{"id":1804,"date":"2020-06-24T15:00:34","date_gmt":"2020-06-24T15:00:34","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1804"},"modified":"2025-08-13T19:23:20","modified_gmt":"2025-08-13T19:23:20","slug":"panpsisizm-bilincin-gizemi-icin-neden-bir-cozum-olamaz-keith-frankish","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/panpsisizm-bilincin-gizemi-icin-neden-bir-cozum-olamaz-keith-frankish\/","title":{"rendered":"Panpsi\u015fizm Bilincin Gizemi \u0130\u00e7in Neden Bir \u00c7\u00f6z\u00fcm Olamaz \u2014 Keith Frankish"},"content":{"rendered":"

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Why Panpsychism Fails to Solve the Mystery of Consciousness<\/a><\/p>\n\n\n\n

Keith Frankish, filozof ve yazar. Sheffield \u00dcniversitesi\u2019nde Fahri Ara\u015ft\u0131rmac\u0131, Open \u00dcniversitesi\u2019nde Misafir Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve Crete \u00dcniversitesi Brain and Mind program\u0131nda Misafir Profes\u00f6r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bilin\u00e7 her yerde midir? Atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n merkezinde yer alan, evrenin temel bir \u00f6zelli\u011fi midir? Panpsi\u015fizm <\/em>olarak bilinen bu fikir, kula\u011fa Yeni \u00c7a\u011f mistisizmi gibi gelebilir. Fakat baz\u0131 kat\u0131 analitik felsefeciler zihin felsefesinde g\u00fcndemde olan bu fikrin do\u011fru olabilece\u011fini savunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Panpsi\u015fizmin \u00fcn\u00fc, iki \u00f6nemli probleme a\u00e7\u0131kl\u0131k getirme vaadinden ileri gelir. Bunlardan ilki herkes\u00e7e bilinen, bilincin \u2018\u2018zor problemi\u2019\u2019dir: Beyin bilin\u00e7li deneyimi nas\u0131l olu\u015fturur? Ate\u015flenen n\u00f6ronlar nas\u0131l renk, ses, tat, ac\u0131 ve benzeri deneyimlere neden olurlar? Prensipte, bilim insanlar\u0131 beyin s\u00fcre\u00e7lerimi en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar haritalayabilirler. Fakat deneyimlerin kendisini \u2013renklerin nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, ac\u0131n\u0131n nas\u0131l hissedildi\u011fini, k\u0131sacas\u0131 mevcut beyin durumlar\u0131n\u0131n fenomenal niteliklerini\u2013<\/em> saptayamazlar. G\u00f6r\u00fcnen o ki, beyin s\u00fcre\u00e7lerinin bilimin bir \u015fekilde g\u00f6zlemleyemedi\u011fi \u00f6znel bir y\u00f6n\u00fc s\u00f6z konusu. Peki, b\u00f6yle bir \u015feyi nas\u0131l a\u00e7\u0131klayabiliriz?<\/p>\n\n\n\n

Panpsi\u015fizm\u2019in ele ald\u0131\u011f\u0131 ikinci problem, D\u00fcnya\u2019ya kar\u015f\u0131 geli\u015ftirdi\u011fimiz bilimsel bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki apa\u00e7\u0131k bir eksiklik ile ilgilidir. Fizik bilimi, evrenin temel yap\u0131ta\u015flar\u0131n\u0131; yani kendileri de belli bir i\u015fleyi\u015fe tabi olan ve evrenin yasalar\u0131 da dahil her \u015feyin kendilerinden olu\u015ftu\u011fu temel atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00d6te yandan, fizik biliminin temel par\u00e7ac\u0131klara dair \u00e7izdi\u011fi resimde, \u00f6nemli bir unsur unutulmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u00d6rne\u011fin fizik bize elektronun belli bir k\u00fctlesi oldu\u011funu, y\u00fcklenebilece\u011fini ve bir y\u00f6r\u00fcnge etraf\u0131nda d\u00f6nebilece\u011fini s\u00f6yler. Fakat bu a\u00e7\u0131klama elektronun davran\u0131\u015f<\/em> yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131yla (disposition) ilgilidir: k\u00fctleye sahip olmas\u0131 h\u0131zlanmaya direnebilmesi, y\u00fcklenmesi ise elektromanyetik alana belli bir tepki verebilmesi i\u00e7indir. Fizik bilimi bize, elektronun ya da di\u011fer temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131n kendilerinde i\u00e7sel olarak <\/em>ne oldu\u011funu s\u00f6ylemez. Kavramsal kaynaklar \u2013matematiksel kavramlar, nedensellik ve uzay-zamansal konumu\u2013 i\u00e7sel nitelikleri de\u011fil, sadece yap\u0131 ve s\u00fcre\u00e7leri a\u00e7\u0131klamaya uygun oldu\u011fundan, muhtemelen de hi\u00e7bir zaman bu i\u00e7selli\u011fi bize a\u00e7\u0131klayamayacakt\u0131r. Bununla birlikte, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n bir dizi davran\u0131\u015ftan ibaret olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; bu davran\u0131\u015f yatk\u0131nl\u0131klar\u0131na neden olan i\u00e7sel kategorik <\/em>niteliklere de sahip olmalar\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek makul olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 filozoflar, s\u00f6z konusu problemi bir sentez \u00fczerinden tart\u0131\u015fmaktad\u0131rlar. Bu sentez onlar i\u00e7in heyecan verici g\u00f6r\u00fcnmektedir. Fizik biliminde eksik olan \u015fey belki de, beyin durumlar\u0131m\u0131z\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 ve \u00f6znel bir y\u00f6n\u00fc olan bilin\u00e7tir. Fenomenal nitelikler \u2013veya bu niteliklerin ba\u015flang\u0131c\u0131 olan \u2018\u2018ilk-fenomenal\u2019\u2019 (proto-phenomenal) nitelikler\u2013 maddenin arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7sel nitelikleri olabilir; her atom alt\u0131 tanecik k\u00fc\u00e7\u00fck birer bilin\u00e7li \u00f6znedir. Buna g\u00f6re, zor problem \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcr: Beyin ve bilin\u00e7, milyarlarca temel par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n do\u011fru bi\u00e7imde bir araya gelmesiyle ortaya \u00e7\u0131kar. Beyin, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n yatk\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131n etkile\u015fime ge\u00e7mesi ve bir araya gelmesiyle meydana gelir; bilin\u00e7 de par\u00e7ac\u0131klar\u0131n kendilerine i\u00e7kin niteliklerinden. Her ikisi de bir madeni paran\u0131n iki y\u00fcz\u00fc gibidir \u2014 ya da bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, bilin\u00e7 fiziksel ger\u00e7ekli\u011fin alt\u0131nda yatan temel ger\u00e7eklik oldu\u011fundan beyin bilincin bir d\u0131\u015favurumudur. Panpsi\u015fizm, zihnin ve maddenin temelinde yer alan tek bir ger\u00e7eklik oldu\u011funu savundu\u011fundan monizmin <\/em>bir formudur. Bertrand Russell The Analysis of Matter<\/em> (1927) kitab\u0131nda benzer fikirler \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnden, bu g\u00f6r\u00fc\u015f i\u00e7in \u2018\u2018Russellc\u0131 monizm\u2019\u2019de denir.<\/p>\n\n\n\n

Panpsi\u015fizm bir ba\u015fka problemi daha \u00e7\u00f6zece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer. Bilin\u00e7li deneyimlerin davran\u0131\u015f\u0131 etkiledi\u011fi a\u015fikard\u0131r. \u00d6te yandan bilim, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 bilin\u00e7ten hi\u00e7 bahsetmeden, sadece beyin s\u00fcre\u00e7leri \u00fczerinden a\u00e7\u0131kl\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu durumda baz\u0131 noktalar g\u00f6z ard\u0131 edilmektedir. Fakat panpsi\u015fizmin arg\u00fcmanlar\u0131 do\u011fru ise, beyin bilimi beyin durumlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klarken \u2013dolayl\u0131 yoldan olsa da\u2013 bu durumlar\u0131n i\u00e7sel y\u00f6n\u00fc olan bilin\u00e7ten de bahsetti\u011finden, bu problem ortadan kalkar.<\/p>\n\n\n\n

Tabi ki panpsi\u015fizm i\u00e7in de baz\u0131 problemler s\u00f6z konusudur. Belki de bunlardan en \u00f6nemlisi birle\u015fme <\/em>(combination) problemidir<\/em>. Panpsi\u015fizmi savunanlar, beyin nas\u0131l milyarlarca atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n organizasyonundan ortaya \u00e7\u0131k\u0131yorsa, bilincin de milyarlarca atom alt\u0131 bilin\u00e7ten meydana geldi\u011fini savunurlar. Peki bu minik bilin\u00e7ler nas\u0131l bir araya geliyor? Par\u00e7ac\u0131klar\u0131n nas\u0131l bir araya gelip atomlar\u0131, molek\u00fclleri ve daha b\u00fcy\u00fck yap\u0131lar\u0131 olu\u015fturdu\u011funu biliyoruz. Fakat ayn\u0131 \u015feyi fenomenal k\u0131s\u0131m i\u00e7in de s\u00f6yleyebilir miyiz? Beynimizdeki milyarlarca atom alt\u0131 mikro-deneyimler nas\u0131l bir araya gelip de dizimizde hissetti\u011fimiz o \u015fiddetli ac\u0131y\u0131 olu\u015fturur? Milyarlarca insan\u0131n dev bir beyin olu\u015fturmak i\u00e7in bir araya geldi\u011fi, her biri bir n\u00f6ronu temsil etti\u011fi ve cep telefonlar\u0131n\u0131 kullanarak birbirlerine sinyal g\u00f6nderdikleri bir durumu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Muhtemelen bu ki\u015filerin bilin\u00e7leri bir araya gelip tek bir dev bilinci olu\u015fturmayacakt\u0131r. Peki ya atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar s\u00f6z konusu oldu\u011funda neden olu\u015ftursun?<\/p>\n\n\n\n

Benzer bir ba\u015fka problem de bilin\u00e7li \u00f6zneler problemidir. Deneyime sahip bir \u00f6zne olmadan bilin\u00e7li bir deneyimin olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek gayet makuld\u00fcr. Ben insanlar\u0131n ve di\u011fer bir\u00e7ok hayvan\u0131n bilin\u00e7li \u00f6zneler oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Panpsi\u015fistler ise atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n da bilin\u00e7li oldu\u011funu iddia ediyorlar. Peki bu do\u011fru mu? Mikro-\u00f6znelerin bir araya gelmesiyle, bizim gibi bir bi\u00e7ime sahip olan orta d\u00fczeyde bilin\u00e7li \u00f6zneler (molek\u00fcller, kristaller, bitkiler) var m\u0131d\u0131r? \u00d6zneli\u011fin neden atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar ve \u00fcst d\u00fczey canl\u0131larla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemek zor olsa da, bu kategoriyi geni\u015fletmenin mant\u0131kl\u0131 bir yolunu bulmak da ayn\u0131 derecede zor.<\/p>\n\n\n\n

Bu problemlere ra\u011fmen bir\u00e7ok insan, panpsi\u015fizmin zor problemi \u00e7\u00f6zmek ad\u0131na en umut verici yol oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. David Chalmers, Galen Strawson ve Philip Goff\u2019un da i\u00e7inde oldu\u011fu bir grup filozof, panpsi\u015fizmin \u00e7e\u015fitli versiyonlar\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. Ayr\u0131ca kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan problemler ve bu problemlere verilebilecek cevaplar \u00fczerine, \u00e7a\u011fda\u015f felsefe kitaplar\u0131 ve dergilerinde s\u00fcregelen g\u00fcncel tart\u0131\u015fmalar da mevcuttur. Peki, bilin\u00e7 konusunda ilerleme kaydetmek i\u00e7in ihtiyac\u0131m\u0131z olan cesur hareket ger\u00e7ekten de panpsi\u015fizm mi?<\/p>\n\n\n\n

Ben ikna olmad\u0131m ve bu konuda yaln\u0131z de\u011filim. Temel fiziksel varl\u0131klar\u0131n kategorik bir do\u011faya sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini kabul etsek bile, (ki etmeyebiliriz de, belki de ger\u00e7eklik asl\u0131nda yatk\u0131nl\u0131klardan ibarettir), bilin\u00e7 bu temel nitelik i\u00e7in uygun bir aday de\u011fil. Bunun sebebi \u2013elimizdeki kan\u0131tlara g\u00f6re\u2013 bilincin lokalize bir fenomen olu\u015fudur. Hatta sadece beyne de\u011fil, belli beyin durumlar\u0131na da lokalize olmas\u0131d\u0131r. Bilincin, dikkat d\u00fczeyinde orta-seviye duyusal temsillere lokalize oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir (the Attended Intermediate Representation (AIR) theory). Dolay\u0131s\u0131yla evrenin temel bir \u00f6zelli\u011fi de\u011fil, olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k belli bir bilgi i\u015fleme sisteminin \u00f6zg\u00fcl bir durumu gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca panpsi\u015fizm, bilinci ilgin\u00e7 bir yerde konumland\u0131r\u0131r. Fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n merkezine yerle\u015ftirse de, at\u0131l bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klar. Fizik bilimi ve di\u011fer fiziksel bilimler, atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n ve kurduklar\u0131 sistemin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 <\/em>ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klamay\u0131 vaat ederler. Panpisi\u015fizm ise ay\u0131rt edici tahminler ya da a\u00e7\u0131klamalar sunmaz. Bilince fiziksel d\u00fcnyada bir yer verir ama onu konumland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yer net de\u011fildir. Bilin\u00e7 zor bir problem olsa da, onu metafiziksel bir hamleyle \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmadan \u00f6nce di\u011fer se\u00e7enekleri de denememiz gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

Dolay\u0131s\u0131yla panpsi\u015fist de\u011filim. Deneyimlerimizin bilim taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131klanamayan \u00f6znel ve i\u00e7sel bir do\u011fas\u0131 olabilece\u011fi konusunda onlarla ayn\u0131 fikirdeyim. Fakat benim buradan vard\u0131\u011f\u0131m sonu\u00e7 farkl\u0131: Bilin\u00e7, maddenin temel niteli\u011finden ziyade, bir yan\u0131lsamad\u0131r. D\u0131\u015fsal d\u00fcnyay\u0131 temsil etmek i\u00e7in duyular\u0131m\u0131zla birlikte, kendi beyin faaliyetlerimizin y\u00f6nlerini temsil eden bir \u00e7e\u015fit i\u00e7sel duyumuz da mevcuttur. Bu i\u00e7sel duyu, beyin s\u00fcre\u00e7lerimize dair bize \u00e7ok \u00f6zel bir perspektif sa\u011flar ve b\u00fct\u00fcn fiziksel niteliklerden \u00e7ok farkl\u0131 i\u00e7sel fenomenal niteliklere sahip oldu\u011fumuz izlenimini yarat\u0131r. Bu izlenim \u00e7ok kuvvetli olsa da, bir yan\u0131lsamadan ibarettir. Bilin\u00e7 bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda her yerde de\u011fil, hi\u00e7bir yerdedir. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, panpsi\u015fizm kadar tuhaf gelebilir. Fakat bilin\u00e7 \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek, ilgin\u00e7 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 \u00fczerinde durmay\u0131 da beraberinde getirmektedir.<\/p>","protected":false},"featured_media":1805,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[175,661,93,691,92,174,74,757,756,482,75,660,177,176],"kategori":[305],"class_list":["post-1804","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bilinc","event_publishing_tags-bilinc-felsefesi","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-consciousness","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-panpsisizm","event_publishing_tags-panpsychism","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-consciousness","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1804","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1804\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1805"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1804"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1804"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1804"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}