{"id":1879,"date":"2021-03-03T15:00:04","date_gmt":"2021-03-03T15:00:04","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&#038;p=1879"},"modified":"2025-08-19T20:36:56","modified_gmt":"2025-08-19T20:36:56","slug":"beyin-celiskili-gerceklerin-gecerli-olmasini-saglamak-icin-ne-yapar-mikhail-filippov-semir-zeki","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/beyin-celiskili-gerceklerin-gecerli-olmasini-saglamak-icin-ne-yapar-mikhail-filippov-semir-zeki\/","title":{"rendered":"Beyin \u00c7eli\u015fkili Ger\u00e7eklerin Ge\u00e7erli Olmas\u0131n\u0131 Sa\u011flamak \u0130\u00e7in Ne Yapar? \u2014 Mikhail Filippov, Semir Zeki"},"content":{"rendered":"<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d6zg\u00fcn ad\u0131: \u201cWhat does the brain do to ensure that contradictory truths are valid? Answer: it ensures that they never meet.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bdbc\"><em>Mikhail Filippov, Quod AI\u2019da ba\u015f ara\u015ft\u0131rmac\u0131d\u0131r ve University College London\u2019da ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisidir. Quod AI\u2019da y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc ara\u015ft\u0131rmalarda kaynak kodlar\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u0130ngilizce ile a\u00e7\u0131klanabilir hale getirmek i\u00e7in do\u011fal dil i\u015fleme, derin \u00f6\u011frenme ve istatistiksel modeller kullanmaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8277\">\u2014<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5dd8\"><em>Semir Zeki, University College London\u2019da N\u00f6robiyoloji ve N\u00f6roestetik profes\u00f6r\u00fcd\u00fcr. As\u0131l ilgi alan\u0131 olan primatlardaki g\u00f6rsel beynin organizasyonu, onu sanattaki estetik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n n\u00f6ral altyap\u0131s\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6neltmi\u015ftir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"94c9\"><strong>Mikhail Filippov ve Semir Zeki\u2019nin katk\u0131lar\u0131yla<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4f8c\">Matematiksel ve fiziksel teoriler, evrenimiz hakk\u0131nda bilgi edinmenin bir yolunu olu\u015fturur. Biz ise, deneysel ger\u00e7ekler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla evrenin in\u015fa edilme \u015feklinin modellerini olu\u015ftururuz. Peki ya bu modeller birbirleriyle \u00e7eli\u015ftiklerinde ne olur? Her ikisini birden nas\u0131l kabul edebiliriz?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b72e\">Duyusal d\u00fcnyada, g\u00f6rmede de \u00e7eli\u015fkiler ortaya \u00e7\u0131kabilir. Bu genellikle belirsizlik (ambiguity) ya da de\u011fi\u015fkenlik (instability) olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Evrenin do\u011fas\u0131yla ilgili \u00e7eli\u015fkili ger\u00e7ekler meselesini ele almadan \u00f6nce bunlardan s\u00f6z edece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6da5\">G\u00f6rme a\u00e7\u0131s\u0131ndan, bitmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen hala belirsizli\u011fini koruyan bir eser olarak Vermeer\u2019in&nbsp;<a href=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/6\/66\/Johannes_Vermeer_(1632-1675)_-_The_Girl_With_The_Pearl_Earring_(1665).jpg\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">\u0130nci K\u00fcpeli K\u0131z isimli tablosu g\u00fczel bir \u00f6rnektir.<\/a>&nbsp;Tablo yoruma olduk\u00e7a a\u00e7\u0131kt\u0131r; inci k\u00fcpeli k\u0131z hakk\u0131nda mesafeli veya davetkar, i\u00e7erleyen veya onaylayan birisi oldu\u011fu gibi bir\u00e7ok yorum yap\u0131labilir. \u00d6nemli olan nokta ise \u015fudur: (a) net bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yoktur \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm \u00e7\u00f6z\u00fcmler ge\u00e7erlidir&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.wiley.com\/en-gb\/Splendors+and+Miseries+of+the+Brain%3A+Love%2C+Creativity%2C+and+the+Quest+for+Human+Happiness-p-9781405185585\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">(bkz. Zeki 2008)<\/a>&nbsp;ve (b) yaln\u0131zca tek bir \u00e7\u00f6z\u00fcm ge\u00e7erli olabilir ve bu \u00e7\u00f6z\u00fcm yerini e\u015fit derecede makul olan ve ayn\u0131 \u015fekilde yerine ge\u00e7ilene kadar egemen olacak olan ba\u015fka bir \u00e7\u00f6z\u00fcme veya yoruma devretmeden \u00f6nce herhangi bir anda bilin\u00e7li evreyi i\u015fgal edebilir&nbsp;<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/14990252\/\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">(bkz. Zeki 2004)<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"77c4\">\u0130ki durumlu (bi-stable) veya \u00e7ok durumlu (multi-stable) fig\u00fcrlerde, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc alg\u0131sal olarak tamamen farkl\u0131 bir \u015feye, \u00f6rne\u011fin&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.optical-illusionist.com\/imagefiles\/hiddenfacecountry.jpg\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">bir y\u00fczden bir eve<\/a>&nbsp;d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn iki durumlu oldu\u011fu bilinse dahi herhangi bir anda yaln\u0131zca tek bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc -y\u00fcz veya ev- m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ec53\">Bir alg\u0131sal durumdan di\u011ferine ge\u00e7i\u015f genellikle bizim kontrol\u00fcm\u00fcz alt\u0131nda de\u011fildir. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, uzun s\u00fcreli izleme sonucu iki veya daha fazla durum aras\u0131nda ge\u00e7i\u015f yaparlar ve bir durumun h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc s\u00fcrenin uzunlu\u011funun bile kontrol edilip edilemeyece\u011fi a\u00e7\u0131k de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3275\">Nitekim beyin, \u00e7\u00f6z\u00fcme dair bir kesinlik olmad\u0131\u011f\u0131 zamanlarda, bu \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131 olsalar bile, iki \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc de e\u015fit derecede makul olarak de\u011ferlendirebilece\u011fi bir sistem geli\u015ftirmi\u015ftir. Ayr\u0131ca sisteminin ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmesi i\u00e7in bu iki \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn kesi\u015fmemesini de sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0a5f\">Ayn\u0131 genel kural\u0131n daha \u00f6nemli ve daha y\u00fcksek d\u00fczeyli bili\u015fsel durumlar i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funa inan\u0131yoruz. Temelinde klasik mant\u0131\u011f\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 yer\u00e7ekimi ve uzay-zaman yasalar\u0131 buna \u00f6rnek olarak verilebilir. Bu yasalar, her ikisinin de temelinde beyin mant\u0131\u011f\u0131 olsa da, kuantum mant\u0131\u011f\u0131ndan farkl\u0131d\u0131r; t\u0131pk\u0131 iki \u00e7eli\u015fkili g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn de temelinde beynin alg\u0131sal mekanizmalar\u0131n\u0131n olmas\u0131 gibi..<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a797\">Nitekim, kuantum mant\u0131\u011f\u0131 ile var\u0131lan sonu\u00e7lara klasik mant\u0131k ile var\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7268\">Kuantum Mant\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine yapt\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamada,&nbsp;<a href=\"https:\/\/link.springer.com\/chapter\/10.1007\/978-94-010-1795-4_1#page-1\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">Birkhoff ve von Neumann<\/a>&nbsp;bunu \u015f\u00f6yle ifade etmi\u015flerdir:&nbsp;<em>\u201cAma\u00e7 \u2026kuantum mekani\u011fi gibi klasik mant\u0131\u011fa uymayan fiziksel teorilerde bulmay\u0131 umdu\u011fumuz mant\u0131ksal yap\u0131y\u0131 ke\u015ffetmektir.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1826\">Yukar\u0131daki al\u0131nt\u0131da, fiziksel teorilerin mant\u0131ksal yap\u0131s\u0131na de\u011findiklerinin alt\u0131n\u0131 \u00e7izelim. Biz ise, fiziksel teorilerin mant\u0131ksal yap\u0131s\u0131n\u0131n temelinde beyin mant\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funa inan\u0131yoruz. Bu nedenle, onlar\u0131n s\u00f6ylediklerini a\u015fa\u011f\u0131da belirtildi\u011fi gibi yeniden d\u00fczenleyece\u011fiz:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c9d6\"><em>\u201cAma\u00e7 \u2026beynin kuantum mant\u0131\u011f\u0131na ve klasik Newton mekani\u011fini dikte eden mant\u0131\u011fa g\u00f6t\u00fcren ger\u00e7ekleri birlikte bar\u0131nd\u0131rmas\u0131na izin veren mant\u0131ksal sisteminde hangi varyasyonlar\u0131n oldu\u011funu ke\u015ffetmektir\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7641\">Do\u011frusu, her ikisi de beyin mant\u0131\u011f\u0131 olan kuantum mant\u0131\u011f\u0131 ve klasik mant\u0131k birbirleri ile \u00e7eli\u015fkili de\u011fildir. Bunlar sadece fiziksel ger\u00e7ekli\u011fin iki farkl\u0131 modelidir ve t\u0131pk\u0131 iki durumlu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerde oldu\u011fu gibi herhangi bir anda yaln\u0131zca biri bilin\u00e7li evrede yer kaplayabilir. Ayr\u0131ca, belirsiz uyaranlarda oldu\u011fu gibi, do\u011fru bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc her iki \u00e7\u00f6z\u00fcm de do\u011frudur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"201a\">\u00c7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z genel sonu\u00e7, beynin d\u00fcnya hakk\u0131nda (g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte \u00e7eli\u015fkili) bilgi elde etmek i\u00e7in \u00e7ok fazla farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmedi\u011fidir. Beyin, bili\u015fsel bilgi ile duyusal bilgiye ayn\u0131 genel yakla\u015f\u0131m\u0131 uygular. Bunlar kendi mant\u0131k sistemi ile uyumluysa beyin, \u00e7eli\u015fkili diyebilece\u011fimiz ger\u00e7ekleri bile kabul ederken uyumlu de\u011filse her ikisini de reddeder.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4450\">E\u011fer beyin her ikisini de kabul ederse, t\u0131pk\u0131 g\u00f6rsel bir imgenin iki \u00e7eli\u015fkili yorumunu ayn\u0131 anda kabul etmeyece\u011fi gibi bu ikisini de ayn\u0131 anda kabul etmeyecektir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"16ec\">Dolay\u0131s\u0131yla, mant\u0131ksal t\u00fcmdengelim sistemi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgi elde etmenin yan\u0131 s\u0131ra, beyin, ister duyusal ister bili\u015fsel d\u00fcnyadan t\u00fcretilmi\u015f olsun, \u00e7eli\u015fkili modelleri ger\u00e7e\u011fe uygun olarak filtrelemesine olanak tan\u0131yan ba\u015fka i\u00e7sel ve mant\u0131ksal bir sisteme sahiptir. Ancak, herhangi bir anda bilin\u00e7li evrede yaln\u0131zca biri yer kaplayabilece\u011finden beyin, bu modellerin birbirleriyle \u00e7eli\u015fmediklerinden emin olmal\u0131d\u0131r. Bunu, birlikte ger\u00e7ekle\u015fmemelerini sa\u011flayarak yapar. Asl\u0131nda bu, beynin \u00e7eli\u015fkili ama ayn\u0131 derecede ge\u00e7erli ger\u00e7eklerle ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in benimsedi\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcmd\u00fcr: birlikte ger\u00e7ekle\u015fmediklerinden emin olmak. Di\u011fer bir deyi\u015fle beyin, bu ger\u00e7eklerin asla kar\u015f\u0131la\u015fmamalar\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>","protected":false},"featured_media":1880,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,94,93,378,518,82,691,64,377,92,323,66,65,471],"kategori":[305],"class_list":["post-1879","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-norobilim","event_publishing_tags-bilissel-sinirbilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-neuroscience","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-sinirbilim","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1879","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1879\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1880"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1879"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1879"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1879"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}