{"id":1867,"date":"2021-01-03T15:00:26","date_gmt":"2021-01-03T15:00:26","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1867"},"modified":"2025-08-18T16:55:50","modified_gmt":"2025-08-18T16:55:50","slug":"ben-her-seyi-bilirimcilerin-bilmedikleri-kate-fehlhaber","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/ben-her-seyi-bilirimcilerin-bilmedikleri-kate-fehlhaber\/","title":{"rendered":"\u201cBen Her \u015eeyi Bilirim\u201dcilerin Bilmedikleri \u2014 Kate Fehlhaber"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn ad\u0131: \u201cWhat know-it-alls don\u2019t know, or the illusion of competence<\/a>\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kate Fehlhaber<\/em><\/a>, California \u00dcniversitesi\u2019nde n\u00f6robilim alan\u0131nda doktora yapmaktad\u0131r. Tez d\u00f6neminde olan Fehlhaber, ayn\u0131 zamanda <\/em>Knowing Neurons<\/em><\/a> isimli blo\u011fun ba\u015f edit\u00f6r\u00fcd\u00fcr. Los Angeles\u2019ta ya\u015famaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

1995’te Pittsburgh\u2019da g\u00fcn i\u00e7inde iki banka soygunu ger\u00e7ekle\u015fti. Orta ya\u015fl\u0131, iri bir adam olan soyguncu ne bir maske takm\u0131\u015ft\u0131 ne de tan\u0131nmamas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak herhangi bir \u00f6nlem alm\u0131\u015ft\u0131. Bu da yetmiyormu\u015f gibi, bankalardan \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce g\u00fcvenlik kameralar\u0131na d\u00f6n\u00fcp g\u00fcl\u00fcmsemi\u015fti. O gecenin ilerleyen saatlerinde polis, soyguncuyu, McArthur Wheeler\u2019\u0131, tutuklad\u0131. Wheeler hayretler i\u00e7indeydi ve ona g\u00f6sterilen g\u00fcvenlik kay\u0131tlar\u0131n\u0131 \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k i\u00e7inde izledi. Kendi kendine \u201cAma suyu kullanm\u0131\u015ft\u0131m\u201d diye m\u0131r\u0131ldand\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re Wheeler, cildine limon suyu s\u00fcrmenin onu kameralara kar\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnmez k\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Sonu\u00e7ta, limon suyu g\u00f6r\u00fcnmez m\u00fcrekkep olarak kullan\u0131l\u0131yordu; ayn\u0131 \u015fekilde kendisi de bir \u0131s\u0131 kayna\u011f\u0131na yakla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece tamamen g\u00f6r\u00fcnmez kalmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Polis, Wheeler\u2019\u0131n deli olmad\u0131\u011f\u0131 veya uyu\u015fturucu etkisi alt\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Wheeler sadece, yan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu inan\u0131lmaz olay, Cornell \u00dcniversitesinde \u00e7al\u0131\u015fan psikolog David Dunning\u2019in ilgisini \u00e7ekti ve neler olup bitti\u011fini \u00f6\u011frenmesi i\u00e7in y\u00fcksek lisans \u00f6\u011frencisi Justin Kruger ile birlikte i\u015fe koyuldu. Vard\u0131klar\u0131 sonu\u00e7 bug\u00fcn \u201cDunning-Kruger etkisi\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor ve bu ifade \u00f6z-de\u011ferlendirmede kendini oldu\u011fundan daha fazlas\u0131 olarak g\u00f6rmeye neden olan bili\u015fsel bir \u00f6nyarg\u0131y\u0131 ifade ediyor. \u0130kilinin vard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7 ise \u015fu: Neredeyse herkes \u00e7e\u015fitli sosyal ve entelekt\u00fcel alanlarda kendi yetenekleri hakk\u0131nda olumlu g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip olsa da, baz\u0131 insanlar yanl\u0131\u015fl\u0131kla yeteneklerini ger\u00e7ekte olduklar\u0131ndan farkl\u0131 ve abart\u0131l\u0131 \u015fekilde de\u011ferlendirirler.<\/p>\n\n\n\n

Dunning ve Kruger, bu olguyu laboratuvarda ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in zekice baz\u0131 deneyler tasarlad\u0131lar. Bir \u00e7al\u0131\u015fmada<\/a>, lisans \u00f6\u011frencilerine dilbilgisi, mant\u0131k ve \u015fakalar hakk\u0131nda bir dizi soru sordular ve daha sonra her \u00f6\u011frenciden genel puan\u0131n\u0131 ve buna ek olarak di\u011fer \u00f6\u011frencilere k\u0131yasla s\u0131ralamalar\u0131n\u0131n ne olabilece\u011fini tahmin etmelerini istediler. \u0130lgin\u00e7 bir \u015fekilde, bu bili\u015fsel g\u00f6revlerde en d\u00fc\u015f\u00fck puan\u0131 alan \u00f6\u011frenciler kendilerine soruldu\u011funda ne kadar iyi yapt\u0131klar\u0131na dair her zaman y\u00fcksek tahminlerde bulundular ve \u00f6\u011frencilerin \u00fc\u00e7te ikisinden daha y\u00fcksek puanlar alacaklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u201cg\u00fcven yan\u0131lsamas\u0131\u201d sadece s\u0131n\u0131f ortam\u0131nda ya\u015fanm\u0131yor, g\u00fcnl\u00fck hayatta da bir\u00e7ok \u00f6rne\u011fi mevcut. Bir takip \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda<\/a>, Dunning ve Kruger \u00e7al\u0131\u015fma sahas\u0131 olarak bir poligon se\u00e7tiler ve at\u0131\u015fla ilgilenen insanlara silah g\u00fcvenli\u011fi ile ilgili sorular sordular. \u00d6nceki bulgular\u0131na benzer \u015fekilde, en az say\u0131da soruyu do\u011fru cevaplayanlar, ate\u015fli silahlar hakk\u0131ndaki bilgilerinin oldu\u011fundan \u00e7ok daha iyi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Dunning-Kruger etkisi olgusal bilgiler d\u0131\u015f\u0131nda da, insanlar\u0131n ki\u015fisel yetenekleri hakk\u0131ndaki \u00f6z-de\u011ferlendirmelerinde de g\u00f6zlemlenebilir. Bug\u00fcn televizyonda herhangi bir yetenek \u015fovu izledi\u011finizde, se\u00e7meleri ge\u00e7emeyen ve j\u00fcri taraf\u0131ndan reddedilen yar\u0131\u015fmac\u0131lar\u0131n y\u00fczlerindeki \u015foku g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Bize belki komik bile gelebilir, fakat bu insanlar ger\u00e7ekten de o aldat\u0131c\u0131 \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerinin onlar\u0131 ne kadar yan\u0131ltt\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda de\u011filler.<\/p>\n\n\n\n

Elbette insanlar\u0131n yeteneklerini abartmas\u0131 normaldir. Bir \u00e7al\u0131\u015fma<\/a>, s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin y\u00fczde 80’inin kendilerini ortalaman\u0131n \u00fczerinde de\u011ferlendirdi\u011fini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131 \u2014 ki bu, istatistiksel olarak imkans\u0131zd\u0131r. Ayn\u0131 durum insanlardan pop\u00fclerliklerini<\/a> ve bili\u015fsel yeteneklerini<\/a> di\u011fer insanlara g\u00f6re k\u0131yaslamalar\u0131 istendi\u011finde de g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sorun \u015fu, insanlar yetersiz olduklar\u0131nda yaln\u0131zca hatal\u0131 sonu\u00e7lara var\u0131p talihsiz kararlar vermiyorlar; ayn\u0131 zamanda hatalar\u0131n\u0131 fark etme yeteneklerinden de yoksun oluyorlar. \u00dcniversite \u00f6\u011frencileriyle ilgili bir s\u00f6mestr boyu s\u00fcren bir \u00e7al\u0131\u015fmada<\/a> iyi \u00f6\u011frenciler, puanlar\u0131 ve ilgili y\u00fczdelik dilimleri hakk\u0131nda geri bildirimde bulunarak gelecekteki s\u0131navlardaki performanslar\u0131n\u0131 daha iyi tahmin edebildiler. En k\u00f6t\u00fc notu alanlar ise, sonu\u00e7lar\u0131na dair bir\u00e7ok kez net bir geri bildirim alm\u0131\u015f olmalar\u0131na ra\u011fmen, durumlar\u0131na dair bir fark\u0131ndal\u0131k g\u00f6steremediler. Bu insanlar\u0131n kafalar\u0131n\u0131n kar\u0131\u015fmas\u0131, afallamalar\u0131 ve izledikleri yanl\u0131\u015f yollar \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri gerekirken, aksine kendilerinin izledikleri yollar\u0131n do\u011fru oldu\u011fu konusunda \u0131srar ettiler. Charles Darwin\u2019in \u0130nsan\u0131n T\u00fcreyi\u015fi\u2019nde<\/em> (The Descent of Man, 1871) kaleme ald\u0131\u011f\u0131 gibi: \u201cCehalet, bilgiden daha \u00e7ok g\u00fcven do\u011furur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u0130lgin\u00e7 bir \u015fekilde, ger\u00e7ekten zeki insanlar da yeteneklerini do\u011fru bir \u015fekilde de\u011ferlendirmede ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frarlar. D ve F notlar\u0131n\u0131 alan \u00f6\u011frenciler yeteneklerini ne kadar abart\u0131yorsa, A notu alan \u00f6\u011frenciler de kendilerinkini o kadar hafife al\u0131yor<\/em>. Dunning ve Kruger, klasik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, bili\u015fsel puanlar\u0131 en \u00fcst \u00e7eyrekte olan y\u00fcksek not alan \u00f6\u011frencilerin ilgili yeterliliklerini hafife ald\u0131klar\u0131n\u0131 buldular. Bu \u00f6\u011frenciler, verilen bu bili\u015fsel g\u00f6revlerin kendileri i\u00e7in kolaysa, di\u011ferleri i\u00e7in de ayn\u0131 derecede kolay, hatta daha da kolay olmas\u0131 gerekti\u011fini varsayd\u0131lar. Bu s\u00f6zde \u201csahtekarl\u0131k sendromu\u201d (imposter syndrome), Dunning-Kruger etkisinin tam tersi olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Bu durumda da y\u00fcksek ba\u015far\u0131l\u0131lar, yeteneklerini fark edemez ve di\u011ferlerinin de e\u015fit derecede yetkin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Aradaki fark, yetkin ki\u015filerin kendi \u00f6z-de\u011ferlendirmelerini uygun geri bildirimlerle d\u00fczenleyebilmeleri ancak yetkin olmayanlar\u0131n bunu yapam\u0131yor olu\u015fudur.<\/p>\n\n\n\n

Sonumuzun ak\u0131ls\u0131z banka soyguncusu gibi olmas\u0131n\u0131 istemiyorsak, dikkat etmemiz gereken \u015fey bu asl\u0131nda. Bazen denedi\u011fimiz \u015feyler olumlu sonu\u00e7lara yol a\u00e7ar, bazen ise yakla\u015f\u0131mlar\u0131m\u0131z \u2013limon suyu fikrinde oldu\u011fu gibi \u2014 eksik, mant\u0131ks\u0131z, veya sadece aptalcad\u0131r. B\u00f6yle olmas\u0131n\u0131 istemiyorsak yapmam\u0131z gereken, \u00fcst\u00fcnl\u00fck yan\u0131lsamalar\u0131na aldanmamak ve yetkinli\u011fimizi do\u011fru bir \u015fekilde yeniden de\u011ferlendirebilmeyi \u00f6\u011frenmektir. Sonu\u00e7ta Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs\u2019\u00fcn de defalarca s\u00f6yledi\u011fi gibi, ger\u00e7ek bilgi ki\u015finin kendi cehaletinin boyutunu bilmesidir.<\/p>","protected":false},"featured_media":1868,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[94,93,234,691,64,233],"kategori":[305],"class_list":["post-1867","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1867","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1867\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1868"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1867"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1867"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1867"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}