{"id":1822,"date":"2020-08-12T15:00:37","date_gmt":"2020-08-12T15:00:37","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1822"},"modified":"2025-08-13T20:26:35","modified_gmt":"2025-08-13T20:26:35","slug":"sosyal-izolasyon-beyni-nasil-etkiliyor-catherine-offord","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/sosyal-izolasyon-beyni-nasil-etkiliyor-catherine-offord\/","title":{"rendered":"Sosyal \u0130zolasyon Beyni Nas\u0131l Etkiliyor? \u2014 Catherine Offord"},"content":{"rendered":"\n

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0How Social Isolation Affects the Brain<\/a><\/p>\n\n\n\n

Daisy Fancourt<\/a>, Birle\u015fik Krall\u0131k h\u00fck\u00fcmeti resmi olarak ulusal karantina ilan etti\u011finde g\u00fcneybat\u0131 \u0130ngiltere\u2019nin Surrey b\u00f6lgesindeki evindeydi. Birle\u015fik Krall\u0131k ba\u015fbakan\u0131 Boris Johnson 23 Mart\u2019ta televizyondan yay\u0131nlanan konu\u015fmas\u0131nda; COVID-19\u2019un yay\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 dizginlemek i\u00e7in halka a\u00e7\u0131k alanlar\u0131n kapat\u0131lmas\u0131n\u0131 ve insanlardan spor yapmak ve temel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamalar\u0131 haricinde evde kalmalar\u0131n\u0131 talep eden bir dizi \u00f6nlem<\/a> s\u0131ralad\u0131. Londra \u00dcniversitesi Akademisinde epidemiyolojist[1]<\/a> olan Fancourt\u2019a g\u00f6re bu a\u00e7\u0131klama, onun g\u00fcndelik hayat\u0131na yans\u0131yan bir de\u011fi\u015fiklikten \u00e7ok daha fazlas\u0131 anlam\u0131na geliyordu. Bu, zorunlu izolasyonun ve pandemiyle alakal\u0131 di\u011fer de\u011fi\u015fimlerin Britanya halk\u0131 \u00fczerindeki etkisini incelemek \u00fczere haftalar boyunca planlanacak olan b\u00fcy\u00fck bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n<\/a> ba\u015flang\u0131c\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Daha normal zamanlarda da izolasyon gibi sosyal fakt\u00f6rlerin zihinsel ve fiziksel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fini \u00e7al\u0131\u015fan Fancourt ve meslekta\u015flar\u0131, Johnson\u2019\u0131n Mart sonundaki a\u00e7\u0131klamas\u0131ndan \u00f6nce \u0130talya\u2019n\u0131n ve arkas\u0131ndan di\u011fer Avrupa \u00fclkelerinin halka a\u00e7\u0131k alanlar\u0131 kapat\u0131\u015f\u0131n\u0131, insanlar\u0131n hareketlerine k\u0131s\u0131tlamalar getiri\u015fini izliyordu: Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019\u0131n da ayn\u0131 \u015feyi yapmas\u0131na uzun bir s\u00fcre kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ettiler. Fancourt, \u201cHemen veri toplamaya ba\u015flamam\u0131z gerekti\u011fini hissettik.\u201d diyor. Fancourt ve meslekta\u015flar\u0131, karantinan\u0131n baz\u0131 etkilerini ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak takip edebilecek bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n temellerini \u00e7abuk\u00e7a att\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, 24 Mart ile Haziran ortas\u0131 aras\u0131nda haftal\u0131k \u00e7evrimi\u00e7i (online) anket doldurmalar\u0131 ve baz\u0131 durumlarda telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmeleriyle psikolojik iyi olu\u015flar\u0131na, zihinsel sa\u011fl\u0131k durumlar\u0131na ve ba\u015fa \u00e7\u0131kma y\u00f6ntemlerine ili\u015fkin sorular\u0131 yan\u0131tlamalar\u0131 i\u00e7in 70000 den fazla kat\u0131l\u0131mc\u0131 topland\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu proje ile Avustralya<\/a>, Amerika Birle\u015fik Devletleri<\/a> ve di\u011fer yerlerde s\u00fcren benzer projeler, insanlar\u0131n \u00e7evrelerindeki di\u011fer insanlarla etkile\u015fimlerinde meydana gelen de\u011fi\u015fimlerin, onlar\u0131n biyolojilerini nas\u0131l etkiledi\u011fi \u00fczerine daha geni\u015f bir literat\u00fcr\u00fc tamamlamay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor. COVID-19 k\u00fcresel yay\u0131l\u0131\u015f\u0131na ba\u015flamadan \u00f6nce bile milyonlarca insan, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde sosyal olarak izoleydi \u2014 toplumdan soyutlanm\u0131\u015flard\u0131 ve az say\u0131da ki\u015fisel ili\u015fkileri, d\u0131\u015f d\u00fcnyayla az miktarda ileti\u015fimleri vard\u0131. Avrupa Birli\u011fi\u2019nin istatistiklerine g\u00f6re de, vatanda\u015flar\u0131n %7\u2019sinden fazlas\u0131 arkada\u015f ve akrabalar\u0131yla senede bir defadan az bulu\u015ftuklar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor<\/a>. Ayn\u0131 zamanda, Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019ta yap\u0131lan anketler, 60 ya\u015f\u0131n \u00fcst\u00fcndeki yar\u0131m milyon insan\u0131n her g\u00fcn\u00fcn\u00fc yaln\u0131z ge\u00e7irdi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu say\u0131lar halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 uzmanlar\u0131n\u0131 endi\u015felendiriyor \u00e7\u00fcnk\u00fc bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar, sosyal izolasyon \u2014 s\u0131kl\u0131kla buna e\u015flik eden yaln\u0131zl\u0131k gibi negatif hislerle birlikte \u2014 ile sa\u011fl\u0131ks\u0131zl\u0131k aras\u0131nda bir ili\u015fki ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f durumda. Fancourt, \u201c\u0130zolasyon ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n farkl\u0131 tiplerdeki hastal\u0131k vakalar\u0131 ve erken \u00f6l\u00fcmlerle nas\u0131l ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steren ve giderek artan kan\u0131tlar g\u00f6r\u00fcyoruz\u201d diyor. Obezite ve kardiyovask\u00fcler problemler gibi fiziksel sa\u011fl\u0131k s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131yla olan bir\u00e7ok ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, insan beynine bir dizi olas\u0131 etkisi de art\u0131k belgelenmi\u015f durumda: Sosyal izolasyon, depresyon ve anksiyete gibi zihinsel sa\u011fl\u0131\u011fa (mental health) dair sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, artan bili\u015fsel zay\u0131flama ve bunama riskiyle de ili\u015fkilendiriliyor.<\/p>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, pandemi s\u0131ras\u0131nda al\u0131nan \u00f6nlemlerin bu riskleri art\u0131r\u0131p art\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve art\u0131r\u0131yorsa ne \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamalar\u0131 y\u0131llar s\u00fcrecek. \u015eu anda insanlar, daha \u00f6nce hi\u00e7 ya\u015fanmam\u0131\u015f t\u00fcrde bir izolasyonu, hastal\u0131k korkusu ve maddi zorluklar gibi di\u011fer bask\u0131larla birle\u015fmi\u015f bir \u015fekilde deneyimliyorlar. Chicago \u00dcniversitesinden sosyal sinirbilimci ve bili\u015fsel psikolog Stephanie Cacioppo<\/a>, \u015fu anda sosyal izolasyonun etkilerini ve bunlar\u0131 hafifletmek i\u00e7in gerekenleri ara\u015ft\u0131rman\u0131n her zamankinden daha \u00f6nemli oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u201cBiz sosyal bir t\u00fcr\u00fcz.\u201d diyor ve ekliyor: \u201cHayatta kalmak i\u00e7in ger\u00e7ekten di\u011ferlerine ihtiyac\u0131m\u0131z var.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Uzat\u0131lm\u0131\u015f Sosyal \u0130zolasyonun Bili\u015fsel Etkileri<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1972\u2019de Frans\u0131z maceraperest ve bilim insan\u0131 Michel Siffre<\/a>, kendini 6 aydan uzun bir s\u00fcre boyunca Teksas\u2019ta bir ma\u011faraya kapatt\u0131 \u2014 bu me\u015fhur deney, kendi kendini izole etme (self-isolation) deneyleri aras\u0131nda h\u00e2l\u00e2 en uzunlar\u0131ndan biri. Bu 205 g\u00fcn boyunca zihnindeki etkileri \u00f6zenle belgeleyen Siffre, birka\u00e7 aydan sonra \u201cd\u00fc\u015f\u00fcncelerini zar zor s\u0131ralayabildi\u011fini\u201d yazm\u0131\u015ft\u0131. Be\u015finci aya gelindi\u011finde ise, yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bir arkada\u015fl\u0131k i\u00e7in o kadar \u00e7aresizmi\u015f ki bir fareyle (ba\u015far\u0131s\u0131z bir \u015fekilde) arkada\u015f olmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f.<\/p>\n\n\n\n

Bu tarz bir deney ve bir uzay arac\u0131 ekibinin ya da Antarktika\u2019daki uzak ara\u015ft\u0131rma istasyonlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bilim insanlar\u0131n\u0131n deneyimledi\u011fi daha \u0131l\u0131ml\u0131 izolasyon s\u00fcre\u00e7leri, duyusal ve sosyal yoksunlu\u011fun (sensory and social deprivation) bili\u015fsel ve zihinsel (cognitive and mental) etkilerine dair baz\u0131 i\u015faretler sunuyor. \u0130nsanlar d\u00fczenli \u015fekilde kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131, ki\u015filiklerinde de\u011fi\u015fimler ile anksiyete ve depresyon n\u00f6betleri ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 bildiriyorlar. Bu deneylerin daha sert versiyonlar\u0131, t\u00fcm d\u00fcnyadaki hapishanelerde durmaks\u0131z\u0131n yap\u0131l\u0131yor. Sadece Amerika\u2019da on binlerce<\/a> mahkum h\u00fccre hapsinde ve bunun bili\u015fsel-zihinsel sa\u011fl\u0131klar\u0131 \u00fczerinde son derece y\u0131k\u0131c\u0131 ve uzun s\u00fcren etkileri var. (A\u015fa\u011f\u0131daki \u201cA\u015f\u0131r\u0131 \u0130zolasyon\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131na bak\u0131n\u0131z.)<\/p>\n\n\n\n

Fakat sosyal izolasyon, insan toplumunun \u00e7o\u011funda, etkisini bu deneylerdekine g\u00f6re daha sinsi yollarla g\u00f6steriyor; toplumun ya\u015fl\u0131 bireyler gibi hassas \u00fcyelerini orant\u0131s\u0131z bi\u00e7imde etkiliyor ve etkileri on y\u0131llarca de\u011filse bile senelerce fark edilmeyecek kadar yava\u015f\u00e7a birikebiliyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ve psikologlar taraf\u0131ndan halihaz\u0131rda halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 bir risk olarak tan\u0131mlanan sosyal izolasyonun bu g\u00f6rece hafif bi\u00e7imi, ki\u015finin sosyal ba\u011flar\u0131n\u0131 ve zihnin i\u015fleyi\u015fi aras\u0131ndaki ili\u015fkileri ara\u015ft\u0131ran uzun d\u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalarda daha iyi g\u00f6zleniyor.<\/p>\n\n\n\n

Bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma kronik sosyal izolasyonun bili\u015fsel zay\u0131flamayla ili\u015fkili oldu\u011funu ve bili\u015fsel zay\u0131flaman\u0131n izolasyondan birka\u00e7 y\u0131l sonra geldi\u011fini bulmu\u015f durumda. \u00d6rne\u011fin 2013\u2019te yay\u0131mlanan, \u0130ngilizlerle ya\u015flanma \u00fczerine yap\u0131lan boylamsal bir \u00e7al\u0131\u015fma<\/a>da[2]<\/a> (English Longitudinal Study of Ageing<\/a> \u2014 ELSA), 6000\u2019den fazla ya\u015fl\u0131 bireyin iki farkl\u0131 zamanda bili\u015fsel i\u015flevleri (cognitive function) \u00f6l\u00e7\u00fclm\u00fc\u015f. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n buldu\u011funa g\u00f6re, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ba\u015f\u0131nda daha az sosyal temas ve aktivitede bulundu\u011funu s\u00f6yleyenlerin s\u00f6zel ak\u0131c\u0131l\u0131k (verbal fluency) ve hat\u0131rlama (memory recall) g\u00f6revleriyle \u00f6l\u00e7\u00fclen bili\u015fsel i\u015flevlerinde daha fazla zay\u0131flama g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f.<\/p>\n\n\n\n

Daha yak\u0131n zamanda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar da bu ili\u015fkiyi g\u00fc\u00e7lendiriyor. 2019\u2019da ELSA\u2019ya kat\u0131lm\u0131\u015f 11000\u2019den fazla ki\u015fiyi i\u00e7eren \u00e7al\u0131\u015fma, ortalaman\u0131n \u00fczerinde sosyal izolasyonda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen erkeklerin ve giderek artan bir \u015fekilde sosyal izolasyonda kald\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen kad\u0131nlar\u0131n, iki y\u0131l i\u00e7erisinde haf\u0131zalar\u0131n\u0131n ortalaman\u0131n \u00fczerinde bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6sterdi\u011fini tespit etti<\/a>. Fakat Londra \u00dcniversitesi Akademisinde Fancourt\u2019la birlikte \u00e7al\u0131\u015fan psikolog ve epidemiyolog \u2014 ayn\u0131 zamanda ELSA\u2019n\u0131n m\u00fcd\u00fcr\u00fc \u2014 Andrew Steptoe<\/a>, bu sonu\u00e7lar\u0131n izolasyonun beyin i\u015flevlerinde k\u00f6t\u00fcye gidi\u015fe yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermedi\u011fi konusunda uyar\u0131yor; bili\u015fsel zay\u0131flaman\u0131n baz\u0131 insanlar\u0131 daha az sosyalle\u015fmeye itmesi de m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ZOLE BEY\u0130N<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130zolasyon s\u00fcrecindeki hayvanlar ve insanlar hakk\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar, beyinde sosyal etkile\u015fimin azl\u0131\u011f\u0131ndan etkilendi\u011fi g\u00f6z\u00fcken baz\u0131 yap\u0131lar tespit etti. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar nedensellik ili\u015fkilerini ortaya koymasa da \u2014 ve her zaman birbirleriyle ayn\u0131 fikirlere sahip olmasalar da \u2014 fiziksel izolasyonun veya yaln\u0131zl\u0131k hissinin beyin i\u015flevlerine ve bili\u015fe zarar verme mekanizmalar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutuyor.<\/p>\n\n\n\n

Prefrontal Korteks: <\/strong>Baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda yaln\u0131z insanlar\u0131n prefrontal korteks (karar verme ve sosyal davran\u0131\u015flar i\u00e7in \u00f6nemli bir b\u00f6lge) hacimlerinde azalma g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, di\u011fer baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar da bu ili\u015fkinin ki\u015filik etmenleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. T\u00fcrde\u015flerinden izole edilen kemirgenlerin prefrontal kortekslerinden al\u0131nan sinyallerde ise d\u00fczensizlik g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Hipokamp\u00fcs: <\/strong>\u0130zole kalan insanlar\u0131n veya di\u011fer hayvanlar\u0131n hipokamp\u00fcsleri normalden k\u00fc\u00e7\u00fck olabiliyor ve beyin-t\u00fcrevli n\u00f6rotrofik fakt\u00f6r (brain-derived neurotrophic factor) yo\u011funluklar\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fck g\u00f6r\u00fclebiliyor; bu iki \u00f6zellik de \u00f6\u011frenme ve haf\u0131zan\u0131n zarar g\u00f6rmesiyle ili\u015fkili. Baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar, salg\u0131lanmas\u0131 hipokamp\u00fcs taraf\u0131ndan kontrol edilen ve hipokamp\u00fcs\u00fc etkileyen stres hormonu kortizol\u00fcn izole kalan hayvanlarda daha y\u00fcksek miktarda oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

Amigdala: <\/strong>10 y\u0131l kadar \u00f6nce ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, insanlar\u0131n sosyal a\u011flar\u0131n\u0131n geni\u015fli\u011fi ve amigdala b\u00f6lgelerinin (duygular\u0131n i\u015flenmesinde \u00f6nemli, badem \u015feklinde iki b\u00f6lge) hacimleri aras\u0131nda bir korelasyon tespit etti. Daha yak\u0131n zamanda ortaya \u00e7\u0131kan deliller ise, yaln\u0131z insanlar\u0131n amigdalalar\u0131n\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda, izolasyon ve bili\u015fsel sa\u011fl\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fki tam anlam\u0131yla net de\u011fil. Yak\u0131n zamanda 50\u2019den fazla \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n meta-analizini<\/a>[3]<\/a> yapan klinik psikolog Linda Clare<\/a> ve Exeter \u00dcniversitesinden meslekta\u015flar\u0131, sosyal izolasyon ve ya\u015fl\u0131l\u0131kta bili\u015fsel zay\u0131flama aras\u0131nda bir ili\u015fki i\u00e7in makul d\u00fczeyde kan\u0131t olsa da; bu ili\u015fkinin bili\u015fsel zay\u0131flama ile e\u011fitim d\u00fczeyi aras\u0131ndaki ili\u015fki gibi ya\u015fam tarz\u0131yla ilgili di\u011fer fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131 ili\u015fkiler kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019taki demans (bunama \u2014 dementia) hastalar\u0131na ve onlar\u0131n bak\u0131c\u0131lar\u0131na yard\u0131m etme yollar\u0131na odaklanan Clare, \u201cBu konunun bir\u00e7ok farkl\u0131 yoldan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, konuyla ilgili bir\u00e7ok farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve farkl\u0131 metotlar\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek zorunday\u0131z.\u201d diyor. Farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar sosyal izolasyonu ve bili\u015fi farkl\u0131 \u015fekillerde de\u011ferlendiriyorlar ve her ara\u015ft\u0131rmada izole kalan insanlar\u0131n bo\u015f zaman aktivitelerinde bulunma ve g\u00f6n\u00fcll\u00fc veya \u00f6demeli \u00e7al\u0131\u015fmalara kat\u0131lma s\u0131kl\u0131klar\u0131 gibi kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 de\u011fi\u015fkenler dikkate al\u0131nm\u0131yor. B\u00fct\u00fcn bu de\u011fi\u015fkenliklere ra\u011fmen Clare, \u201cSosyal aktivitelere daha \u00e7ok kat\u0131lmak ve ya\u015fl\u0131l\u0131kta daha iyi bili\u015fsel i\u015flevlere sahip olmak aras\u0131nda makul \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u0131k\u0131 bir ili\u015fkinin oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fck.\u201d diyor.<\/p>\n\n\n\n

Cacioppo; bu karma\u015f\u0131k ili\u015fkileri anlaman\u0131n \u00f6n\u00fcndeki bir di\u011fer zorlu\u011fun da izolasyonun nesnel ve \u00f6znel \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor: \u201cBiliyoruz ki fiziksel olarak izole olmakla duygusal olarak izole olmak aras\u0131nda bir fark var.\u201d diyor. S\u0131n\u0131rl\u0131 sosyal ba\u011flar\u0131 olan herkes kendini yaln\u0131z hissetmedi\u011fi gibi, \u00e7ok say\u0131da sosyal ba\u011f\u0131 olan baz\u0131 insanlar da kendilerini yaln\u0131z hissediyor. Cacioppo baz\u0131 insanlar\u0131n \u00f6zellikle olumsuz etkilerinden zarar g\u00f6rmeden kendi ba\u015f\u0131na olmay\u0131 se\u00e7ebildi\u011fini; \u00f6te yandan yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131 gere\u011fi olumsuz bir duygu oldu\u011funu ve uzun s\u00fcreli oldu\u011funda s\u0131kl\u0131kla depresif semptomlarla ili\u015fkilendi\u011fini ekliyor: \u201cYaln\u0131zl\u0131k, ili\u015fkilerinde istediklerinle sahip olduklar\u0131n aras\u0131ndaki bir uyu\u015fmazl\u0131kt\u0131r.\u201d diyor.<\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar bu ince farkl\u0131l\u0131klar\u0131; Kaliforniya \u00dcniversitesi, Los Angeles (UCLA) yaln\u0131zl\u0131k \u00f6l\u00e7e\u011fi olarak bilinen bir \u00f6l\u00e7\u00fcm sisteminden yararlan\u0131p, sosyal izolasyon ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131 paralel bi\u00e7imde \u00f6l\u00e7erek ayr\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 denedi. 1970\u2019lerde UCLA\u2019deki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen bu \u00f6l\u00e7ek, sosyal \u00e7evrenin geni\u015fli\u011fi ve di\u011fer insanlarla ili\u015fki kurma s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 gibi daha nesnel \u00f6l\u00e7\u00fctlere dayanan sosyal izolasyon \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn aksine, insanlar\u0131n sosyal a\u00e7\u0131dan ne kadar ba\u011fl\u0131 hissetti\u011fini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in bir dizi \u00f6nermeden yararlan\u0131yor. \u0130ngiltere\u2019de yak\u0131n zamanda yap\u0131lan boylamsal bir \u00e7al\u0131\u015fma<\/a>, sosyal izolasyon ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n her birinin daha zay\u0131f fiziksel ve zihinsel sa\u011fl\u0131kla ili\u015fkili oldu\u011funu ve en g\u00fc\u00e7l\u00fc ili\u015fkinin her iki durumu da rapor eden ki\u015filerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tespit etti. Bununla birlikte, \u0130spanya\u2019daki yeti\u015fkinler \u00fczerine 3 y\u0131l s\u00fcren ve 2019\u2019da yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fma<\/a> da sosyal izolasyon ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bi\u00e7imde bili\u015fsel zay\u0131flamayla ili\u015fkili oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalar bu iki \u00f6l\u00e7\u00fctten sadece birine dair etkiler buldu: \u00d6rne\u011fin Birle\u015fik Krall\u0131k<\/a> ve Hollanda<\/a>\u2019daki \u00e7al\u0131\u015fmalar, sosyal izolasyonun de\u011fil de yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n demans hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n habercisi oldu\u011funu buldu. Bu bulgular\u0131n aksine birka\u00e7 ay \u00f6nce bioRxiv<\/a>\u2019de yay\u0131mlanan bir \u00f6n bask\u0131da, Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019taki 150000 yeti\u015fkinde demans hastal\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in genetik fakt\u00f6rler de dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n de\u011fil de, sosyal izolasyonun artan demans hastal\u0131\u011f\u0131 riskiyle ili\u015fkili oldu\u011fu raporland\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Steptoe, \u201cBu \u00e7ok de\u011fi\u015fken bir resim.\u201d diyor ve ekliyor: \u201cBazen farkl\u0131 \u00f6r\u00fcnt\u00fcler bulunabiliyor.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u0130zolasyonun Beyin \u0130\u015flevleriyle Ba\u011flant\u0131s\u0131 \u0130\u00e7in Olas\u0131 Mekanizmalar<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce Antarktik ara\u015ft\u0131rma istasyonu Neumayer III\u2019\u00fcn dokuz ki\u015filik ekibi 14 ay s\u00fcren ziyaretlerini bitirdiklerinde; -50 derecelik so\u011fuklara, g\u00fcn\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 miktar\u0131nda keskin de\u011fi\u015fimlere ve d\u0131\u015f d\u00fcnyayla uzun s\u00fcreli ileti\u015fim yoklu\u011funa katlanm\u0131\u015flard\u0131. Anla\u015f\u0131ld\u0131 ki beyinlerinde g\u00f6r\u00fclen etkiler az\u0131msanamayacak \u00f6l\u00e7\u00fcdeydi.<\/p>\n\n\n\n

Yolculuktan \u00f6nce ve sonra Max Planck \u0130nsan Geli\u015fimi Enstit\u00fcs\u00fcndeki (Max Planck Institute for Human Development) sinirbilimciler taraf\u0131ndan yap\u0131lan yap\u0131sal MRI (structural MRI) testleri, hipokamp\u00fcse bilgi ileten, \u00f6\u011frenme ve bellekle ili\u015fkili bir beyin b\u00f6lgesi olan dentat k\u0131vr\u0131m\u0131nda (dentate gyrus) anatomik de\u011fi\u015fimler oldu\u011funu g\u00f6steriyordu: Ekip \u00fcyelerinin dentat k\u0131vr\u0131mlar\u0131 ortalama %7 civar\u0131nda ufalm\u0131\u015ft\u0131<\/a>. Ayn\u0131 zamanda kanlar\u0131nda ortalamadan d\u00fc\u015f\u00fck bir seviyede beyin-t\u00fcrevli n\u00f6rotrofik fakt\u00f6r \u2014 stresi d\u00fczenlemede ve haf\u0131zada rol alan bir protein \u2014 vard\u0131 ve yolculuktan d\u00f6nd\u00fckten sonra uzamsal fark\u0131ndal\u0131k ve dikkat testlerinde \u00f6ncekine g\u00f6re daha k\u00f6t\u00fc performans sergilediler.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmadaki kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, seferleri boyunca sosyal izolasyondan daha fazlas\u0131yla m\u00fccadele ediyorlard\u0131; bu y\u00fczden beyinlerinde g\u00f6zlenen de\u011fi\u015fimlerin sosyal temas\u0131n yoklu\u011fuyla m\u0131 yoksa sirkadiyen[4]<\/a> bozulmayla (circadian disruption) veya deneyimlerinin ba\u015fka bir boyutuyla m\u0131 ili\u015fkili oldu\u011funu bilmek zordu. Fakat toplumun genelinde sosyal izolasyon ve yaln\u0131zl\u0131k \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, beyin yap\u0131lar\u0131nda, i\u015fin i\u00e7indeki biyolojik mekanizmalar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmaya yard\u0131mc\u0131 olabilecek farkl\u0131l\u0131klar\u0131 belgelemeye ba\u015fl\u0131yor. (Yukar\u0131daki \u00e7izime bakabilirsiniz.)<\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 Max Planck Enstit\u00fcs\u00fcnden sinirbilimci (Antarktik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n bir orta\u011f\u0131 de\u011fil) Sandra D\u00fczel<\/a>, Berlin Ya\u015flanma \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131 (Berlin Aging Study<\/a>) isimli boylamsal \u00e7al\u0131\u015fmaya kat\u0131lan 300\u2019den fazla ki\u015fi \u00fczerinde bu tarz farkl\u0131l\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya koyuldu. D\u00fczel ve meslekta\u015flar\u0131, beynin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinin hacimlerini haritalamak i\u00e7in MRI kullanarak; UCLA yaln\u0131zl\u0131k \u00f6l\u00e7e\u011finde y\u00fcksek skor alan ki\u015filerin, sosyal temas d\u00fczeylerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, birtak\u0131m beyin b\u00f6lgelerinde gri madde hacimlerinin daha k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu tespit etti<\/a>. Bu b\u00f6lgeler hipokamp\u00fcs ve amigdalay\u0131 \u2014 duygular\u0131 i\u015flemedeki rol\u00fcyle bilinir \u2014 i\u00e7eriyordu. D\u00fczel, The Scientist\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 bir e-postada bu bulgular\u0131n yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n o beyin b\u00f6lgelerinde ufalmaya yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermedi\u011fini; fakat ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n sosyal uyaranlar\u0131n eksikli\u011fi ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n tetikledi\u011fi stresi bu ufalmada etkili fakt\u00f6rler aras\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yl\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlar gibi sosyal canl\u0131lar olan farelerle yak\u0131n zamanda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, sosyal etkile\u015fimin normal beyin yap\u0131s\u0131 ve i\u015flevselli\u011fini korumadaki rol\u00fcn\u00fc destekliyor ve baz\u0131 molek\u00fcler mekanizmalar hakk\u0131nda ipu\u00e7lar\u0131 veriyor. \u00d6rne\u011fin 2018\u2019de yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fma<\/a>, farelerde sosyal izolasyonun di\u011fer bireyleri tan\u0131ma becerisine etkisini inceledi \u2014 Bu \u00e7al\u0131\u015fma, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n farelerin birbiriyle etkile\u015firken ge\u00e7irdikleri s\u00fcreyi \u00f6l\u00e7erek de\u011ferlendirdi\u011fi bir \u00e7al\u0131\u015fma: Yabanc\u0131 bir fare, tan\u0131d\u0131k bir fareye g\u00f6re daha \u00e7ok ilgi \u00e7ekiyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bulgular\u0131na g\u00f6re, bir haftaya kadar sosyal izolasyonda tutulan yeti\u015fkin fareler, yabanc\u0131 ve tan\u0131d\u0131k fareleri ay\u0131rt etmede daha k\u00f6t\u00fcyd\u00fc. Fareleri kolonilerindeki arkada\u015flar\u0131n\u0131n oldu\u011fu kafeslerine geri koymak, onlara tan\u0131ma kabiliyetlerini geri kazand\u0131rd\u0131; t\u0131pk\u0131 Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131nda haf\u0131za problemleriyle ili\u015fkilendirilen k\u00fc\u00e7\u00fck bir sinyal proteini Rac1\u2019i (signaling protein) engellemenin kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi. \u0130zole tutulmam\u0131\u015f hayvanlarda Rac1 proteinini aktifle\u015ftirmek, izole tutulmu\u015f hayvanlar\u0131n sergiledi\u011fi unutkanl\u0131\u011f\u0131 bu hayvanlar\u0131n da sergilemesine sebep oldu.<\/p>\n\n\n\n

Utah \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesinden sinirbilimci Moriel Zelikowsky<\/a>, hayvan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda yaln\u0131zl\u0131kla sosyal izolasyonu ay\u0131rt etmek imkans\u0131z olsa da bu tarz kontrol deneylerinin, izolasyonun beyin \u00fczerindeki etkilerine dair \u00f6zg\u00fcn i\u00e7g\u00f6r\u00fcler sundu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u00d6rne\u011fin onun Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fcndeki (Caltech) doktora sonras\u0131 g\u00f6revinde y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc fare \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131; \u00e7e\u015fitli bili\u015fsel i\u015flevlerde rol alan bir sinyal n\u00f6ropeptidi Tac2\u2019nin, izolasyonun davran\u0131\u015fsal etkilerinin olu\u015fmas\u0131na arac\u0131l\u0131k etti\u011fine dair \u00f6nceden bilinmeyen bir rol\u00fc oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131kard\u0131<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ekip bu peptidin, birka\u00e7 hafta yaln\u0131z bar\u0131nd\u0131r\u0131lan farelerin beyninde geni\u015f b\u00f6lgelerde ve y\u00fcksek miktarlarda ifade edilirken[5]<\/a> ; ba\u015fka iki s\u0131\u00e7an\u0131n yan\u0131nda bar\u0131nd\u0131r\u0131lan kontrol grubu farelerinde veya sadece 24 saat yaln\u0131z bar\u0131nd\u0131r\u0131lan kemirgenlerde b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 buldu. Birka\u00e7 haftay\u0131 tek ba\u015f\u0131na ge\u00e7iren fareler ayn\u0131 zamanda sald\u0131rganl\u0131k da g\u00f6sterdiler \u2014 izolasyonun tipik bir davran\u0131\u015fsal etkisi \u2014 fakat bu davran\u0131\u015f Tac2\u2019nin normalde ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 protein resept\u00f6r\u00fcn\u00fc bloke eden bir ila\u00e7 ile engellendi. Zelikowsky\u2019nin s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re bu bulu\u015flar Tac2\u2019nin, yolda\u015flardan ayr\u0131lman\u0131n verdi\u011fi ani strestense uzun d\u00f6nem izolasyonun baz\u0131 etkilerini d\u00fczenlemede rol al\u0131yor olabilece\u011fini g\u00f6steriyor olabilir. Fakat bu n\u00f6ropeptit hakk\u0131nda; stres tepkisinde rol alan di\u011fer hormonlarla nas\u0131l etkile\u015fti\u011fi ve insanlarda da ayn\u0131 \u015fekilde i\u015flev g\u00f6r\u00fcp g\u00f6rmedi\u011fi gibi, bu ekibin h\u00e2l\u00e2 bilmedi\u011fi \u00e7ok \u015fey var.<\/p>\n\n\n\n

Hayvan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile insanlarda yap\u0131lan g\u00f6zleme dayal\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ayn\u0131 \u00e7izgiye geldi\u011fi bir alan izolasyon ile iltihaplanma (inflammation) \u2014 bili\u015fsel i\u015flevlere ve t\u00fcm v\u00fccuttaki di\u011fer s\u00fcre\u00e7lere negatif etkileri olabilen bir tepki \u2014 aras\u0131ndaki ba\u011f. \u00d6rne\u011fin ondan fazla hayvan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, izole b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f farelerde interleukin-6 gibi iltihaplanma sinyali olan molek\u00fcllerin dola\u015f\u0131m\u0131nda art\u0131\u015flar g\u00f6steriyor ve bu konuda iki d\u00fczineden fazla insan odakl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yak\u0131n zamanda yap\u0131lan meta-analizi<\/a> de yaln\u0131zl\u0131k \u00e7eken insanlar\u0131n kanlar\u0131nda ayn\u0131 sitokinin yo\u011funlu\u011funda tutarl\u0131 \u015fekilde bir art\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bu meta-analiz ayn\u0131 zamanda sosyal izolasyonun \u00f6ncelikli olarak y\u00fcksek C-reactive protein (CRP) ve fibrinojen \u2014 fare ve insanlarda iltihaba yol a\u00e7an tepkilerde rol alan iki molek\u00fcl \u2014 yo\u011funluklar\u0131yla da ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterdi.<\/p>\n\n\n\n

Bu meta-analizde yer verilen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n birinin<\/a> e\u015f yazarlardan olan Fancourt\u2019un s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, bu ara\u015ft\u0131rma \u00e7izgisinden ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flayan foto\u011fraf, sosyal izolasyon ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n iltihaba yol a\u00e7an tepkilere birbirinden farkl\u0131 fakat yak\u0131n ili\u015fkili etkilerinin oldu\u011funa i\u015faret ediyor. Onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131; sosyal izolasyonun y\u00fcksek CRP ve fibrinojen yo\u011funluklar\u0131yla, yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ise iltihaplanmay\u0131 engellemeye yard\u0131mc\u0131 olan ins\u00fclin benzeri b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6r\u00fc 1\u2019in (ins\u00fclin-like growth factor 1) d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funlu\u011fuyla ili\u015fkili oldu\u011funu buldu. Fancourt, \u201c\u0130zolasyon ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ikisi de iltihaplanmaya ba\u011fl\u0131yd\u0131.\u201d diyor ve ekliyor: \u201cAma sosyal izolasyon direkt olarak iltihaplanma g\u00f6stergeleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131yken yaln\u0131zl\u0131k, iltihaba yol a\u00e7an tepkilerin ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ya\u015fanaca\u011f\u0131n\u0131 veya \u00f6nlenece\u011fini denetlemede g\u00f6revli bir yolakla (pathway) ba\u011flant\u0131l\u0131yd\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Olas\u0131 sa\u011fl\u0131k riskleri hakk\u0131ndaki di\u011fer ara\u015ft\u0131rmalar gibi sosyal izolasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da g\u00f6zlemler ile somut biyolojik neticeler aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 kurmakta zorlan\u0131yor. \u0130nsan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yaln\u0131zca ili\u015fkileri ortaya \u00e7\u0131kartabiliyor ve Steptoe\u2019nun s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re deneysel hayvan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da; \u201cteoride o yolaklar\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterebilir, fakat pratikte o \u015fekilde i\u015flediklerini g\u00f6stermez\u201d. Yine de \u015fu ana kadar ara\u015ft\u0131rmalar, sinirbilimcilerin sosyal izolasyona tepkide ne t\u00fcr fakt\u00f6rlerin yer ald\u0131\u011f\u0131na dair anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 detayland\u0131rd\u0131 \u2014 ve belki de daha \u00f6nemlisi; bu tarz bir izolasyonun yol a\u00e7abilece\u011fi problemleri hafifletmek i\u00e7in baz\u0131 denemelere ilham kayna\u011f\u0131 oldu.<\/p>\n\n\n\n

Sosyal Olarak \u0130zole \u0130nsanlarda Bili\u015fi Korumak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130ster beyin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131yla ister yaln\u0131z ya\u015faman\u0131n getirdi\u011fi daha dolayl\u0131 risklerle alakal\u0131 olsun, sosyal izolasyonun olas\u0131 risklerini tan\u0131ma ba\u011flam\u0131nda bir\u00e7ok devlet ve sa\u011fl\u0131k kurulu\u015fu, izole durumda (veya \u00f6yle hissedildi\u011finde) olmas\u0131 en muhtemel ki\u015filerle toplumun geri kalan\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in sosyal yard\u0131m<\/a> kampanyalar\u0131na<\/a> yat\u0131r\u0131m yapt\u0131<\/a>. Ayn\u0131 zamanda Amerika ve ba\u015fka yerlerdeki ortak bar\u0131nma<\/a> organizasyonlar\u0131, payla\u015f\u0131ml\u0131 ya\u015fam alanlar\u0131 sa\u011flayarak sosyal ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik etmeyi ama\u00e7l\u0131yor ama bunlar\u0131n yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131 azaltmadaki etkisi hen\u00fcz \u00f6l\u00e7\u00fclmeyi bekliyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanlar\u0131n sosyal ya\u015fam\u0131 veya ya\u015fam \u015fartlar\u0131yla ilgili de\u011fi\u015fimler durumu d\u00fczeltmeye yetmedi\u011finde veya yeterli olmayacak gibi g\u00f6z\u00fckt\u00fc\u011f\u00fcnde, baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ge\u00e7ici de olsa ila\u00e7 tedavisinin yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fini savunuyor. Cacioppo ve rahmetli e\u015fi John \u2014 sosyal sinirbilim ve yaln\u0131zl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclerinden biri \u2014 BDNF seviyelerinin d\u00fczenlenmesinde ve stres durumunda olu\u015fan \u00e7e\u015fitli duygusal ve davran\u0131\u015fsal tepkilerde rol alan allopregnanolone adl\u0131 steroid hormonunun, yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n etkilerini yat\u0131\u015ft\u0131rabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc<\/a>. Cacioppo\u2019nun ekibi 2017\u2019den beri pregnanolone isimli \u00e7ok benzer bir molek\u00fcl\u00fc test etmek i\u00e7in yaln\u0131z ki\u015filerle \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor fakat bu \u00e7al\u0131\u015fma pandemi sebebiyle zorunlu olarak ask\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n\n\n\n

Zelikowsky, meslekta\u015flar\u0131yla yapt\u0131klar\u0131 fare deneylerinde Tac2 resept\u00f6rlerini bloke etmek i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 osanetant adl\u0131 bir ilac\u0131n, kronik izolasyon deneyimlemekte olan insanlar\u0131n tedavisinde kullan\u0131lmak i\u00e7in de umut vaad etti\u011fini belirtiyor. Zelikowsky, ilac\u0131n aslen 1990\u2019larda Sanofi-Synthelabo adl\u0131 (\u015fu anki ad\u0131 Sanofi) Fransa merkezli bir ila\u00e7 firmas\u0131 taraf\u0131ndan \u015fizofreni tedavisi i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f oldu\u011funu, fakat istenen fayda sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00fcretiminin durduruldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u0130lac\u0131n izolasyon veya yaln\u0131zl\u0131ktan muzdarip insanlar \u00fczerindeki potansiyel etkisini inceleyen herhangi bir klinik \u00e7al\u0131\u015fmadan da haberdar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ekliyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6te yandan di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, sosyal izolasyonla ili\u015fkilendirilen bili\u015fsel zay\u0131flama ve di\u011fer etkilerin risklerini azaltmak i\u00e7in davran\u0131\u015fsal m\u00fcdahale y\u00f6ntemlerine odaklan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin Fancourt ve Steptoe; bili\u015fsel faaliyetleri art\u0131rman\u0131n, ki\u015finin sosyal faaliyetlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak koruyucu bir etkisinin oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Yak\u0131n zamanda yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fma<\/a> ise; m\u00fcze, galeri veya sergileri daha s\u0131k ziyaret eden ya da tiyatro, konser veya operaya daha s\u0131k gidenlerin, sonraki on y\u0131l i\u00e7inde hat\u0131rlama ve s\u00f6zel yeteneklerinde d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6sterme ihtimallerinin daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu g\u00f6sterdi. (Ayn\u0131 ili\u015fki sinemaya gitmek i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildi.) Ayn\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar 2019\u2019daki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda<\/a>, bu tarz k\u00fclt\u00fcrel aktivitelere kat\u0131lman\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck demans hastal\u0131\u011f\u0131 riskiyle ili\u015fkili oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

Fancourt, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz pandemi s\u00fcrecinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n katk\u0131 sunabilece\u011fi bir alan\u0131n da bu oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bu kriz s\u0131ras\u0131nda milyonlarca insan istekleri d\u0131\u015f\u0131nda kendilerini izole durumda buldu ve anketler, pandeminin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana bir\u00e7ok insan\u0131n \u2014 Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019ta yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmaya<\/a> g\u00f6re \u00f6zellikle kad\u0131nlar\u0131n \u2014 giderek daha yaln\u0131z hissetti\u011fine i\u015faret ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 insanlar yaln\u0131z kalabilmekten zevk al\u0131rken, di\u011ferleri sosyal \u00e7evreleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 kalabilmek i\u00e7in yeni yollar buldu \u2014 bu yollar, farkl\u0131 insanlar\u0131n fiziksel anlamda toplumdan kopar\u0131lman\u0131n etkileriyle nas\u0131l ba\u015f etti\u011fi hakk\u0131nda kritik bilgiler sa\u011flayabilir. \u00d6rne\u011fin Fancourt diyor ki, \u201cE\u011fer hepimiz insanlarla konu\u015fmak, Skype ve Zoom g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri yapmak, mesajla\u015fmak i\u00e7in \u00e7ok\u00e7a \u00e7aba sarf ediyorsak, bu \u015fekilde izolasyonun baz\u0131 olumsuz etkilerini dengeleyebiliyor muyuz?\u201d<\/p>\n\n\n\n

Fancourt, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu durumun, geleneksel bi\u00e7imlerdeki sosyal temas\u0131n eksikli\u011finin, insan biyolojisini nas\u0131l etkiledi\u011fi hakk\u0131nda yeni sorular sormak i\u00e7in benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir f\u0131rsat oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u201cBu, izolasyon ve yaln\u0131zl\u0131k gibi kavramlar hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imimizi ger\u00e7ekten de\u011fi\u015ftirebilir.\u201d diyor ve ekliyor: \u201cBu kavramlar\u0131, bu s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 do\u011fal deneyin bize \u00f6\u011frettikleri do\u011frultusunda farkl\u0131 bir bi\u00e7imde tan\u0131mlamaya ve ara\u015ft\u0131rmaya ba\u015flayabiliriz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

A\u015f\u0131r\u0131 \u0130zolasyon<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde her sene on binlerce mahkum, duyusal uyaranlardan uzak ve di\u011fer insanlardan soyutlanm\u0131\u015f bir bi\u00e7imde; penceresiz, k\u00fc\u00e7\u00fck bir h\u00fccrede haftalar veya aylar ge\u00e7iriyor. Bu tarz a\u015f\u0131r\u0131 bir izolasyon s\u00fcreci ge\u00e7iren insanlarla yap\u0131lan anket \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131; d\u00fc\u015f\u00fcnmede ve bilgileri hat\u0131rlamada zorluklar, saplant\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme, hal\u00fcsinasyon ve di\u011fer psikotik (psychotic) belirtilerin yan\u0131 s\u0131ra uzun d\u00f6nemde zihinsel hastal\u0131k riskleri ve artan intihar vakalar\u0131 gibi bir dizi olumsuz bili\u015fsel sonuca i\u015faret ediyor<\/a>. H\u00fccre hapsinin bu gibi etkilerinin \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar eskiye dayan\u0131yor; 19. y\u00fczy\u0131lda mahkumlar\u0131n g\u00f6zlemlendi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalarda da; y\u00fcksek dereceli psikotik hastalar, yaln\u0131z \u015fekilde bar\u0131nmaya ve duyusal uyaranlardan uzak kalmaya dayanmaya ba\u015flad\u0131. Son birka\u00e7 on y\u0131ld\u0131r Kanada, Norve\u00e7, G\u00fcney Afrika ve \u0130svi\u00e7re\u2019de yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan da benzer sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

H\u00fccre hapsi \u015fartlar\u0131n\u0131n taklit edildi\u011fi hayvan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da beyinde birtak\u0131m olas\u0131 biyolojik etkilere i\u015faret ediyor. \u00d6rne\u011fin fare \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, uzat\u0131lm\u0131\u015f izolasyonun yaratt\u0131\u011f\u0131 stresin; hipokamp\u00fcs hacminde d\u00fc\u015f\u00fc\u015f gibi beyin yap\u0131s\u0131nda meydana gelen baz\u0131 de\u011fi\u015fimlere ek olarak, n\u00f6roplastisite[6]<\/a> (neuroplasticity) ve kimyasal sinyalizasyonla (chemical signaling) ili\u015fkili genlerin kendini g\u00f6stermelerinde baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klara yol a\u00e7abilece\u011fini g\u00f6sterdi.<\/p>\n\n\n\n

Sinirbilimciler, bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n h\u00fccre hapsi deneyimlemi\u015f insanlar i\u00e7in yap\u0131lan yasal d\u00fczenlemelerde de kullan\u0131labilmesi ad\u0131na zorlu bir m\u00fccadele veriyor. Birle\u015fik Devletler\u2019de bir\u00e7ok mahkeme; psikolojik ac\u0131ya dair bu delillerin, te\u015fhis edilen bir ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131 veya psikolojik \u015fiddetin aksine, \u201ckaba ve s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 bir cezaland\u0131rma\u201d i\u00e7in yeterli deliller olmad\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla anayasan\u0131n \u00e7i\u011fnenmesi olarak say\u0131lamayaca\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle reddetti. \u00d6te yandan hayvan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na dayand\u0131r\u0131lan n\u00f6robiyolojik (neurobiological) ara\u015ft\u0131rmalar da, hayvan merkezli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n insanlara genellenemeyece\u011fi gerek\u00e7esiyle reddedildi. Ancak 2015\u2019te, mahkumlar ile Kaliforniya valisi aras\u0131nda d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 niteli\u011finde bir anla\u015fma<\/a> k\u0131smen n\u00f6robilimsel delillere dayanarak karara ba\u011fland\u0131 ve bu eyaletin hapishanelerinde s\u00fcresiz h\u00fccre hapsi uygulamas\u0131n\u0131n sona erdirilmesiyle sonu\u00e7land\u0131.<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Epidemiyoloji; toplumdaki hastal\u0131k, kaza ve sa\u011fl\u0131kla ilgili durumlar\u0131n da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131, g\u00f6r\u00fclme s\u0131kl\u0131klar\u0131n\u0131 ve bunlar\u0131 etkileyen belirte\u00e7leri inceleyen bir t\u0131p bilimi dal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Boylamsal (longitudinal) \u00e7al\u0131\u015fmalar, bir ara\u015ft\u0131rmaya dahil olan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n belirli zaman dilimlerinde tekrarl\u0131 bir \u015fekilde incelendi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Meta analiz, belirli bir konuda yap\u0131lm\u0131\u015f farkl\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n birle\u015ftirilmesi ve istatistiki a\u00e7\u0131dan de\u011ferlendirilmesidir.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Sirkadiyen saat, biyokimyasal faaliyetlerin ve davran\u0131\u015f ritimlerinin 24 saatlik zaman dilimi i\u00e7erisindeki d\u00fczenidir.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> Gen ifadesi, DNA dizisi olan genlerin, fonksiyonel protein yap\u0131lar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesi s\u00fcreci i\u00e7in kullan\u0131lan terimdir.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> N\u00f6roplastisite, beynin yap\u0131sal ya da i\u015flevsel olarak de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frayabilme yetene\u011fidir.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":1823,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,94,93,378,234,518,82,691,64,377,233,92,76,66,65,80,81,471,263,781,264,782,783,96],"kategori":[305],"class_list":["post-1822","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-norobilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-bilissel-sinirbilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-neuroscience","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-neuroscience","event_publishing_tags-norobilim","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-sinirbilim","event_publishing_tags-social-cognition","event_publishing_tags-social-neuroscience","event_publishing_tags-sosyal-bilis","event_publishing_tags-sosyal-norobilim","event_publishing_tags-sosyal-sinirbilim","event_publishing_tags-zihin","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1822","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1822\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1823"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1822"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1822"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1822"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}