>\n\n\n\n

2. Bu i\u015fleve ula\u015fman\u0131n ba\u015fl\u0131ca yollar\u0131ndan biri, g\u00f6rsel i\u015flemenin aktif bedenlenmesinden ge\u00e7mektedir (Da\u011f\u0131t\u0131mc\u0131 Olarak Beden\u2019e uyarak)<\/p>\n\n\n\n

3. G\u00f6rsel s\u00fcre\u00e7ler bu anlam\u0131yla, \u015fayet do\u011fal \u00e7evrelerindeki normal i\u015flemleri (operation) s\u0131ras\u0131nda, bu s\u00fcre\u00e7ler bedensel aktivitelerle i\u015flev sa\u011flayan b\u00fct\u00fcnle\u015fik bir sistem olu\u015fturacak \u015fekilde e\u015fle\u015ftirilirse, etkin \u015fekilde bedenlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

4. Ancak aktif bi\u00e7imde bedenlenmi\u015f g\u00f6rsel s\u00fcre\u00e7ler, bu bak\u0131mdan, ayn\u0131 zamanda geni\u015fletilmi\u015ftir. Bu da demektir ki;<\/p>\n\n\n\n

5. Baz\u0131 g\u00f6rsel s\u00fcre\u00e7ler ve bu s\u00fcre\u00e7leri fiziksel olarak te\u015fkil eden (constitute) g\u00f6rsel sistemler geni\u015fletilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

A\u015fikar ki, \u00f6nc\u00fcl\u00fcn\u00fcn Bedenlenme ve Geni\u015fletilmi\u015f Zihin tezleri aras\u0131nda bariz bir ba\u011flant\u0131 kurdu\u011fu \u00fczere, madde (4) bu arg\u00fcman\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131na \u015f\u00fcpheyle yakla\u015fanlar\u0131n irdelemek isteyece\u011fi bir noktad\u0131r. Bunun (1)-(3) maddelerini kabul ederek yap\u0131l\u0131p yap\u0131lamayaca\u011f\u0131 ise belirsizdir ve b\u00f6ylesi bir konuyu ele almak bu tart\u0131\u015fman\u0131n \u00fcst\u00fcne daha fazla e\u011filmeyi gerektirmektedir.<\/p>\n\n\n\n

6.4 Eyleyicilik, Benlik ve \u00d6znellik<\/h1>\n\n\n\n

E\u011fer zihin kafatas\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011filse ve en az\u0131ndan bedenlenmi\u015fse, hatta dahas\u0131 belki de geni\u015fletilmi\u015fse, bu durumda benlik, \u00f6znellik ve bilin\u00e7 hakk\u0131nda hangi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc benimsemeliyiz? Clark ve Chlamers\u2019\u0131n (1998) sondan bir \u00f6nceki paragraf\u0131, basit bir tabirle, zihin nereye giderse benli\u011fin de oraya gitti\u011fini savunmu\u015ftur: \u00f6rne\u011fin, e\u011fer zihin geni\u015fletilmi\u015fse, benlik i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fey ge\u00e7erlidir (ayr\u0131ca bkz. A. Clark 2001, 2003). Ki\u015finin benli\u011finin neli\u011fi (identity) i\u00e7in \u00f6nemli olan \u015fey do\u011fas\u0131 gere\u011fi bili\u015fsel oldu\u011funa g\u00f6re, en az\u0131ndan benlik ve ki\u015fisel kimlik (identity) \u00fczerine geleneksel g\u00f6r\u00fc\u015flere g\u00f6re, bu \u201cbenlik-zihni-takip eder\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc do\u011fal bir \u00f6n varsay\u0131m gibi g\u00f6z\u00fckmektedir.<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer benli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131, benlik-zihni-takip eder fikrinin i\u015faret etti\u011fi \u00fczere zihnin s\u0131n\u0131rlar\u0131yla birlikte kafatas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ve bedene, hatta bedenden d\u0131\u015f d\u00fcnyaya ge\u00e7erse, bu durumda bedenlenmi\u015f ya da geni\u015fletilmi\u015f bili\u015fin otonomi, sosyallik, ki\u015fisel kimlik (personal identity) ve sorumluluk hakk\u0131nda ilgin\u00e7 sonu\u00e7lar\u0131 olacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin bu, baz\u0131 durumlarda birinin bedenini \u00e7evreleyen alana (peripersonal space) ve hatta ki\u015fiye ait belli \u015feylere m\u00fcdahil olmak, o ki\u015finin bedenine m\u00fcdahil olmakla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilecek derecede \u00f6nemli bir ahlak\u00eeli\u011fe ula\u015fmas\u0131na yol a\u00e7abilir. Ek olarak, Clark ve Chalmers\u2019\u0131n (1998) son paragraflar\u0131nda dile getirdikleri \u00fczere, sosyal aktivitenin belli formlar\u0131 bir t\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnce etkinli\u011fi olarak yeniden ele al\u0131nabilir. \u0130nsan karar alma mekanizmalar\u0131n\u0131n sosyal da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 ayn\u0131 zamanda bireyin kural ihlallerindeki (transgression) sorumluluklar\u0131n\u0131 azaltabilir, bu da yasal su\u00e7luluk atfetme uygulamalar\u0131m\u0131zda ciddi bir dallanma yaratacakt\u0131r. Ger\u00e7ekten de e\u011fer durumsal g\u00fc\u00e7ler ve \u00e7evresel olumsall\u0131klar (enviromental contingences) karar alma s\u00fcre\u00e7lerinde, bireyin kendi davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u2018K\u0131r\u0131lgan Kontrol Hipotezi\u2019nin (Frail Control Hypothesis, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ele\u015ftirileri i\u00e7in bkz. Churchland ve Suhler 2009) \u00f6neriyor g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere fiziksel olarak yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 bir rol al\u0131yorlarsa; bu durum, insanlar\u0131n eylemleri \u00fcst\u00fcnde neredeyse hi\u00e7 kontrolleri olmad\u0131\u011f\u0131 ve muhtemelen herhangi bir normatif ehliyetten (normative competence)[35]<\/a> s\u00f6z edilemeyece\u011fi anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Benlik-zihni-takip eder g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kar\u015f\u0131t olarak, Wilson (2004: 141\u2013143) zihnin geni\u015fletilmi\u015f oldu\u011funu kabul etsek dahi, benli\u011fin ayn\u0131 \u015fekilde geni\u015flemi\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in sebepler oldu\u011funu savunmu\u015ftur. Bu itiraz keskin bir bi\u00e7imde, yukar\u0131da belirtilen t\u00fcrden \u00e7\u0131kar\u0131mlara ve onlar\u0131n s\u0131kl\u0131kla radikal, sezgilere ayk\u0131r\u0131, kafa kar\u0131\u015ft\u0131ran sonu\u00e7lar\u0131na y\u00f6neltilmektedir. \u00d6rne\u011fin e\u011fer bili\u015f \u00f6zneleri (ya da eyleyicileri, yahut bireyler) bizzat beyin, beden ve d\u0131\u015f d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015fsa (distributed) neden bu bireyin yaln\u0131zca bir par\u00e7as\u0131n\u0131, bedenindeki ufak bir k\u0131sm\u0131, su\u00e7 i\u015fledi diye cezaland\u0131ral\u0131m? (Bunu bir sadele\u015ftirilmi\u015f indirgeme olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn.) Daha genel bir a\u00e7\u0131dan, bili\u015f \u00f6zneleri ve eyleyicileri bir n\u00f6ral devreden ve bedensel deneyimden ibaret olmamakla birlikte, eyleyicilikleri ve \u00f6znelli\u011fi bu kez geni\u015fletilmi\u015f bili\u015f \u00e7er\u00e7evesine yerle\u015ftirmek, normatif ehliyet, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve kontrol, ki\u015fisel kimlik gibi kavramlar\u0131n \u00e7ok daha kapsaml\u0131 ve bir miktar rahats\u0131zl\u0131k verici \u015fekilde yeniden ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 gerektiriyor gibidir. Belki de bu bize, basit\u00e7e, d\u0131\u015f d\u00fcnya ba\u011flamlar\u0131ndaki bedenlenmi\u015f deneyimin bili\u015fsel i\u015flemeyi nas\u0131l \u015fekillendirdi\u011fine y\u00f6nelik \u00e7ok daha fazla inceleme gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordur. Ya da belki \u00f6nerdi\u011fi \u015fey bundan ziyade, bili\u015fsel i\u015flemenin \u00f6znelerini asl\u0131nda nelerden sorumlu tutabilece\u011fimizi belirlemekte daha muhafazakar stratejiler kullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n

Bu t\u00fcrden stratejilerden biri; \u201cbelli bir bili\u015fsel sistemin eylem failinin bedeninde konumlanm\u0131\u015f kontrol merkezi olarak tan\u0131mlanabilecek olan, bili\u015fin \u00f6znesi ya da eyleyicisi<\/em>\u201d ile \u201cbili\u015fsel i\u015flemenin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve genellikle geni\u015fletilmi\u015f olan (R. Wilson 2004, 5\u20136. K\u0131s\u0131mlar) bili\u015fsel sistemler<\/em>\u201d aras\u0131nda halihaz\u0131rda bulunan ayr\u0131mlara ba\u015fvurmakt\u0131r. B\u00f6yle bir ayr\u0131m, \u00f6nceden \u00f6r\u00fcmcekler ve \u00f6rd\u00fckleri a\u011f gibi geni\u015fletilmi\u015f biyolojik sistemleri<\/em> anlamakta kullan\u0131lan y\u00f6ntemlerden yararlanmakt\u0131r \u2014 bu organizmalar, kabaca bir deyi\u015fle, yap\u0131\u015fkan ve organik bedenlerince s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131rlar; ancak yine de d\u00fcnyadaki eylemlerini in\u015fa ettikleri geni\u015fletilmi\u015f biyolojik sistemleriyle ger\u00e7ekle\u015ftirirler (R. Wilson 2005, 1\u20134. K\u0131s\u0131mlar). Bu nedenle, buradaki ayr\u0131mdan yararlanmak, bahsi ge\u00e7en \u00f6rnekle s\u0131n\u0131rl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m de\u011fildir ve geni\u015fletilmi\u015f bili\u015f \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde daha muhafazakar, geleneksel eyleyicilik (agency) ve benlik g\u00f6r\u00fc\u015fleri i\u00e7in prensipleri olan bir taban sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Agent kelimesi normalde bir faaliyeti (agency) ger\u00e7ekle\u015ftiren \u00f6zneyi ifade ediyor, ancak daha kolay takip edilmesi bak\u0131m\u0131ndan k\u0131saca \u00f6zne dedim. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Cognition in the narrow sense (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Cognition in the broad sense (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Enaktivizm (enactivism), bili\u015fin eyleyen bir organizmayla ortam\u0131 aras\u0131ndaki dinamik etkile\u015fimden te\u015fekk\u00fcl etti\u011fini iddia eden g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> \u00dc\u00e7 eser s\u0131ras\u0131yla: Metaphors We Live By (1980), The Embodied Mind (1991), Being There: Putting Mind, World, and Body Back Together (1997) (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Kullan\u0131lan mecazlar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirmeyi denedim, fakat mecazlar farkl\u0131 dillerde kar\u015f\u0131l\u0131k bulmayabiliyor. Yine de anafikrin anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 umuyorum. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> Internal symbolic representations (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> Situated living bodies (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a>Bringing forth a world (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> Otopoiezis, Yunanca\u2019daki oto (kendi) ve poiezis (yarat\u0131m, \u00fcretim) kelimelerinden t\u00fcretilmi\u015ftir; \u00e7o\u011falma ve kendini s\u00fcrd\u00fcrme kabiliyetlerine sahip sistem anlam\u0131na gelmektedir. Kavram\u0131 olu\u015fturanlar Maturana ve Varela\u2019d\u0131r. \u0130ngilizce kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak metnin devam\u0131nda kullan\u0131lan \u201cself-production\u201d i\u00e7in do\u011frudan T\u00fcrk\u00e7esi olarak \u201ckendini \u00fcretim\u201d kullan\u0131lacakt\u0131r. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> \u00d6zg\u00fcn metinde \u201cforthcoming\u201d olarak ge\u00e7en yay\u0131n referanslarda \u201cSensory theory and enactivism\u201d ad\u0131yla ge\u00e7iyor ve makale 2017\u2019de yay\u0131nlanm\u0131\u015f. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> Embodied approach to robotics (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> Representaiton-lite and world-driven (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a> Alt-kapsay\u0131c\u0131 yapay zeka mimarisi, g\u00fcc\u00fcn\u00fc sembolik yapay zeka gibi insanlarca anla\u015f\u0131l\u0131r (human-readable) sembollerden de\u011fil, duyusal bilgisini bir eylem se\u00e7kisiyle e\u015fle\u015ftirmekte kulland\u0131\u011f\u0131 yo\u011fun bir a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya i\u015flemeden (bottom-up processing) al\u0131r. Her \u00fcst seviye katman, alt\u0131ndaki katmanlar\u0131 birle\u015ftirerek uygulama kabiliyetine sahiptir. Buna g\u00f6re, hiyerar\u015fisinde yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya \u201cd\u00fcnyay\u0131 ke\u015ffet\u201d, \u201c\u00e7evrede gez\u201d ve \u201cnesnelerden ka\u00e7\u0131n\u201d hedeflerine sahip bir alt-kapsay\u0131c\u0131 yapay zeka, \u00fc\u00e7 katman\u0131 da duyusal bilgisiyle de\u011ferlendirecek, en \u00fcst katman olan \u201cd\u00fcnyay\u0131 ke\u015ffet\u201d hedefini sa\u011flayabilmek i\u00e7in di\u011fer iki hedefi kombine eden plan\u0131 se\u00e7ecektir. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> Scaffolded, embedded and extended (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> Human memory, categorization, and language processing (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a> Consciousness, self-consciousness, action and intersubjectivity (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a> Permeation of cognition by metaphor (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a>Orijinal metinde exploitative representation<\/em> diye ge\u00e7en bu terimi bask\u0131n diye \u00e7evirmeyi uygun g\u00f6rd\u00fck. \u00c7\u00fcnk\u00fc exploitative<\/em> bir kayna\u011f\u0131 adil olmayan \u015fekilde kullanmay\u0131 belirtiyor, genellikle de suistimal veya s\u00f6m\u00fcrgeci gibi \u00e7evrilse de, bu \u00e7evirilerin bu ba\u011flama uygun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a> Susan Hurley burada \u201cembodiment\u201d (bedenlenme) kelimesi ile bir kelime oyunu yapmak i\u00e7in b\u00f6yle bir kelime uydurmu\u015f. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/a> Glenberg\u2019s Indexical Hypothesis (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/a>Bahsi ge\u00e7en, i\u015faret edilen, g\u00f6nderimde bulunulan \u015fey. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/a>Joint attention<\/em> iki ki\u015finin ayn\u0131 anda dikkat kesildikleri ve birbirlerinin ayn\u0131 anda buna dikkat kesildiklerini bir di\u011ferinin nereye bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kontrol ederek veya dilsel olarak sa\u011flamalar\u0131n\u0131 belirten bir terimdir. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/a> The minimal substrate thesis (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/a> The matching-content doctrine (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/a>Temsillenmek<\/em> kelimesini, to be represented<\/em>\u2019in kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak, yani temsil edilmek <\/em>ile olduk\u00e7a benzer bir anlamda kullan\u0131yoruz. Fakat temsil edilmek<\/em> temsil eyleminde bilin\u00e7li, iradi bir \u00f6znenin dahlini \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan, burada \u2018kendi kendine\u2019 ger\u00e7ekle\u015fen bir s\u00fcre\u00e7ten bahsediyorken kullanmak istemedik. Bu teleolojik bir yoruma, dolay\u0131s\u0131yla yanl\u0131\u015f anla\u015fmaya yol a\u00e7abilir, bunu engellemek istedik. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/a> Kontrol del\u00fczyonu (delusion of control), ki\u015finin bir ba\u015fka insan, bir grup insan, ya da d\u0131\u015fsal bir g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan genel d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin, hislerinin, d\u00fcrt\u00fclerinin ya da davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n kontrol edildi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde yanl\u0131\u015f bir inanc\u0131 olmas\u0131d\u0131r. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/a> Metinde belirtilmese de Pecher\u2019in makalesinde bu do\u011frulamalardan \u00f6nce gelen do\u011frulama, \u201cM\u0130KSER-g\u00fcr\u00fclt\u00fc\u201dd\u00fcr. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/a>Halk psikolojisi, t\u0131pk\u0131 halk biyolojisi (folk biology), halk fizi\u011fi (folk physics) gibi o bilim dal\u0131na dair, o alanda e\u011fitim g\u00f6rmemi\u015f, belli bir okuma yapmam\u0131\u015f insanlar\u0131n, o alan\u0131n konular\u0131na, fenomenlerine dair sahip olduklar\u0131 kavray\u0131\u015ft\u0131r. Mesela, bir insan\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 psikoloji alan\u0131nda e\u011fitim g\u00f6rmemi\u015f insanlar da, s\u00f6z konusu ki\u015finin niyetleri, inan\u00e7lar\u0131, hedefleri vs. ile a\u00e7\u0131klar ve anlamland\u0131r\u0131r. Bu kavramlar\u0131 kullan\u0131r di\u011fer insanlar\u0131 anlarken. Fakat biz zihnin\/beynin b\u00f6yle yap\u0131lara sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 asl\u0131nda bilmiyoruz. Bizim de psikoloji alan\u0131nda e\u011fitim g\u00f6rmeden \u00f6ncesinde sahip oldu\u011fumuz, \u00e7ocukken \u00f6\u011frendi\u011fimiz bu halk psikolojisi kavray\u0131\u015f\u0131, bizi bunu varsaymaya itiyor. Buna dair detayl\u0131 bir ele\u015ftiri i\u00e7in Paul Churchland\u2019in Eliminative Materialism and Propositional Attitudes<\/em> makalesine bakabilirsiniz. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/a>Kimi \u00e7evirilerde zihin kuram\u0131 olarak da ge\u00e7er. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n

[31]<\/a> Transkraniyal Manyetik Uyar\u0131m (Transcranial Magnetic Stimulation), beyindeki sinir h\u00fccrelerinin manyetik alanlar kullan\u0131lmas\u0131yla uyar\u0131lmas\u0131 i\u015flemidir. Herhangi bir cerrahi m\u00fcdahale i\u00e7ermeyen bir y\u00f6ntemdir. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[32]<\/a> \u00d6zg\u00fcn metinde \u201cgut feeling\u201d deyimi kullan\u0131lm\u0131\u015f. Deyimin anlam\u0131 bizdeki \u201ci\u00e7 sese\u201d, yani \u00fcst\u00fcnde olgusal ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme yap\u0131lmam\u0131\u015f sezgisel bir hisse denk gelse de, deyimde ge\u00e7en \u201cgut\u201d kelimesi g\u00f6bek\/kar\u0131n anlamlar\u0131na sahiptir. Bu bak\u0131mdan yazar\u0131n bedenlenmi\u015f bili\u015fe g\u00f6nderme de yapm\u0131\u015f olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[33]<\/a> Anticipatory skin conductance response (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[34]<\/a> Benzerlik ilkesi (parity principle), \u201cbenzer durumlarda i\u015flenen benzer sald\u0131r\u0131larda bulunan benzer sald\u0131rganlara, benzer cezalar verilir\u201d anlam\u0131na gelen bir hukuk ilkesidir. T\u00fcrk\u00e7e hukuk terimlerinden \u201chukuki \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilirlik ilkesi\u201d gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[35]<\/a> \u201cNormative competence\u201d tabirinin burada bireyin normlar\u0131 anlayabilirli\u011fine ve eylemlerinin bu normlara uymas\u0131 ya da uymamas\u0131ndan sorumlu tutulabilirli\u011fine kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. T\u00fcrk\u00e7e\u2019deki cezai ehliyet kavram\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/h2>\n\n\n\n