{"id":1853,"date":"2020-10-28T15:00:47","date_gmt":"2020-10-28T15:00:47","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1853"},"modified":"2025-08-13T21:10:50","modified_gmt":"2025-08-13T21:10:50","slug":"ozgur-iradeye-karsi-gelen-unlu-bir-arguman-curutuldu-bahar-gholipour","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/ozgur-iradeye-karsi-gelen-unlu-bir-arguman-curutuldu-bahar-gholipour\/","title":{"rendered":"\u00d6zg\u00fcr \u0130radeye Kar\u015f\u0131 Gelen \u00dcnl\u00fc Bir Arg\u00fcman \u00c7\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc \u2014 Bahar Gholipour"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn ad\u0131: \u201cA Famous Argument Against Free Will Has Been Debunked<\/a>\u201d<\/p>\n\n\n\n

D\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 niteli\u011findeki bir beyin ara\u015ft\u0131rmas\u0131, on y\u0131llar boyunca kendi eylemlerimizi kontrol edip edemedi\u011fimiz \u00fczerine spek\u00fclasyonlara yol a\u00e7t\u0131. Fakat bu \u00e7al\u0131\u015fmada klasik bir hata yap\u0131lm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u00d6zg\u00fcr iradenin sonu binlerce parmak vuru\u015fuyla (finger tap) ba\u015flad\u0131. 1964\u2019te iki Alman bilim insan\u0131, bir d\u00fczine insan\u0131n beynindeki elektriksel aktiviteyi g\u00f6zlemledi. G\u00f6n\u00fcll\u00fcler birka\u00e7 ay boyunca her g\u00fcn du\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131na benzeyen bir makine arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kafa derilerinin \u00fczerine kablolar ba\u011flatmak i\u00e7in bu bilim insanlar\u0131n\u0131n Freiburg \u00dcniversitesindeki laboratuvar\u0131na geldiler. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar metal bir kul\u00fcbenin i\u00e7ine sokulup bir sandalyeye oturtuldular ve tek bir g\u00f6revleri vard\u0131: Kendi istedikleri d\u00fczensiz aral\u0131klarla sa\u011f ellerindeki bir parmaklar\u0131yla tekrar tekrar dokunu\u015f yapmak, bazen bir oturu\u015fta 500 tekrara kadar.<\/p>\n\n\n\n

Bu deneyin amac\u0131 kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n beyinlerinde her bir parmak vuru\u015fundan \u00f6nce gelen sinyalleri ara\u015ft\u0131rmakt\u0131. O d\u00f6nemde ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki bir olaya kar\u015f\u0131l\u0131k olarak olu\u015fan beyin aktivitesini nas\u0131l \u00f6l\u00e7eceklerini biliyorlard\u0131- \u00f6rne\u011fin ki\u015fi bir \u015fark\u0131 duydu\u011funda ya da bir foto\u011frafa bakt\u0131\u011f\u0131nda- fakat hi\u00e7 kimse bir insan\u0131n beyninde bir eylemi ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren sinyalleri izole etmenin yolunu \u00e7\u00f6zememi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Deneyin sonu\u00e7lar\u0131, beyin dalgalar\u0131n\u0131n zamana ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fimini temsil eden dalgal\u0131 \u00e7izgiler bi\u00e7iminde geldi. Parmak vuru\u015flar\u0131ndan hemen \u00f6nceki milisaniyelerde, \u00e7izgilerde neredeyse fark edilemeyecek kadar soluk bir y\u00fckseli\u015f g\u00f6r\u00fcld\u00fc: bir saniye boyunca giderek y\u00fckselen ve sonras\u0131nda aniden k\u0131r\u0131lan bir dalga. Bilim insanlar\u0131n\u0131n Bereitschaftspotential <\/em>ya da haz\u0131r olma potansiyeli (readiness potential) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu k\u0131sa s\u00fcreli ve ani sinirsel aktivite, zamanda \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir s\u00fcreli\u011fine yolculuk arma\u011fan\u0131 gibiydi. \u0130lk defa beynin istemli bir motor hareket (voluntary movement) i\u00e7in kendini haz\u0131rlay\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7ok \u00f6nemli ke\u015fif, sinirbilimde bir\u00e7ok belan\u0131n da ba\u015flang\u0131c\u0131 oldu. 20 y\u0131l sonra Amerikal\u0131 fizyolog Benjamin Libet, Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131 kullanarak yaln\u0131zca ki\u015fi eylemde bulunmadan \u00f6nce beyninde bir karara dair i\u015faretlerin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de\u011fil, ayn\u0131 zamanda inan\u0131lmaz bir \u015fekilde hen\u00fcz ki\u015fi bilin\u00e7li olarak bir \u015fey yapmaya niyetlenmeden beynindeki \u00e7arklar\u0131n d\u00f6nmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131<\/a>. Birdenbire insanlar\u0131n se\u00e7imleri \u2014 basit bir parmak vuru\u015fu bile \u2014 kendi alg\u0131lad\u0131klar\u0131 istemlerinin d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015fey taraf\u0131ndan belirleniyormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Felsefi bir soru olarak insanlar\u0131n kendi eylemleri \u00fczerinde bir kontrollerinin olup olmad\u0131\u011f\u0131, Libet laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flamadan y\u00fczy\u0131llar \u00f6nce bile tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. Fakat Libet, \u00f6zg\u00fcr iradeye kar\u015f\u0131 \u00f6zg\u00fcn bir n\u00f6rolojik arg\u00fcman ortaya koydu. Bu bulu\u015f bilim ve felsefe camialar\u0131nda yeni tart\u0131\u015fma dalgalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Bu tart\u0131\u015fmalarda yap\u0131lan \u00e7\u0131kar\u0131mlar da zamanla k\u00fclt\u00fcrel bilgilere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

Beynimizin biz hen\u00fcz fark\u0131nda olmadan se\u00e7imler yapt\u0131\u011f\u0131 inanc\u0131 bug\u00fcn art\u0131k bir kokteylde ge\u00e7en bir diyalogda veya Black Mirror<\/a> dizisi hakk\u0131ndaki bir de\u011ferlendirme yaz\u0131s\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilir. Konu \u201cThis American Life\u201d,<\/a> \u201cRadiolab<\/a>\u201d ve bu dergi<\/a> (The Atlantic) gibi \u00e7e\u015fitli medya kurulu\u015flar\u0131nda da ele al\u0131nd\u0131. Sam Harris ve Yuval Noah Harari gibi pop\u00fcler entelekt\u00fceller de insanlar\u0131n kendi eylemlerini kendilerinin belirlemedi\u011finin bilim taraf\u0131ndan kan\u0131tland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmek i\u00e7in Libet\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u0131k\u00e7a dile getiriyor.<\/p>\n\n\n\n

Geni\u015f \u00e7apl\u0131 beyin dalgalar\u0131n\u0131n y\u00fczde birinden daha k\u00fc\u00e7\u00fck olan bir beyin sinyalinin \u00f6zg\u00fcr irade problemini \u00e7\u00f6zmesi b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 olurdu. Fakat Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131n hik\u00e2yesinde bir ters k\u00f6\u015fe daha var: Bu haz\u0131r olma potansiyeli asl\u0131nda bamba\u015fka bir \u015fey olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Bereitschaftspotential <\/em>fenomeninin \u00f6zg\u00fcr irade tart\u0131\u015fmalar\u0131na alet olmas\u0131 hi\u00e7bir zaman planlanmam\u0131\u015ft\u0131. Aksine, beynin bir \u00e7e\u015fit iradesi oldu\u011funu g\u00f6stermek ama\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131. Bu fenomeni ke\u015ffeden iki Alman bilim insan\u0131, Hans Helmut Kornhuber isimli gen\u00e7 bir n\u00f6rolog ve onun doktora \u00f6\u011frencisi L\u00fcder Deecke, kendi \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131n beyni yaln\u0131zca d\u0131\u015f d\u00fcnyaya tepki olarak d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve eylemler \u00fcreten pasif bir makine olarak g\u00f6ren bilimsel yakla\u015f\u0131m\u0131ndan s\u0131k\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Bu ikili 1964\u2019te bir \u00f6\u011fle yeme\u011fi esnas\u0131nda, beynin kendili\u011finden bir eylem ba\u015flatmak i\u00e7in nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zebileceklerine karar verdiler. \u015eu an 81 ya\u015f\u0131nda olan ve Viyana\u2019da ya\u015fayan Deecke, \u201cKornhuber ve ben \u00f6zg\u00fcr iradeye inan\u0131yorduk\u201d diyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kili, deneylerini yapabilmek i\u00e7in d\u00f6nemin s\u0131n\u0131rl\u0131 teknolojisinin \u00fcstesinden gelecek numaralar bulmak zorundayd\u0131. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n beyin dalgalar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7ebilecek son model bir bilgisayarlar\u0131 vard\u0131 fakat sadece bir parmak vuru\u015funu tespit ettikten sonra \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bunun \u00f6ncesinde beyinde neler oldu\u011funa dair veri toplayabilmek i\u00e7in bu iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n beyin aktivitesini ayr\u0131 bir teybe kaydedebileceklerini ve sonras\u0131nda makaray\u0131 geriye do\u011fru oynatarak bilgisayara kaydedebileceklerini fark ettiler. \u201cTers y\u00f6nde ortalama (reverse averaging)\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan bu \u00f6zg\u00fcn metot, Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131 ortaya \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu ke\u015fif geni\u015f \u00e7apta dikkat \u00e7ekti. Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc John Eccles ve \u00f6nde gelen bilim felsefecilerinden Karl Popper, bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ustal\u0131\u011f\u0131n\u0131 Galileo\u2019nun devinim yasalar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in rampadan kayan toplar\u0131 kullanmas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131. Kornhuber ve Deecke de bir avu\u00e7 elektrot ve bir teyp kay\u0131t cihaz\u0131yla bunun ayn\u0131s\u0131n\u0131 beyin i\u00e7in yapmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131n ger\u00e7ekte ne anlama geldi\u011finden ise kimse emin olam\u0131yordu. Dalgan\u0131n giderek y\u00fckselen \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc; ki\u015finin bir \u015fey yapmas\u0131na varan yolda teker teker devrilen domino ta\u015flar\u0131na benzeyen bir sinirsel aktivite dizisini yans\u0131t\u0131yor gibiydi. Bilim insanlar\u0131 Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131, bir eylemi planlaman\u0131n ve ba\u015flatman\u0131n elektrofizyolojik i\u015fareti olarak a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, s\u00f6z konusu eylemlere Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131na dair \u00fcst\u00fc kapal\u0131 bir varsay\u0131m i\u00e7eriyordu. Bu varsay\u0131m o kadar do\u011fald\u0131 ki hi\u00e7 kimse ne ikinci bir tahminde bulundu ne de varsay\u0131m\u0131 test etti.<\/p>\n\n\n\n

San Francisco\u2019daki Kaliforniya \u00dcniversitesinde ara\u015ft\u0131rmac\u0131 olan Libet, Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131 farkl\u0131 bir bi\u00e7imde sorgulad\u0131. Parmak vuru\u015funu yapmaya karar vermekle vuru\u015fu ger\u00e7ekten yapmak aras\u0131nda neden yar\u0131m saniye kadar bir zaman ge\u00e7iyordu? Libet, Kornhuber ve Deecke\u2019nin deneyini tekrarlad\u0131 fakat kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan bir karar verdikleri anlar\u0131 hat\u0131rlayabilmeleri i\u00e7in saat benzeri bir aparat\u0131 takip etmelerini istedi. Sonu\u00e7lara g\u00f6re Bereitschaftspotential<\/em> insanlar bir eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirmeden 500 milisaniye \u00f6nce y\u00fckselmeye ba\u015fl\u0131yor; \u00f6te yandan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar o eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirmeden 150 milisaniye \u00f6nce eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirme karar\u0131 verdiklerini bildiriyorlard\u0131. Libet\u2019in bu deneyden vard\u0131\u011f\u0131 sonuca g\u00f6re ki\u015fi o karar\u0131n verildi\u011finin fark\u0131nda bile olmadan \u00f6nce \u201cbeyin o eylemi ba\u015flatmaya \u2018karar veriyordu\u2019.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bir\u00e7ok bilim insan\u0131na g\u00f6re verdi\u011fimiz bir karar\u0131n bilin\u00e7li olarak fark\u0131nda olmam\u0131z\u0131n yaln\u0131zca sonradan olu\u015fan bir ill\u00fczyon olmas\u0131 mant\u0131ks\u0131zd\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Libet\u2019in deney tasar\u0131m\u0131n\u0131, beyin dalgalar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7en cihazlar\u0131n hassasiyetini ve kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n karar verme anlar\u0131n\u0131 ne kadar isabetli \u015fekilde hat\u0131rlayabileceklerini sorgulad\u0131lar. Fakat kusurlar\u0131 saptamak zordu. 2007\u2019de hayat\u0131n\u0131 kaybeden Libet\u2019i ele\u015ftirenler oldu\u011fu kadar destekleyenler de vard\u0131. Onun deneyini takip eden on y\u0131llarda birbiri ard\u0131na yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar, ayn\u0131 bulu\u015fu fMRI gibi daha modern bir teknoloji kullanarak do\u011frulad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Fakat Libet\u2019in sonu\u00e7lar\u0131na dair bir boyut, sorgulamalardan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ka\u00e7may\u0131 ba\u015fard\u0131: G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u015feylerin do\u011fru, fakat \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n hatal\u0131 bir \u00f6n kabule dayan\u0131yor olma ihtimali. Ya Bereitschaftspotential <\/em>asl\u0131nda eylemlere yol a\u00e7m\u0131yorsa? Kayda de\u011fer birka\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fma bu \u00f6neride bulundu fakat Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131n asl\u0131nda ne olabilece\u011fine dair bir ipucu sunmay\u0131 ba\u015faramad\u0131lar. B\u00f6ylesine g\u00fc\u00e7l\u00fc bir fikri y\u0131kmak i\u00e7in birinin ger\u00e7ek bir alternatif sunmas\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n

2010\u2019da Aaron Schurger\u2019in akl\u0131nda bir \u015fim\u015fek \u00e7akt\u0131. Schurger, Paris\u2019teki Ulusal Sa\u011fl\u0131k ve T\u0131p Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131 olarak sinirsel aktivitedeki dalgalanmalar\u0131 \u2014 beyinde birbirine ba\u011fl\u0131 y\u00fcz binlerce n\u00f6ronun spontane bi\u00e7imde \u201cyan\u0131p s\u00f6nmesiyle\u201d olu\u015fan \u201cv\u0131z\u0131lt\u0131\u201d \u2014 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. S\u00fcregelen bu elektrofizyolojik g\u00fcr\u00fclt\u00fc (noise), okyanusun y\u00fczeyinde g\u00f6r\u00fclen medcezir (gelgit) hareketlerindeki gibi \u2014 hatta bir\u00e7ok hareketli par\u00e7adan olu\u015fan herhangi bir sistemin hareketindeki gibi \u2014 y\u00fckselip al\u00e7al\u0131r. Schurger, \u201cAkl\u0131ma gelen do\u011fal fenomenlerin neredeyse tamam\u0131 bu \u015fekilde davran\u0131r: \u00d6rne\u011fin, borsadaki finansal zaman serileri ya da hava durumu\u201d diyor.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc veri i\u00e7eren bu \u00f6rneklerin tamam\u0131, ku\u015f bak\u0131\u015f\u0131 bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda herhangi bir \u00f6r\u00fcnt\u00fcden yoksun di\u011fer g\u00fcr\u00fclt\u00fclerden farks\u0131z g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Fakat Schurger\u2019in fark etti\u011fine g\u00f6re biri bu verileri tepe noktalar\u0131ndan (borsadaki rekor de\u011ferler, g\u00f6k g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc f\u0131rt\u0131na gibi noktalar) hizalay\u0131p Kornhuber ve Deecke\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi ters y\u00f6nde ortalamalar\u0131n\u0131 al\u0131rsa[1]<\/a> ortaya \u00e7\u0131kacak sonu\u00e7lar\u0131n g\u00f6rsel temsili y\u00fckselen trendlere (k\u00f6t\u00fcle\u015fen hava, y\u00fckselen borsa de\u011ferleri) benzeyecekti. Bu g\u00f6r\u00fcnen trendlerin arkas\u0131nda herhangi bir ama\u00e7 <\/em>\u2014 f\u0131rt\u0131naya yol a\u00e7mak veya borsay\u0131 desteklemeye y\u00f6nelik \u00f6nceden yap\u0131lm\u0131\u015f bir plan \u2014 da olmayacakt\u0131. Ger\u00e7ekte bu \u00f6r\u00fcnt\u00fc yaln\u0131zca bir\u00e7ok fakt\u00f6r\u00fcn bir araya geli\u015fini yans\u0131tacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Schurger, \u201cDur bir dakika<\/em>, diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm\u201d diyor. Ayn\u0131 metodu kendi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 konu olan beyinlerdeki spontane g\u00fcr\u00fclt\u00fclere uygularsa nas\u0131l bir \u015fekil elde ederdi? \u201cEkran\u0131ma bakt\u0131m ve Bereitschaftspotential <\/em>gibi duran bir \u015fey g\u00f6rd\u00fcm.\u201d Schurger \u015funu fark etti ki; belki de Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131n y\u00fckselen \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc beynin olu\u015fturmakta oldu\u011fu \u201cniyetin\u201d de\u011fil de daha dolayl\u0131 ve ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 bir \u015feyin i\u015faretiydi.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ki y\u0131l sonra Schurger ve meslekta\u015flar\u0131 Jacobo Sitt ve Stanislas Dehaene bir a\u00e7\u0131klama sundular<\/a>. Sinirbilimciler, insanlar\u0131n herhangi bir karar\u0131 verebilmeleri i\u00e7in n\u00f6ronlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6nce her bir se\u00e7enek i\u00e7in delil toplamas\u0131 gerekti\u011fini biliyor. Karara bir grup n\u00f6ron belli bir e\u015fik seviyesinin \u00fcst\u00fcnde delil toplad\u0131\u011f\u0131nda var\u0131l\u0131r. Bazen bu deliller d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki duyusal bilgilerden gelir: Kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131n\u0131 izliyorsan\u0131z, beyniniz yere d\u00fc\u015fmekte olan kar tanelerinin say\u0131s\u0131n\u0131 birka\u00e7 tane r\u00fczgarla savrulan kar tanesiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131p h\u0131zl\u0131ca kar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru hareket etti\u011fi ger\u00e7e\u011finde karar k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Fakat Schurger\u2019in ifade etti\u011fine g\u00f6re Libet\u2019in deneyi, deneklere yararlanabilecekleri d\u0131\u015fsal bir ipucu sa\u011flam\u0131yor. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar ne zaman parmak vuru\u015fu yapacaklar\u0131na karar vermek i\u00e7in yaln\u0131zca canlar\u0131n\u0131n istedi\u011fi anlarda hareket ettiler. Schurger\u2019in a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00f6re bu anlar, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n beyin aktivitelerindeki geli\u015fig\u00fczel gelgitlerle \u00f6rt\u00fc\u015fmek zorundayd\u0131: Motor sistemleri bir hareket ba\u015flatmak i\u00e7in gerekli e\u015fi\u011fe daha yak\u0131n oldu\u011fu zamanlarda parmak vuru\u015fu yapma ihtimali daha y\u00fcksek olmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu, Libet\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi beyinlerimizin parmak vuru\u015fu yapmaya biz hen\u00fcz bunun fark\u0131na varmadan \u201ckarar verdi\u011fi\u201d anlam\u0131na gelmiyor. Daha ziyade, d\u0131\u015far\u0131dan kararlar\u0131m\u0131z\u0131 dayand\u0131raca\u011f\u0131m\u0131z hi\u00e7bir girdinin olmad\u0131\u011f\u0131 bu gibi durumlarda, beynimizin bazen se\u00e7eneklerden birine y\u00f6nelmemiz i\u00e7in terazinin dengesini herhangi bir tarafa y\u00f6neltti\u011fi ve bu sayede kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan g\u00f6revlerde sonsuz karars\u0131zl\u0131klar ya\u015famam\u0131z\u0131 engelledi\u011fi anlam\u0131na geliyor. Bereitschaftspotential<\/em>, beynimizdeki dalgalanmalar\u0131n y\u00fckselen evresine, yani karar alma anlar\u0131m\u0131zla kesi\u015fen k\u0131s\u0131mlara denk geliyor. Tabii ki bu e\u015fle\u015fme bu deneye \u00f6zel bir durum; b\u00fct\u00fcn se\u00e7imleri, hatta \u00e7o\u011fu se\u00e7imi kapsayan genel bir durumde\u011fil.<\/p>\n\n\n\n

Yak\u0131n zamanda yap\u0131lan di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalar da Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131n \u201csimetri bozucu\u201d i\u015flevini onayl\u0131yor. Farkl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma ekibi, maymunlara iki e\u015fit se\u00e7enekten birini se\u00e7melerinin \u00f6\u011fretildi\u011fi bir \u00e7al\u0131\u015fmada<\/a> maymunun bir sonraki se\u00e7iminin, daha se\u00e7enekler ona sunulmadan \u00f6nceki beyin aktivitesiyle korelasyon g\u00f6sterdi\u011fini g\u00f6rd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

Ulusal Bilim Akademisi Konferanslar\u0131 (Proceedings of the National Academy of Sciences) <\/em>isimli akademik dergide yay\u0131mlanmadan \u00f6nceki de\u011ferlendirme a\u015famas\u0131nda olan bir \u00e7al\u0131\u015fmada Schurger ve Princeton \u00dcniversitesinden iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131, Libet\u2019in deneyininbir versiyonunu tekrarlad\u0131lar. Beyin aktivitesindeki g\u00fcr\u00fclt\u00fcy\u00fc tarafl\u0131 \u015fekilde yorumlamay\u0131 engellemek ad\u0131na hi\u00e7 hareket etmeyen bir kontrol grubu eklediler. Bir yapay zeka s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 sayesinde, bu iki durumda beyin aktivitesinin hangi noktada farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 buldular. Libet hakl\u0131 olsayd\u0131, bu ayr\u0131m hareketten 500 milisaniye \u00f6nce olmal\u0131yd\u0131. Fakat algoritma, hareketten 150 milisaniye \u00f6ncesine kadar \u2014 yani Libet\u2019in orijinal deneyinde insanlar\u0131n karara vard\u0131klar\u0131 an olarak rapor ettikleri zamana kadar \u2014 herhangi bir fark bulamad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer bir deyi\u015fle, insanlar\u0131n karar verme anlar\u0131 olarak \u00f6znel bi\u00e7imde tecr\u00fcbe ettikleri anlar \u2014 Libet\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6re bir ill\u00fczyondan ibaret olan anlar \u2014 beyinlerinin karara vard\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi anlar ile \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n

Schurger 2012\u2019de<\/a> sinirsel-g\u00fcr\u00fclt\u00fc (neural-noise) a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 ilk getirdi\u011finde, makale camia d\u0131\u015f\u0131nda pek dikkat \u00e7ekmese de sinirbilim d\u00fcnyas\u0131nda yank\u0131 uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Schurger uzun s\u00fcredir var olan bir fikri devirdi\u011fi i\u00e7in \u00f6d\u00fcller<\/a> alm\u0131\u015ft\u0131<\/a>. Chapman \u00dcniversitesinde hesaplamal\u0131 sinirbilimci (computational neuroscience) Uri Maoz, \u201cBu, Bereitschaftspotential<\/em>\u2019\u0131n asl\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fey olmayabilece\u011fini g\u00f6sterdi. Belki de bir bak\u0131ma, verilerimizi nas\u0131l analiz etti\u011fimize ba\u011fl\u0131 olarak insan eliyle yarat\u0131lan bir kavramd\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bu a\u00e7\u0131klama, bir paradigma de\u011fi\u015fimi yaratmas\u0131 hususunda pek itiraz g\u00f6rmedi. Schurger, kimsenin fark edemedi\u011fi derecede g\u00f6ze \u00e7arpmayan ve nedensellik ara\u015ft\u0131rmas\u0131 yap\u0131lmaks\u0131z\u0131n ne kadar tekrar \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yap\u0131l\u0131rsa yap\u0131ls\u0131n ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lamayacak klasik bir bilimsel hatay\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f gibi duruyordu. \u015eimdiyse hem Libet\u2019i sorgulayanlar hem de destekleyenler, deneylerini Bereitschaftspotential<\/em> \u00fczerine kurmaktan uzakla\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar (H\u00e2l\u00e2 geleneksel fikre ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu buldu\u011fum birka\u00e7 ki\u015fi de Schurger\u2019in 2012 makalesini okumad\u0131\u011f\u0131n\u0131 itiraf etti).<\/p>\n\n\n\n

Libet\u2019le beraber \u00e7al\u0131\u015f\u0131p orijinal deneyleri tekrarlayan Londra \u00dcniversitesi Akademisinden sinirbilimci Patrick Haggard bu fikir i\u00e7in \u201cZihnimi a\u00e7t\u0131\u201d diyor.<\/p>\n\n\n\n

Schurger\u2019in hatal\u0131 olmas\u0131 h\u00e2l\u00e2 m\u00fcmk\u00fcn. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar genel olarak Libet\u2019in Bereitschaftspotential <\/em>modelini \u00e7\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kabul ediyorlar, fakat beyin modellemesinin \u00e7\u0131kar\u0131msal(inferential) yap\u0131s\u0131 gelecekte bamba\u015fka bir a\u00e7\u0131klama i\u00e7in de a\u00e7\u0131k kap\u0131 b\u0131rak\u0131yor. Ayr\u0131ca pop\u00fcler bilim konu\u015fmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00fcz\u00fcc\u00fc olan \u015fey ise Schurger\u2019in \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradeye dair belal\u0131 problemi Libet\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan daha fazla \u00e7\u00f6zmemesi. Aksine, Schruger soruyu daha da derinle\u015ftirdi.<\/p>\n\n\n\n

Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015fey genlerimiz, \u00e7evremiz ve beynimizi olu\u015fturan h\u00fccrelerin olu\u015fturdu\u011fu neden-sonu\u00e7 zincirleri taraf\u0131ndan m\u0131 belirleniyor; yoksa d\u00fcnyadaki eylemlerimizi etkileyen niyetleri \u00f6zg\u00fcrce olu\u015fturabiliyor muyuz? Bu konu son derece karma\u015f\u0131k ve Schurger\u2019in kuvvetli \u00e7\u00fcr\u00fctme arg\u00fcman\u0131 daha titiz, daha \u00e7ok bilgiye dayanarak sorulacak sorulara olan ihtiyac\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor.<\/p>\n\n\n\n

Maoz, \u201cFilozoflar \u00f6zg\u00fcr irade hakk\u0131nda bin y\u0131llard\u0131r tart\u0131\u015f\u0131yorlar ve ilerleme de kaydediyorlar. Fakat sinirbilimciler bir seramik ma\u011fazas\u0131na dalan fil gibi davrand\u0131lar ve sorunu bir hamlede \u00e7\u00f6zd\u00fcklerini iddia ettiler\u201d diyor. Herkesi ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f alt\u0131nda bulu\u015fturabilmek ad\u0131na sinirbilimciler ve filozoflar\u0131n i\u015fbirli\u011findeki ilk yo\u011fun ara\u015ft\u0131rma program\u0131n\u0131<\/a> y\u00f6netiyor; bu program John Templeton Vakf\u0131 ve Fetzer Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan 7 milyon dolarl\u0131k bir b\u00fct\u00e7eyle destekleniyor. Mart 2019\u2019daki a\u00e7\u0131l\u0131\u015f konferans\u0131nda kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, felsefeden beslenen deneyler tasarlamak i\u00e7in planlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131lar ve oy birli\u011fiyle \u201c\u00f6zg\u00fcr irade\u201dnin \u00e7e\u015fitli tan\u0131mlar\u0131n\u0131 saptaman\u0131n gereklili\u011fine karar verdiler.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuda onlar da Libet\u2019e kat\u0131l\u0131yor. O, kendi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yorumlama \u015fekline sad\u0131k kalm\u0131\u015f olsa da bu deneyin tam bir determinizmi \u2014 bili\u015fsel fonksiyonlar\u0131m\u0131z dahil her olay\u0131n \u00f6nceki olaylar taraf\u0131ndan ba\u015flat\u0131l\u0131yor oldu\u011fu fikri \u2014 kan\u0131tlamak i\u00e7in yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. 2004\u2019te bir kitab\u0131nda \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201cKonunun kim oldu\u011fumuz hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok temel bir \u00f6neminin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, \u00f6zg\u00fcr irademizin yaln\u0131zca bir ill\u00fczyon oldu\u011fu iddias\u0131 do\u011frudan bir kan\u0131ta dayanmal\u0131. \u00d6yle bir kan\u0131t da mevcut de\u011fil.\u201d<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Yani bu tepe noktalar\u0131ndan \u00f6nceki anlarda neler oldu\u011funa bakarlarsa. (\u00c7.N.)<\/p>","protected":false},"featured_media":1854,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[93,691,92,74,156,155,861,860,482,75,177,80,81,176],"kategori":[305],"class_list":["post-1853","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-free-will","event_publishing_tags-irade","event_publishing_tags-ozgur","event_publishing_tags-ozgur-irade","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1853","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1853\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1854"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1853"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1853"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1853"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}