{"id":1762,"date":"2020-12-16T15:00:56","date_gmt":"2020-12-16T15:00:56","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1762"},"modified":"2025-08-18T16:53:38","modified_gmt":"2025-08-18T16:53:38","slug":"aykut-erdem-ve-erkut-erdem-ile-roportaj-cogist","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/aykut-erdem-ve-erkut-erdem-ile-roportaj-cogist\/","title":{"rendered":"Aykut Erdem ve Erkut Erdem ile R\u00f6portaj \u2014 CogIST"},"content":{"rendered":"

T\u00fcrkiye\u2019de bili\u015fsel bilimle ilgilenen gerek amat\u00f6r, gerek \u00f6\u011frenci, gerekse uzmanlar\u0131 kapsayan bir sosyal a\u011f olu\u015fturma hedefi do\u011frultusunda, farkl\u0131 alan ve kurumlardan hocalarla kendi \u00e7al\u0131\u015fma sahalar\u0131 ve profesyonel hayatlar\u0131na ili\u015fkin r\u00f6portajlar ger\u00e7ekle\u015ftiriyor ve yine ayn\u0131 ba\u015fl\u0131kta yay\u0131nl\u0131yoruz. Akademide, sanatta ve fikir camias\u0131n\u0131n belki de her kolunda, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz ki <\/em>fikirler ya\u015famla dolay\u0131ml\u0131d\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dr. Aykut Erdem Ko\u00e7 \u00dcniversitesi Bilgisayar M\u00fchendisli\u011fi b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Dr. Erkut Erdem ise Hacettepe \u00dcniversitesi Bilgisayar M\u00fchendisli\u011fi b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde akademisyenler. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n oda\u011f\u0131nda bilgisayar g\u00f6rmesi ve makine \u00f6\u011frenmesi bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n

C: CogIST<\/p>\n\n\n\n

A: Aykut Erdem<\/p>\n\n\n\n

E: Erkut Erdem<\/p>\n\n\n\n

C: \u00d6ncelikle \u00fcniversite \u00f6ncesi e\u011fitim hayat\u0131n\u0131zdan, \u00f6ngen\u00e7li\u011finizden bahseder misiniz, sizi tan\u0131mak ad\u0131na?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: <\/strong>\u00dcniversiteye kadar, il olmadan \u00f6nce Zonguldak\u2019\u0131n bir il\u00e7esi olan Karab\u00fck\u2019teydik. B\u00fct\u00fcn ilkokul, ortaokul ve lise hayat\u0131m\u0131z Karab\u00fck\u2019te ge\u00e7ti. Ne kadar bilginiz var Karab\u00fck hakk\u0131nda bilmiyorum ama Karab\u00fck\u2019te bir demir \u00e7elik fabrikas\u0131 var. Asl\u0131nda cumhuriyet projesi olarak do\u011fmu\u015f bir kent. Babam\u0131z demir \u00e7elik fabrikas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bundan dolay\u0131 \u00e7ocuklu\u011fumuz lojmanlarda ge\u00e7ti. B\u00fcy\u00fcrken \u00e7evremizde \u00e7ok farkl\u0131 disiplinlerden (m\u00fchendis, mimar, veteriner, vb.) \u00e7o\u011fu farkl\u0131 \u00f6zge\u00e7mi\u015flere sahip aileler vard\u0131. Babam\u0131z da veteriner hekimdi.<\/p>\n\n\n\n

E: Karab\u00fck, normalde k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir yerken bir anda ortaya \u00e7\u0131kan bir kent ama fabrika sayesinde iyi bir yap\u0131lanmaya sahip olmu\u015f. Aykut ile birlikte TED Karab\u00fck Koleji mezunuyuz. Yanl\u0131\u015f bilmiyorsam Ankara\u2019dan sonra a\u00e7\u0131lan ikinci TED koleji. Bu nedenle ge\u00e7mi\u015finden gelen bir e\u011fitime \u00f6nem verme durumu var. Hem ilkokulda hem de ortaokuldaki hocalar\u0131m\u0131z da \u00e7ok iyi hocalard\u0131. Biyoloji, fizik ve kimya derslerimize giren hocalar\u0131m\u0131zin hepsi ODT\u00dc mezunlar\u0131yd\u0131. Gayet iyi bir e\u011fitim ald\u0131k. Kentin o kozmopolit yap\u0131s\u0131 da farkl\u0131 imkanlar sunuyordu. Bizim zaman\u0131m\u0131zdaki durum ile \u015fu anki durum aras\u0131ndaki fark\u0131 bilmiyoruz ama cumhuriyet projesi olan fabrikayla birlikte \u00e7ok farkl\u0131 sosyal etkinlikler de d\u00fczenlenirdi. \u00c7ok farkl\u0131 lokaller vard\u0131; memurlar kul\u00fcb\u00fc, i\u015f\u00e7iler kul\u00fcb\u00fc vb. \u0130\u015f\u00e7isinden m\u00fchendisine herkes \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n e\u011fitimine \u00e7ok \u00f6nem veriyordu. Aykut ve ben de bilgisayar m\u00fchendisli\u011finden mezunuz. \u00c7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015ftan itibaren bilgisayarla ilgilenmeye ba\u015flam\u0131\u015f\u0131z. Hatta bunla alakal\u0131 babam\u0131n bir an\u0131s\u0131 var. Biz okumaya ba\u015flamadan \u00f6nce \u00f6n\u00fcm\u00fcze bilgisayar koymu\u015f. Kendisi kodlar yaz\u0131p, biz bir tu\u015fa bast\u0131\u011f\u0131m\u0131zda oradaki program \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman ekranda \u00e7\u0131kan \u015feyleri g\u00f6r\u00fcp \u00e7ok mutlu olurmu\u015fuz. Biz hat\u0131rlam\u0131yoruz tabii o zamanlar\u0131 ama babam hep anlat\u0131r durur. Asl\u0131nda o zamanlardan beri bilime merak\u0131m\u0131z vard\u0131 diyebiliriz. Lise arkada\u015flar\u0131m\u0131z bile y\u0131ll\u0131klar\u0131m\u0131za \u201ciyi bir bilim insan\u0131 olacaklar\u0131na eminiz\u201d gibi \u015feyler yazm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

A: Biraz \u00f6nce lojmanda b\u00fcy\u00fcd\u00fck dedik. \u015eu an b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde ya\u015f\u0131yoruz ama o zamana g\u00f6re yap\u0131la\u015fmas\u0131 d\u00fczg\u00fcn bir \u015fehirdi. Erkut\u2019un bahsetti\u011fi cumhuriyet projesi de asl\u0131nda oradan do\u011fuyor. Farkl\u0131, \u00e7ok y\u00fcksek katl\u0131 olmayan, bah\u00e7esi olan evlerde ya\u015f\u0131yorduk. Hayat\u0131m\u0131z\u0131n bir taraf\u0131 bilgisayarda zaman ge\u00e7irmek iken bir taraf\u0131 da mahalledeki arkada\u015flar\u0131m\u0131zla sosyalle\u015fmekti. \u015eimdi b\u00fcy\u00fck \u015fehirlere ya\u015fayan \u00e7ocuklara bakt\u0131\u011f\u0131mda evin d\u0131\u015f\u0131nda sosyalle\u015fecek ortamlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorum. Mesela mahalledeki arkada\u015flar\u0131m\u0131zla etrafta buldu\u011fumuz b\u00f6ceklerle k\u00fc\u00e7\u00fck biyoloji deneyleri bile yapard\u0131k. G\u00fczel bir \u00e7ocukluk ge\u00e7irdik. D\u00f6n\u00fcp bak\u0131nca \u201cger\u00e7ekten g\u00fczel g\u00fcnlerdi\u201d diye an\u0131yoruz Erkut\u2019la.<\/p>\n\n\n\n

C: \u00dcniversitede bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc ve\/ya \u00fcniversiteyi se\u00e7meniz nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti, neden bilgisayar m\u00fchendisli\u011fi, neden ODT\u00dc?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E: Bizim zamanlarda \u00d6SS, \u00d6YS s\u0131navlar\u0131 vard\u0131. Orada biraz \u015fansl\u0131yd\u0131k diyebilirim. \u015eimdinin aksine o zamanlarda tercihleri s\u0131nava girmeden \u00f6nce yap\u0131yordunuz. Ankara\u2019da akrabalar\u0131m\u0131z vard\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla Ankara\u2019ya kar\u015f\u0131 zaten bir yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131m\u0131z vard\u0131. Bundan dolay\u0131 tercihlerimiz hep Ankara\u2019daki \u00fcniversitelerden olu\u015fuyordu. Bilkent vard\u0131, ODT\u00dc vard\u0131. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 \u00e7ok fazla tercih yapmam\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

A: Temelde iki tercihimiz vard\u0131. Biri bilgisayar m\u00fchendisli\u011fi ve di\u011feriyse, o zamanlar daha pop\u00fcler olan, molek\u00fcler biyoloji ve genetikti. Erkut\u2019un dedi\u011fi gibi, puan\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131nda ikimiz de ODT\u00dc bilgisayar m\u00fchendisli\u011fine yerle\u015fmi\u015f olduk. S\u0131navdan \u00f6nce tercih yap\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen ikimizin de ayn\u0131 yeri kazanmas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir \u015fanst\u0131. Belki birimiz s\u0131navda bir soruyu farkl\u0131 cevaplam\u0131\u015f olsayd\u0131 farkl\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerde hatta belki farkl\u0131 okullarda olabilirdik.<\/p>\n\n\n\n

C: Hocam biz e\u011fitim hayat\u0131nda \u00fcniversitenin belirleyici olmasa da bir \u00f6l\u00e7\u00fcde etkili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz, ki\u015finin entelekt\u00fcel ve belki de kariyer geli\u015fiminde, vizyonuna katk\u0131s\u0131nda vs\u2026 Bu ba\u011flamda kendi okulunuzu, b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcz\u00fc o d\u00f6nem a\u00e7\u0131s\u0131ndan nas\u0131l de\u011ferlendirirsiniz? ODT\u00dc\u2019de okumak sizi ba\u015fka okullarda okumaktan farkl\u0131 olarak nas\u0131l etkilemi\u015f olabilir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: O zamanlar bilgisayar\u0131n yeni yeni yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdi. \u0130nternet yeni gelmi\u015fti. Dolay\u0131s\u0131yla \u00fcniversiteye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda her ne kadar bizim bilgisayara bir tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131m\u0131z olsa da bir grup arkada\u015f\u0131m\u0131z o g\u00fcne kadar bilgisayar g\u00f6rmemi\u015fti bile. Lisans e\u011fitimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ODT\u00dc bilgisayar m\u00fchendisli\u011fi b\u00f6l\u00fcm\u00fc zor bir b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Uykusuz geceleriniz olur. Hayat\u0131n\u0131z dur durak bilmeden \u00f6dev yaparak ge\u00e7er. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, s\u00fcrekli ders \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olmak ve arkada\u015flar\u0131n\u0131zla birlikte bir arada olmak, herkesin birbirini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 ve birbirine destek oldu\u011fu g\u00fczel bir ortam\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Bu 4 y\u0131l boyunca hem b\u00f6l\u00fcm\u00fcm\u00fcz\u00fc hem ODT\u00dc\u2019y\u00fc ger\u00e7ekten \u00e7ok sevdik. Zaten y\u00fcksek lisans ve doktorada da ODT\u00dc\u2019den kopamay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n temel nedeni biraz bunlar oldu.<\/p>\n\n\n\n

E: \u0130kiz olman\u0131n bir getirisi olarak \u00fcniversite s\u0131nav\u0131na haz\u0131rlan\u0131rken de \u00f6devleri yaparken de birlikte \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131k. Haliyle bu duruma \u00e7ok al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131k. Ayr\u0131lmam\u0131\u015f olmam\u0131z da bir bak\u0131ma bize fayda sa\u011flam\u0131\u015f olabilir. Sonu\u00e7ta, \u00fcniversite yeni bir ortam ve liseden de \u00e7ok farkl\u0131. Yan\u0131n\u0131zda s\u00fcrekli destek sa\u011flayacak birinin olmas\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir fark asl\u0131nda. Bilgisayar m\u00fchendisli\u011fi b\u00f6l\u00fcm\u00fc T\u00fcrkiye\u2019de ilk ODT\u00dc ve Hacettepe ile birlikte a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ok iyi bir e\u011fitim ald\u0131k. E\u011fitimin yan\u0131 s\u0131ra sosyal ortam da \u00e7ok iyiydi. S\u0131n\u0131f\u00e7a bir b\u00fct\u00fcn olabiliyorduk. Herkes birbirini tan\u0131rd\u0131. Opera, tiyatro gibi sosyal etkinliklere hep birlikte giderdik.<\/p>\n\n\n\n

A: Hat\u0131rl\u0131yorum, arkada\u015flarla birlikte \u201cKe\u015fke bu mezuniyetini de biraz erteletsek\u2019\u2019 gibi konu\u015fmalar olmu\u015ftu. Tabii bu durumlar Ankara-\u0130stanbul fark\u0131 da olabilir. Ancak \u0130stanbul\u2019da ya\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in \u00e7ok da b\u00fcy\u00fck s\u00f6zler etmi\u015f olmayay\u0131m. Ama bir yerde \u201c\u0130stanbul\u2019da insanlar denize bakar, Ankara\u2019da insanlar birbirlerinin y\u00fczlerine bakar.\u2019\u2019 diye bir s\u00f6z okumu\u015ftum. Erkut\u2019un bahsetti\u011fi o yak\u0131n, iyi dostluklar hem \u00f6\u011fretim hayat\u0131 boyunca hem de sonras\u0131nda insana \u00f6nemli bir destek oluyor.<\/p>\n\n\n\n

C: \u015eahsen ben hep \u0130stanbul\u2019da ya\u015fad\u0131m. Ama son birka\u00e7 y\u0131lda belli sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc Ankara\u2019ya gidip geldim. Daha sonras\u0131nda, \u0130stanbul\u2019un tam bir metropole evrildi\u011fini fark ettim. \u00d6znel bir yorum olacak ama Ankara\u2019daki sosyal hayat\u0131n daha farkl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131m. \u0130stanbul\u2019da ya\u015famad\u0131n\u0131z ama sizce \u0130stanbul-Ankara aras\u0131nda b\u00f6yle farklar var m\u0131? Varsa farklar\u0131 hakk\u0131nda yorumlar\u0131n\u0131z nelerdir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: \u0130stanbul\u2019da trafik \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir sorun. Bir arkada\u015f\u0131n\u0131zla bir yerde bulu\u015fmak bile asl\u0131nda baya \u00e7etrefilli. Buna kar\u015f\u0131n Ankara\u2019da ula\u015f\u0131m daha rahat, hele araban\u0131z varsa. Ama yap\u0131la\u015fman\u0131n \u00e7arp\u0131kl\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 art\u0131k Ankara\u2019ya da \u2018\u2019\u0130stanbulla\u015fmaya\u2019\u2019 ba\u015flad\u0131 diyoruz. Ama o zamanlar telefon olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in belli bulu\u015fma yerleri vard\u0131. Mesela arkada\u015flar\u0131n\u0131z\u0131 beklerken bir kitabevine, genellikle de Dost Kitabevi\u2019ne ge\u00e7ip beklerdiniz. Kendi \u00f6zelimde dediklerine kat\u0131l\u0131yorum. Ankara\u2019da arkada\u015flarla birlikte bir \u015feyler yapmak \u00e7ok daha kolay.<\/p>\n\n\n\n

C: \u00c7evremizdeki bilgisayar m\u00fchendisli\u011fi okuyan arkada\u015flar\u0131m\u0131za bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, sizin de bahsetti\u011finiz gibi \u00f6devlerin alt\u0131nda ezilirken bilime olan ilgileri tamamen bitiyor, dolay\u0131s\u0131yla daha \u00e7ok m\u00fchendislik ve mesleki kayg\u0131lara kap\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemliyoruz. Sizin i\u00e7in b\u00f6yle bir \u015fey s\u00f6z konusu olmam\u0131\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kadar\u0131yla ama bu konuda yorumlar\u0131n\u0131z var m\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Bu biraz ki\u015fiye ba\u011fl\u0131 bir durum bence. \u015eu anki durumu bilemem ama bizim lisans e\u011fitimi s\u0131ras\u0131nda biz lisans e\u011fitimi olarak d\u00fcnya seviyesinde bir e\u011fitim ald\u0131k diyebilirim. Ama o oranda da lisans seviyesinde ara\u015ft\u0131rmay\u0131 y\u00f6nlendirme konusunda zay\u0131ft\u0131. Bence bunun sebebi hocalar de\u011fil de derslerin tan\u0131mlar\u0131 ve derslerin i\u00e7eriklerinin biraz eksik olmas\u0131yd\u0131. \u00c7ok iyi bir altyap\u0131y\u0131, \u00e7ok iyi bir bilgiyi \u00f6\u011frencilere sunuyordu ama daha lisans \u00f6\u011frencisi iken ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nlendirme, bir ara\u015ft\u0131rma projesine kat\u0131lmaya te\u015fvik etme anlam\u0131nda imkanlar vermiyordu.<\/p>\n\n\n\n

E: ODT\u00dc\u2019de ara\u015ft\u0131rma laboratuvarlar\u0131m\u0131z vard\u0131r. \u0130lginiz do\u011frultusunda da lisans zaman\u0131nda kap\u0131lar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131rmaya ba\u015flars\u0131n\u0131z. Biz de Aykut\u2019la birlikte biraz daha g\u00f6rsel problemlere ilgi duydu\u011fumuzdan dolay\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u015fleme ve \u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma laboratuvar\u0131na y\u00f6nelmi\u015ftik. Lisansta daha bitirme projesini yaparken, onun \u00f6ncesinde de biraz bilgisayar grafi\u011fi ile ilgileniyorduk, oradaki ara\u015ft\u0131rmalara gidip gelmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131k. San\u0131r\u0131m o da bir lisans \u00f6\u011frencisine belli bir \u015feylere daha farkl\u0131 bir g\u00f6zle bakma olana\u011f\u0131 sunuyor. Standart m\u00fchendislik e\u011fitimini al\u0131rken Aykut\u2019tun belirtti\u011fi gibi asl\u0131nda belli bir altyap\u0131 sa\u011flan\u0131yor. Problemlere sistematik olarak nas\u0131l bir \u00e7\u00f6z\u00fcm geli\u015ftirmeniz gerekti\u011fini g\u00f6r\u00fcyorsunuz. Bahsetti\u011fim bu lablar\u0131n cumartesi g\u00fcnleri lab toplant\u0131lar\u0131 olurdu. Hatta hocalar\u0131m\u0131zdan baz\u0131lar\u0131, di\u011fer asistan arkada\u015flar ile birlikte bir sosyal ortam olu\u015furdu. Oraya gidip gelirdik. Bazen y\u00fcksek lisans, doktora \u00f6\u011frencileri bazen ba\u015fka b\u00f6l\u00fcmlerden hocalar kendi yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 oradakilere sunarlard\u0131. Biraz Bizim T\u00fcrkiye\u2019de kalmay\u0131 tercih etmemizin bir sebebi de o ortam\u0131n \u00e7ok ho\u015fumuza gitmesiydi. Yani ger\u00e7ekten hem bir aile ortam\u0131 vard\u0131 hem de insanlar merak ettikleri problemler \u00fczerinde bir \u015feyler yap\u0131yorlar ve yapt\u0131klar\u0131n\u0131 da di\u011fer insanlarla payla\u015f\u0131yorlard\u0131. Onu g\u00f6rmek insana farkl\u0131l\u0131k kat\u0131yor. Ama tabii 100 \u00f6\u011frenci aras\u0131ndan ka\u00e7 tanesinin b\u00f6yle bir imk\u00e2n\u0131 var ya da bunu ka\u00e7 tanesi koval\u0131yordur o yo\u011fun e\u011fitim m\u00fcfredat\u0131 i\u00e7erisinde, bu ayr\u0131 bir soru. Aykut\u2019un dedi\u011fi gibi belki derslerde de \u00f6\u011frencileri bu tarz ara\u015ft\u0131rmalara da y\u00f6nlendirebilecek \u015feyler yap\u0131lmal\u0131. Ben Hacettepe\u2019deyim. Aykut\u2019la birlikte Hacettepe\u2019de b\u00f6yle bir program ba\u015flatt\u0131k. Lisans \u00f6\u011frencilerinin mezun olmadan bir ara\u015ft\u0131rma projesi kapsam\u0131nda \u00f6\u011fretim \u00fcyeleri ile ortak bire bir \u00e7al\u0131\u015fma imk\u00e2n\u0131 sunan bir ortam olu\u015fturduk. Bildi\u011fim kadar\u0131yla ODT\u00dc\u2019de bizden sonra benzer formatl\u0131 lisans ara\u015ft\u0131rma dersi gibi dersler tan\u0131mlad\u0131. Di\u011fer \u00fcniversitelerde de asl\u0131nda benzer dersler var. Bizim zaman\u0131m\u0131zda yoktu. Onun eksikli\u011fini hissetmi\u015ftik. Bahsetti\u011fim gibi ancak 4. S\u0131n\u0131fta bitirme projesi vas\u0131tas\u0131yla bir ara\u015ft\u0131rma grubuna girerek ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftik. Bence \u00f6\u011frenci a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli bir konu. Ayr\u0131ca ben, zorlanmadan bir \u015fey \u00f6\u011frenmenin \u00e7ok m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u015eimdi biraz kap\u0131n\u0131n \u00f6teki taraf\u0131na ge\u00e7ti\u011fimiz i\u00e7in Aykut\u2019la birlikte, \u00f6\u011frenci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n ve hocan\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n biraz daha farkl\u0131 oldu\u011funun fark\u0131nday\u0131z. Ben kendi derslerimde de \u00f6\u011frencilerime hep s\u00f6ylerim, bir derste \u00e7ok zorlanmadan ge\u00e7iyorsan\u0131z o ders size \u00e7ok bir \u015fey katm\u0131yordur. Derslerin sizi biraz zorlamas\u0131 laz\u0131m ki yeni bir \u015feyler \u00f6\u011frendi\u011finizi de asl\u0131nda hissedebilin. Bu ba\u011flamda, \u00f6\u011frencilerim herhalde y\u0131llar sonra geri d\u00f6n\u00fcp bakt\u0131klar\u0131nda o e\u011fitimin zorlu olmas\u0131n\u0131n onlara asl\u0131nda ne derece pozitif katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da eminim fark edeceklerdir.<\/p>\n\n\n\n

C: Daha sonras\u0131nda y\u00fcksek lisans ve doktoran\u0131z\u0131 da ODT\u00dc\u2019de yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu s\u00fcre\u00e7ten, ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131n\u0131zdan ve neleri inceledi\u011finizden biraz bahsedebilir misiniz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E: Biraz \u00f6nce de bahsetti\u011fimiz g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u015fleme ve \u00f6r\u00fcnt\u00fc tan\u0131ma laboratuvar\u0131nda bulunduk. Asl\u0131nda biz ba\u015fta, 3. s\u0131n\u0131ftayken, bilgisayar grafiklerine ilgi duyuyorduk. Bu konuda bir bitirme projesi yapmay\u0131 planl\u0131yorduk. Bir hocam\u0131z\u0131n da katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ODT\u00dc MODS\u0130MMER Ara\u015ft\u0131rma lab\u0131nda yaz staj\u0131m\u0131z\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131k. Ondan sonra hocam\u0131z b\u00f6l\u00fcmden ayr\u0131lmaya karar verdi. Ayr\u0131l\u0131rken de bize \u2018\u2019Benim yerime Volkan Atalay ile konu\u015fursan\u0131z sizin i\u00e7in projeyi o devral\u0131r ve istedi\u011finiz gibi ger\u00e7ekle\u015ftirebilirsiniz.\u2019\u2019 dedi. Asl\u0131nda o sayede bizim hayat ak\u0131\u015f\u0131m\u0131z da biraz de\u011fi\u015fmi\u015f oldu. Onun \u00f6ncesinde g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u015fleme (image processing<\/em>) <\/em>ve bilgisayarla g\u00f6rme (computer vision<\/em>) hakk\u0131nda \u00e7ok bilgi sahibi de\u011fildik. O de\u011fi\u015fiklikle birlikte daha bir merak duymaya ba\u015flad\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

A: Belki bilgisayar grafi\u011fi ile bilgisayarla g\u00f6rme fark\u0131na de\u011finebiliriz. Asl\u0131nda birbirlerinin tam tersi problemleri ele alan iki farkl\u0131 alan. Bilgisayar grafi\u011finde, bilgisayar oyunlar\u0131 veya Hollywood filmlerindeki \u00f6zel efektler gibi, siz bir \u015feyi s\u0131f\u0131rdan olabildi\u011fince ger\u00e7ek\u00e7i bir halde ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz. S\u0131f\u0131rdan bir ger\u00e7eklik yarat\u0131l\u0131yor. Bilgisayarl\u0131 g\u00f6rmede bu sefer bizim g\u00f6zlerimizle g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir ger\u00e7eklik var. Biz acaba bundan nas\u0131l makinalara anlamlar \u00e7\u0131kartabilecekleri bir yeti kazand\u0131rabiliriz konusu ele al\u0131n\u0131yor, bu anlamda tam tersi problemler. \u00c7ok da b\u00f6yle birbirlerinden 180 derece farkl\u0131 \u015feyler de\u011fil asl\u0131nda. Ama Erkut\u2019un dedi\u011fi gibi i\u00e7ine girince hayat\u0131m\u0131z\u0131n \u015fekillenmesi konusunda bir \u015fans fakt\u00f6r\u00fc de oldu. Bizim d\u00f6nemimizde baz\u0131 arkada\u015flar\u0131m\u0131z doktoralar\u0131n\u0131 yurtd\u0131\u015f\u0131nda yapmaya gittiler. Tekrar ikizlik vurgusu yapaca\u011f\u0131m ama \u00fcniversite s\u0131nav\u0131nda ODT\u00dc\u2019y\u00fc kazan\u0131p da ayr\u0131lmay\u0131nca ayn\u0131 okula ba\u015fvurup Amerika\u2019da ayn\u0131 kentte ayn\u0131 okulda okumak o kadar da kolay olmayabilirdi. Zaten ODT\u00dc\u2019den de \u00e7ok memnunduk, mutluyduk. Burada devam edelim karar\u0131n\u0131 vermemizin temel sebeplerinden biri Erkut\u2019la ayr\u0131lmama iste\u011fimizdi. Daha sonra y\u00fcksek lisansta Erkut\u2019un ara\u015ft\u0131rma konusu birazc\u0131k daha bilgisayar grafi\u011fine yak\u0131n bir konuydu. O zaman tez dan\u0131\u015fman\u0131m\u0131z Volkan (Atalay) Hoca T\u00dcB\u0130TAK\u2019tan bir proje alm\u0131\u015ft\u0131 ve Erkut\u2019un konusu o oldu. Benimkisi birazc\u0131k daha farkl\u0131yd\u0131. Bilkent\u2019ten Enis (\u00c7etin) Hoca\u2019n\u0131n de dahil oldu\u011fu insan-makine etkile\u015fimi \u00fczerine y\u00fcksek lisans tezimi yapt\u0131m. Ard\u0131ndan da doktoraya ba\u015flad\u0131k. Doktorada ayn\u0131 hocayla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k; Sibel Tar\u0131. Orda da \u201cHocam sizinle doktora yapmak istiyoruz\u201d \u015feklinde bahsetti\u011fimizde Sibel hoca ilk olarak \u201cTamam ama tek bir \u015fartla kabul ederim. \u0130kiniz birbirinizden olduk\u00e7a farkl\u0131 konularda tez yapacaks\u0131n\u0131z ki doktoralar\u0131n\u0131z\u0131 ald\u0131ktan sonra ba\u015fvuru yaparken aran\u0131zdaki ayr\u0131m daha net bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131ks\u0131n.\u201d diye uyarm\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece ben doktoram boyunca \u015fekil alg\u0131s\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

E: Asl\u0131nda tez ve doktoramda inceledi\u011fim sistem alt-orta ve \u00fcst-d\u00fczey g\u00f6rme problemleri, onlar\u0131n yapay \u00f6\u011frenme ya da bilgisayarl\u0131 g\u00f6rme alanlar\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 olan s\u00fcre\u00e7lerdi. Alt d\u00fczey g\u00f6r\u00fcnt\u00fc filtreleme ya da kenar bulma gibi s\u00fcre\u00e7ler, ikinci a\u015famada bu kenarlar\u0131n gruplanmas\u0131 var. \u00dcst a\u015famada daha anlamsal \u00e7\u0131kar\u0131mlar yapabilmesi, nesneleri tespit etme, g\u00f6rselleri s\u0131n\u0131fland\u0131rma gibi. O zamanlar benim ilgim daha \u00e7ok bu ilk ve orta d\u00fczey yani en basit filtreleme ve grupland\u0131rma problemlerinde ba\u011flam bilgisinin etkisini incelemek \u00fczerine oldu. O zamanki genel g\u00f6r\u00fc\u015f g\u00f6rme sistemimizin tamamen alt d\u00fczey ipu\u00e7lar\u0131ndan \u00fcst d\u00fczey \u00e7\u0131kar\u0131mlara do\u011fru bilginin tek tarafl\u0131 ak\u0131\u015f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fen bir yap\u0131 izledi\u011fi mant\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine kuruluydu. Bilgisayarlarda da benzer \u015feyler takip ediliyor, bunlar\u0131n hepsi asl\u0131nda ayr\u0131 ayr\u0131 i\u015flemler ayr\u0131 ayr\u0131 problemler olarak ele al\u0131n\u0131yor ve birbirleriyle etkile\u015fimleri minimum d\u00fczeyde g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Ama benim doktoram\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m zamanlarda \u201calt d\u00fczey problemlerden, \u00fcst d\u00fczey problemlerden bahsediyoruz ama bizim g\u00f6rme sistemimiz \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir yap\u0131da\u201d gibi \u015feyler de s\u00f6ylenmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla \u00fcst d\u00fczey bilgi de en basit diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz bir filtreleme problemine bile \u00e7ok ciddi katk\u0131lar sunabilir. Oradaki geri bildirim d\u00f6ng\u00fcleri bizim alg\u0131m\u0131z\u0131 ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor. Tezimde benzer ba\u011flamsal bilgileri, ki bunlar \u00fcst d\u00fczey ya da biraz daha alt d\u00fczey olabilir, problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde kullanabilir miyim gibi bir soru \u00fczerinden y\u00fcr\u00fctt\u00fcm. Mesela g\u00f6r\u00fcnt\u00fc b\u00f6l\u00fctleme problemi vard\u0131r, bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc anlaml\u0131 alanlara ay\u0131rmak. Acaba bir \u00fcst d\u00fczey bilgi olarak, bir \u015fekil bilgisi varsa o \u015fekil bilgisini, i\u015flemlere nas\u0131l yedirirsiniz ki daha do\u011fru \u00e7\u0131kar\u0131mlar yapabilen algoritmalar geli\u015ftirebilesiniz. \u00d6zetle bu konu \u00fczerine gitmi\u015f oldum.<\/p>\n\n\n\n

A: Biraz \u00f6nce de bahsetmi\u015ftim, Erkut\u2019la \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z farkl\u0131 olsun istemi\u015fti hocam\u0131z. Benimki biraz \u00fcst d\u00fczey bir problemdi dolay\u0131s\u0131yla. Bir bak\u0131ma gene birbirimizi biraz tamamlam\u0131\u015f olduk. Ben, yap\u0131sal g\u00f6sterimlerin bu tarz bir \u00fcst seviye problemlerde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Kendime se\u00e7ti\u011fim konu \u015fekil tan\u0131mayd\u0131. Onun \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Sorunuza y\u00f6nelik de herhalde bizi, \u015fu anki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z\u0131 \u015fekillendirme a\u00e7\u0131s\u0131ndan en \u00e7ok etkileyen, Sibel hocadan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z hesaplamal\u0131 g\u00f6rme (computational vision<\/em>) dersi oldu. O dersin daha ilk haftas\u0131nda David Marr\u2019\u0131n kitab\u0131ndan bahsetmi\u015fti. David Marr asl\u0131nda bu tarz hesaplamal\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131 bilgisayarl\u0131 g\u00f6rmeye ilk getiren en \u00f6nemli isimlerin ba\u015f\u0131nda geliyor. Bilgisayar bilimine bakacak olursak biraz da empirik bir bilim dal\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc her \u015fey program kodu yazma \u00fczerine kurulu oldu\u011fu i\u00e7in, yaz\u0131yorsunuz program\u0131n\u0131z\u0131 neticede \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor veya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor. Ama buradaki David Marr\u2019\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 asl\u0131nda her \u015feyin teori ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve ancak teoriniz do\u011fruysa bunun \u00fczerine bir \u015feyleri in\u015fa ederek do\u011fru yola gidebilece\u011finizdi. Herhalde bu, doktoram\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda bilgisayarla g\u00f6rmeye bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftiren ilk husus oldu.<\/p>\n\n\n\n

C: S\u0131k\u00e7a etraf\u0131m\u0131zda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz y\u00fcksek lisans ve doktorada akademiden so\u011fuma olgusu var. \u201cBen b\u00f6yle hayal etmemi\u015ftim\u201d deyip akademiden ayr\u0131lmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen ya da bunu bir s\u00fcre d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp sonra devam eden kimseler oluyor. Sizin b\u00f6yle bir d\u00f6neminiz oldu mu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Bizim bu konuda avantaj\u0131m\u0131z, ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisi olarak ODT\u00dc\u2019de ayn\u0131 anda hem y\u00fcksek lisans\u0131m\u0131z\u0131 hem de doktoram\u0131z\u0131 yapmam\u0131zd\u0131. Hoca olarak bak\u0131nca bir\u00e7ok \u00fcniversitede \u00f6\u011frencilerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun asl\u0131nda hem \u00e7al\u0131\u015f\u0131p hem de master\/doktora yapt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorum. Bence bu dedi\u011fin biraz bununla ili\u015fkili. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6\u011frencilerimizden de bunu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir \u00f6\u011frenci t\u00fcm g\u00fcn boyu \u015firkette bir i\u015fte \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, tezine ise anca eve gidip biraz dinlendikten sonra vakit ay\u0131rabiliyor. Bu o kadar zor bir \u015fey ki. Bu s\u00fcreci etkileyen baz\u0131 \u015feyler var. Birincisi; bu s\u00fcre\u00e7te sizin motivasyonunuzu asla kaybetmemeniz gerekiyor. \u0130kincisi; i\u015fyerindeki \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z konular kendinize se\u00e7ti\u011finiz tezin konusuyla \u00e7ok benzerlik g\u00f6stermiyor olabilir. Ki bilgisayar m\u00fchendisi \u00f6\u011frencilerinden bahsedecek olursak birbirlerinden \u00e7ok farkl\u0131 d\u00fcnyalardan s\u00f6z ediyoruz. Ama tabii ki \u00f6\u011frencilerde s\u00fcrekli tezimi tamamlayabilecek miyim kayg\u0131s\u0131 oluyor. \u00d6zellikle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, bir\u00e7ok \u00fcniversitede mezuniyet i\u00e7in yay\u0131n \u015fartlar\u0131 gibi farkl\u0131 \u015fartlar getirildi. Bunlar da tabi \u00f6\u011frencilerin kayg\u0131lar\u0131n\u0131 tetikleyici fakt\u00f6rler.<\/p>\n\n\n\n

E: Bizim hi\u00e7 akademiden ayr\u0131lal\u0131m diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir d\u00f6nemimiz olmad\u0131. Akl\u0131m\u0131za end\u00fcstride \u00e7al\u0131\u015fma fikri hi\u00e7 gelmedi. Staj s\u0131ras\u0131nda end\u00fcstriyi deneyimleme imk\u00e2n\u0131m\u0131z olmu\u015ftu ama akademik ortam bizim daha \u00e7ok ho\u015fumuza gidiyordu. Bunun sebeplerinden baz\u0131lar\u0131, merak duydu\u011funuz konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z, bunlar\u0131 \u00f6\u011frencilere anlatmam\u0131zd\u0131. Tabii ki, bizim ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisi olan arkada\u015flar\u0131m\u0131zdan da ayr\u0131lanlar olmu\u015ftu. Biraz \u015fansl\u0131yd\u0131k galiba, merak duygumuzu hi\u00e7 kaybetmedik.<\/p>\n\n\n\n

C: Bu ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlili\u011fi esnas\u0131nda ayr\u0131lanlar \u00fczerine \u015funu sormak istiyorum. Felsefe, dilbilim gibi \u00f6zel sekt\u00f6r ili\u015fkisi \u00e7ok daha zay\u0131f olan b\u00f6l\u00fcmlerde akademiyi b\u0131rak\u0131p \u00f6zel sekt\u00f6re kanalize olmak \u00e7ok daha zor oluyor. Yani ya hep ya hi\u00e7 durumu s\u00f6z konusu. Bahsetti\u011finiz ayr\u0131lanlar akademiden vazge\u00e7ip \u00f6zel sekt\u00f6re kayanlar m\u0131yd\u0131? Bir de anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla olmam\u0131\u015f ama bu tarz \u00f6zel sekt\u00f6rden gelen teklifler oldu\u011funda hi\u00e7 \u00f6zel sekt\u00f6r-akademi karma\u015fas\u0131 ya\u015fad\u0131n\u0131z m\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Erkut\u2019un dedi\u011fi gibi biz end\u00fcstriyi hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmedik. Bizim b\u00f6l\u00fcm\u00fcn tan\u0131t\u0131mlar\u0131nda falan da bahsedilen bir \u015fey vard\u0131r, bilgisayar m\u00fchendisleri teklifler nedeniyle durmadan \u015firket de\u011fi\u015ftirir. Bir \u015firkette kal\u0131p \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcreleri di\u011fer mesleklere g\u00f6re \u00e7ok azd\u0131r. Benim bak\u0131nca burada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm \u015fey \u015fu ki, maddiyat\u0131 bir kenara koyacak olursak, insan mutlu oldu\u011fu yerden ayr\u0131lmay\u0131 \u00e7ok da istemiyor. De\u011fi\u015fimin bu kadar \u00e7ok olmas\u0131n\u0131n sebebi de asl\u0131nda art\u0131k belli \u015feyler o kadar \u00e7ok rutine oturmu\u015f oluyor ki orada yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015flerden s\u0131k\u0131l\u0131yor o m\u00fchendisler. Ondan sonra bir ba\u015fka i\u015fe ge\u00e7ip yeni bir heyecan ya\u015famay\u0131 bekliyorlar. Bizim i\u00e7in akademinin en b\u00fcy\u00fck \u00e7ekicili\u011fi, ger\u00e7ekten hangi konuyu merak ediyorsak \u00e7al\u0131\u015fabilmemiz. \u015eimdi hoca olunca, beraber \u00e7al\u0131\u015fabilecek bir \u00f6\u011frenci de bulmu\u015fsak hele, ger\u00e7ekten de istedi\u011fimiz konular\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz, ilgimizi \u00e7eken bir konudan \u00f6b\u00fcr\u00fcne atl\u0131yoruz. S\u00fcrekli yeni \u015feyler \u00f6\u011freniyoruz, s\u00fcrekli kendimizi geli\u015ftiriyoruz. Ge\u00e7mi\u015fte \u00f6\u011frendi\u011fin bilgiler de kesinlikle yok olmuyor. Oradaki \u00f6\u011frendi\u011fin edindi\u011fin bilgi bir ba\u015fka problemde de i\u015fine yar\u0131yor. \u00d6zellikle de o aradaki ba\u011flar\u0131 d\u00fczg\u00fcn kurabiliyorsa insan, onlar\u0131 al\u0131p hemen aktarabiliyor. O y\u00fczden end\u00fcstriye ge\u00e7mek akl\u0131m\u0131z\u0131n k\u00f6\u015fesinden dahi ge\u00e7medi.<\/p>\n\n\n\n

C: Sizin bahsetti\u011finiz bir noktaya d\u00f6nmek istiyorum. David Marr ile do\u011frudan ili\u015fkili de\u011fil ama ayn\u0131 paradigman\u0131n tart\u0131\u015fma konusu olan bir mesele hakk\u0131nda soru y\u00f6neltmek istiyorum. Son zamanlarda tart\u0131\u015fmalara \u015fahit oldu\u011fumuz bir konu olarak bilgisayar bilimi ve n\u00f6robilimin problemlere yakla\u015f\u0131rken hangisini esas almak gereklili\u011fi hep bir \u00e7at\u0131\u015f\u0131yor gibi. Yani daha computational (hesaplamal\u0131) m\u0131 olmal\u0131 yoksa biyolojik d\u00fczenlilikleri daha fazla m\u0131 dikkate almal\u0131y\u0131z. Problemlere nas\u0131l yakla\u015fmal\u0131y\u0131z?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E: David Marr \u00e7ok erken ya\u015fta \u00f6l\u00fcyor. Bizim alanda \u00f6nemli olan \u201cVision\u201d ad\u0131ndaki kitab\u0131 anca \u00f6ld\u00fckten sonra bas\u0131labiliyor. Belki biraz daha uzun ya\u015fasa daha farkl\u0131 tarafa da kayabilirdi. Bence hi\u00e7bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye oldu\u011fu gibi k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne tutunmak durumunda de\u011filiz. Biz insanlar her ne kadar \u015fu anda yava\u015flad\u0131 gibi g\u00f6z\u00fckse de s\u00fcrekli evrim ge\u00e7iyoruz. Fikirlerin de o tarz bir s\u00fcrekli de\u011fi\u015fime u\u011framas\u0131 gerekti\u011fini, giderek daha do\u011fru taraftan alg\u0131lanmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenlerdenim. \u00d6rne\u011fin bilgisayar bilimlerinde bile David Marr\u2019\u0131n \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc hesaplamal\u0131 modellemenin eksiklikleri son y\u0131llarda konu\u015fulmaya ba\u015fland\u0131. Bizim alan\u0131n\u0131n en itici g\u00fcc\u00fcn\u00fc yapay zek\u00e2 uygulamalar\u0131 olu\u015fturuyor. Asl\u0131nda yapay zek\u00e2 uygulamalar\u0131 derken de bir\u00e7ok ki\u015fi yapay \u00f6\u011frenme \u00e7\u00f6z\u00fcmlerinden bahsediyor ama David Marr\u2019\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131nda \u2018\u00f6\u011frenme\u2019 \u00e7ok \u00f6nemli bir yer tutmaz. Biraz \u00f6nce bahsetti\u011fim gibi o perspektife g\u00f6re, alt d\u00fczeyden \u00fcste do\u011fru kayan bir bilgi ak\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r. Her bir s\u00fcre\u00e7 ayr\u0131 ayr\u0131 modellenmelidir, belki baz\u0131 s\u00fcre\u00e7lerin \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131 \u00f6tekilerin girdisi olabilir. Yapay \u00f6\u011frenmede de bahsetti\u011fimiz derin a\u011f modelleri arka planda yapay sinir a\u011flar\u0131na dayan\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fckse de bizim sinir sistemimizin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 konusunda da \u00e7ok fikir sahibi de\u011filiz. Onlar\u0131 anlamakta zaten eksik kal\u0131yoruz. Bunun \u00fczerine bir de matematiksel modellerini olu\u015fturmak\u2026 G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz birka\u00e7 yakla\u015f\u0131mla bir yakla\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 (approximation<\/em>) ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Biz insanlar asl\u0131nda her an bir \u015feyleri \u00f6\u011freniyoruz. Beynimimizin plastisitesi var. Bir b\u00f6lge belki zarar g\u00f6rm\u00fc\u015f olabilir ama ondan sonra geri kalan k\u0131s\u0131mlar\u0131yla o yetiyi tekrardan kazanabilir. Ama bu bahsetti\u011fim hesaplamal\u0131 modellerle nas\u0131l modellenebilir, nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir? Bunlar da \u015fu anda a\u00e7\u0131k olan noktalar. Aykut da ben de asl\u0131nda her ikisinin pozitif y\u00f6nleri varsa yararlanabilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yararlanabilece\u011fimiz dedi\u011fimizde, bir g\u00f6rsel alg\u0131 nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fiyor gibi problemler i\u00e7in nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmemiz gerekti\u011fi konusunda her iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan da yararlanabilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

A: Bilgisayar bilimi mi n\u00f6robilim mi dedin. Bence bu T\u00fcrkiye\u2019deki alg\u0131yla ilgili biraz. Bir\u00e7ok b\u00f6l\u00fcm, hatta b\u00f6l\u00fcm\u00fcn i\u00e7indeki hocalar bile birbirlerinden \u00e7ok da fazla haberdar de\u011filler. Hangi konularda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar ne gibi ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131yorlar. Hi\u00e7 bahsetmedik ama doktoram\u0131z s\u0131ras\u0131nda ben MIT Erkut\u2019ta UCLA gitti\u011finde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fey bizdeki gibi bir ne b\u00f6l\u00fcm adlar\u0131n\u0131n ne de konular\u0131n birbiriyle \u00e7ok s\u0131k\u0131 duvarlar aras\u0131nda \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olmad\u0131\u011f\u0131yd\u0131. Hatta bir hoca iki farkl\u0131 b\u00f6l\u00fcmde birlikte \u00e7al\u0131\u015fabiliyor. Bu konuyu o anlamda d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, bunlar\u0131 b\u00f6yle birbirlerinin tezi antitezi gibi de\u011fil de Erkut\u2019un da dedi\u011fi gibi asl\u0131nda birbirlerinden beslenecek alanlar olarak g\u00f6rmek bence \u00e7ok daha do\u011fru. Ki ge\u00e7mi\u015fe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da hep \u00f6yle olmu\u015f. Yapay \u00f6\u011frenmedeki ilk \u00e7\u0131kan \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131 zaten hepsi n\u00f6robilim taraf\u0131ndan gelmi\u015f. Onlardan motivasyonla ortaya konan hesaplamal\u0131 modeller. Bu zaman i\u00e7inde de devam ediyor. Bunlar iki y\u00f6nl\u00fc de olabiliyor. \u00d6rne\u011fin \u015fu anda benim bizzat \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m bir konu olmasa da heyecan\u0131m\u0131 \u00e7eken bir konu olan hesaplamal\u0131 bili\u015fsel n\u00f6robilim (computational cognitive neuroscience<\/em>) adl\u0131 bir alan ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Tam bunlar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn kesi\u015fiminde. Bunlar\u0131 bence birbirlerinin alternatifinden ziyade birbirlerini besleyecek alanlar diye g\u00f6rmek \u00e7ok daha g\u00fczel. Belki getirisi de daha fazla olacak bir yakla\u015f\u0131m gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

C: Dilbilim \u00f6zelinde benzer tart\u0131\u015fmalar oluyor. Orada da bizi \u015fa\u015f\u0131rtan \u015fey Amerika\u2019daki okullar\u0131n \u00e7ok kutupla\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131yd\u0131. Yani belli okullarda belli g\u00f6r\u00fc\u015fler hakimdir \u015feklinde. Siz sanki bunun tam tersini s\u00f6ylemi\u015f gibi oldunuz. Dolay\u0131s\u0131yla yurtd\u0131\u015f\u0131 tecr\u00fcbelerinizi biraz daha a\u00e7abilir misiniz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Orda da farkl\u0131 farkl\u0131 ekoller var. Amerika \u00f6zelinde konu\u015fursak, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir \u00fcniversite hoca i\u015fe alacaksa ilk bakt\u0131\u011f\u0131 \u015fey tek bir alanda \u00e7al\u0131\u015fandan ziyade iki farkl\u0131 alan\u0131 kesi\u015fiminde \u00e7al\u0131\u015fan hocalar\u0131 tercih ediyor. Sizin bahsetti\u011finiz birazc\u0131k ekol meselesi. Bir b\u00f6l\u00fcmde hangi hocalar varsa tabii ki yap\u0131lm\u0131\u015f olan ara\u015ft\u0131rmalara hocalar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yans\u0131yor. Ben spesifik de\u011fil de birazc\u0131k daha alanlar aras\u0131nda genel bir kavramdan bahsetmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordum.<\/p>\n\n\n\n

E: Aykut\u2019un kastetti\u011fi multidisipliner \u00e7al\u0131\u015fma, farkl\u0131 alanlar\u0131n birbirlerini destekleyerek \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131. T\u00fcrkiye\u2019de o tarz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapmak yurtd\u0131\u015f\u0131na k\u0131yasla \u00e7ok daha zor. \u00c7\u00fcnk\u00fc, b\u00f6l\u00fcmler kendilerine \u00e7ok kat\u0131 duvarlar \u00f6rm\u00fc\u015fler. Yani bir konu \u00e7al\u0131\u015facaksan ben \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131m bir ba\u015fkas\u0131 \u00e7al\u0131\u015famaz gibi. Bizim alanda da mevcut. Amerika\u2019da do\u011fu yakas\u0131 bat\u0131 yakas\u0131 aras\u0131ndaki farklar ise zaten bilinen \u015feyler.<\/p>\n\n\n\n

A: T\u00fcrkiye\u2019de akademide g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm en b\u00fcy\u00fck eksiklik, birbirleri ile ortak \u00e7al\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn o kadar da kuvvetli olmamas\u0131. Tabii, kendi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm \u00f6rneklerden bahsediyorum. Erkut\u2019la ikiz olman\u0131n verdi\u011fi bir avantaj, b\u00fct\u00fcn \u00f6\u011frenim hayat\u0131m\u0131z boyunca ard\u0131ndan da ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131zda hep beraber \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Hep s\u00f6ylenilir, \u2018\u2018Bir art\u0131 bir asl\u0131nda ikiden daha fazla olabilir\u2019\u2019. Ben onun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ben biraz daha bu anlamda ifade etmi\u015ftim. Genelde \u00e7o\u011fu \u00f6rne\u011fe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda herkes kendi ad\u0131mla an\u0131lan bir grubu olur, bir hocan\u0131n etraf\u0131nda \u00f6\u011frencileri olur. Bazen bir hocan\u0131n yan\u0131ndaki ofisteki hoca hangi konuda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmuyor. Ben bunun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir eksiklik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Sadece T\u00fcrkiye\u2019de de\u011fil d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda da yanl\u0131\u015f. \u00c7\u00fcnk\u00fc yurt d\u0131\u015f\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hep birbirlerinin ara\u015ft\u0131rma olarak desteklerler. \u00d6rne\u011fin \u0130talyanlar\u0131n Amerika\u2019da bile olsa mutlaka \u0130talya\u2019daki ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131 ile ortak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olur. Bence bu biraz daha T\u00fcrkiye\u2019deki akademide g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm eksiklik gibi geliyor. Zaten Erkut\u2019la ba\u015farmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015fey de bu tarz, ikimizin d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip oldu\u011funu bildi\u011fimiz hocalarla \u00e7al\u0131\u015fmak \u00e7ok mutlu ediyor.<\/p>\n\n\n\n

C: Ayr\u0131ca post-doc s\u00fcre\u00e7lerinizde ayr\u0131 ayr\u0131 \u00fclkelere (\u0130talya ve Fransa) gidiyorsunuz san\u0131r\u0131m, o s\u00fcre\u00e7leri de ele alabilir miyiz? Bu s\u00fcre\u00e7ten belki bahsetmek isteyebilirsiniz ve size \u00f6zel bir soru olarak da; ilk defa ayr\u0131 olman\u0131z\u0131n ayr\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmak durumunda olmam\u0131z\u0131n bir negatif \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz m\u00fc?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Ben doktoram\u0131 Erkut\u2019tan 1 ay \u00f6nce bitirmi\u015ftim. Doktoram\u0131zda Erkut UCLA\u2019de ben MIT\u2019de bulunmu\u015ftum. Ekolden bahsettik, bakacak olursan\u0131z biri do\u011fu yakas\u0131 bir bat\u0131 yakas\u0131. Doktoram\u0131z sonras\u0131, Avrupa\u2019da bilim nas\u0131l yap\u0131l\u0131yor g\u00f6rmek istedik. Mezuniyetime \u00e7ok az bir s\u00fcre kalm\u0131\u015fken \u0130talya\u2019da postdoc ilanlar\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Hatta ba\u015fvuru tarihi de benim mezuniyetimden \u00f6nceki bir tarihti. Ama oradaki hocayla ileti\u015fime ge\u00e7ince bana \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m konular\u0131n onlar\u0131n yapmay\u0131 planlad\u0131klar\u0131na benzer oldu\u011funu, gelmek istersem bekleyebileceklerini s\u00f6yledi. \u00d6yle olunca ben de mezun oldum ve hemen haftas\u0131nda \u0130talya\u2019da postdoca ba\u015flad\u0131m. Genel olarak yine Erkut\u2019la yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey; bir bilim insan\u0131 ne kadar farkl\u0131 ortam ne kadar farkl\u0131 ara\u015ft\u0131rma ortamlar\u0131 g\u00f6rebiliyorsa o kadar iyi. Asl\u0131nda her birinin iyi yanlar\u0131 da k\u00f6t\u00fc yanlar\u0131 da oluyor. Oradan siz de kendinize g\u00f6re bir yol \u00e7iziyorsunuz. Benim a\u00e7\u0131mdan doktora sonras\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m teorinin \u00f6nemini \u00e7ok daha fazla kavrad\u0131\u011f\u0131m bir d\u00f6nem oldu. \u0130talya\u2019da bir bu\u00e7uk y\u0131l ge\u00e7irdim. Orada doktora tezime yak\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar yapaca\u011f\u0131n\u0131 san\u0131yordum ama ba\u015fka bir konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

E: Ben 3\u20134 ay sonra Paris\u2019e gittim. Ben de farkl\u0131 bir problem \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m, nesneleri videolarda takip etme problemi. Lisans, lisans\u00fcst\u00fc ve doktora e\u011fitiminden bahsediyoruz ama ke\u015fke herkesin b\u00f6yle bir imk\u00e2n\u0131 olsa ve bir postdoc yapsa\u2026 \u00c7\u00fcnk\u00fc postdoc yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda size daha fazla sorumluluk bi\u00e7iliyor. Farkl\u0131 t\u00fcrleri var ama biz daha \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 pozisyonundayd\u0131k. Ben g\u00f6rsel takip \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m ama onu yaparken de doktoramdaki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131ndan faydaland\u0131m, yani madem ba\u011flamsal bilgi \u00e7ok \u00f6nemli, acaba o tarz bir bilgiyi g\u00f6rsel takip taraf\u0131nda da kullanabilir miyim demi\u015ftim. Asl\u0131nda farkl\u0131 ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanarak bir nesneyi takip etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz ama acaba onlar zamana g\u00f6re de\u011fi\u015febilir mi, ba\u011flam\u0131n ona etkisi ne olur \u015feklinde o taraftan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Paris\u2019te 1 y\u0131l kald\u0131m. Ama o 1 y\u0131l bana \u00e7ok \u015fey katt\u0131. Bir \u015feyleri kendi ba\u015f\u0131na yapabiliyor olman\u0131n duygusunu hissetti\u011fim oldu. Doktoran\u0131z s\u0131ras\u0131nda yine yap\u0131yorsunuz ama ara\u015ft\u0131rma probleminize hocan\u0131zla birlikte karar veriyorsunuz. Bir noktada ara\u015ft\u0131rma ba\u011flam\u0131nda daha olgunlu\u011fa eri\u015fiyorsunuz ve kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 aktarman\u0131z gerekiyor. Postdocta halihaz\u0131rda kafan\u0131zda bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 var ve onu ba\u015fka bir probleme uygulama imk\u00e2n\u0131 bulup orada da tek ba\u015f\u0131n\u0131za \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz. En az\u0131ndan ben \u00f6yleydim, bu sayede bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131 istedi\u011fim problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne y\u00f6neltebildim. Bu bana \u00e7ok \u015fey katt\u0131. Tabii uzak olman\u0131n, yurt d\u0131\u015f\u0131na gitmenin getirdi\u011fi zorluklar oldu. Yeni bir ortama gidiyorsunuz ve oraya al\u0131\u015fma zor olabilir. Ben belki biraz daha \u015fansl\u0131yd\u0131m Paris, ger\u00e7ekten ya\u015fan\u0131labilesi kentlerden bir tanesi. Hafta i\u00e7i s\u00fcrekli ara\u015ft\u0131rma taraf\u0131nda yo\u011fun bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz ama ondan sonra hafta sonu \u00e7\u0131k\u0131p dola\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, m\u00fczelere gitti\u011finizde, kitap\u00e7\u0131lara u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda kendinizi \u00e7ok farkl\u0131 bir ortamda bulabiliyorsunuz. Aralarda Aykut geliyordu, ben Venedik\u2019e Aykut\u2019un yan\u0131na gidiyordum. O y\u00fczden o bir y\u0131l gayet g\u00fczel ge\u00e7ti. Giderken de biz daha \u00e7ok yurtd\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil de T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6neriz bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahiptik. Onun da bir etkisi olmu\u015f olabilir. 1\u20131.5 y\u0131l ayr\u0131 kalaca\u011f\u0131z ama ondan sonra bir \u015fekilde tekrar bir araya geliriz diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorduk. Onun da \u00e7\u00fcnk\u00fc garantisi yoktu ama i\u015fte d\u00f6nd\u00fckten sonra da ayr\u0131lmad\u0131k. Daha sonra Hacettepe \u00dcniversitesi\u2019nde \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi olarak \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

C: Tez a\u015famas\u0131nda farkl\u0131 konular \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f olsan\u0131z da nitekim benzer bir oranda benzerdiler. Ama postdocta bu ayr\u0131m \u00e7ok daha derinle\u015fmi\u015f anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla. Bu ayr\u0131lman\u0131n\/farkl\u0131la\u015fman\u0131n sizin hem akademik a\u00e7\u0131dan hem de d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131nda nas\u0131l de\u011fi\u015fimlere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131ndan biraz bahsedebilir misiniz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Biz g\u00fc\u00e7lerimizi birle\u015ftiriyoruz \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorduk. \u00c7\u00fcnk\u00fc ayn\u0131 b\u00f6l\u00fcmde s\u0131f\u0131rdan bir grup kurduk. Ayr\u0131ca, o s\u0131ralar Hacettepe ger\u00e7ekten kabuk de\u011fi\u015ftiriyordu. Bizimle beraber ba\u015flayan \u00e7ok fazla say\u0131da yeni hocas\u0131 vard\u0131. Orada tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z derslerden, lisans program\u0131ndan itibaren hep ad\u0131m ad\u0131m akl\u0131n\u0131zdakileri ger\u00e7ekle\u015ftirme imk\u00e2n\u0131m\u0131z oldu. Sizin soruya gelecek olursak, evet ger\u00e7ekten de ben postdoc s\u00fcrecinde birazc\u0131k daha yapay \u00f6\u011frenmeye daha yak\u0131n konularda \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f oldum. Erkut da g\u00f6rsel problemler \u00fczerine devam etti. Oradaki farkl\u0131 konulara bakmam\u0131z bence d\u00f6nd\u00fckten sonra, dedi\u011fim tabirle g\u00fc\u00e7leri birle\u015ftirme noktas\u0131nda bence bize avantaj sa\u011flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

E: Her ne kadar farkl\u0131 olsak da kopuk de\u011fildik. S\u00fcrekli bir ileti\u015fim halindeydik. \u015eimdi bile kar\u015f\u0131m\u0131za ilgin\u00e7 bir ara\u015ft\u0131rma makalesi \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, bir konferans bildirisi \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda hemen Aykut bana g\u00f6nderir, ben de Aykut\u2019a g\u00f6nderirim. Bir ara tart\u0131\u015fal\u0131m deriz. O ba\u011flamda kopuk de\u011fildik. \u0130kimiz de hangi konularda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, o tarafta nas\u0131l bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip oldu\u011fumuzu, problemlere nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcmler getirdi\u011fimizi birlikte konu\u015fup duruyorduk.<\/p>\n\n\n\n

C: Akademik olarak g\u00fc\u00e7lerinizi birle\u015ftirdi\u011finizi s\u00f6ylediniz. Peki d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131zda, ya\u015fam tarz\u0131n\u0131zda vs. bir de\u011fi\u015fim oldu mu? \u00c7\u00fcnk\u00fc bir yerde Fransa bir yerde \u0130talya\u2019dan bahsediyoruz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Erkut Fransa\u2019da ya\u015famay\u0131 \u00e7ok sevdi. Ben ne kadar akademik olarak \u0130talya bana \u00e7ok \u015feyler katt\u0131 desem de \u0130talya\u2019da ya\u015famay\u0131 o kadar sevmedim. Bunun da temel sebebi, gitmeden bir arkada\u015f\u0131m da uyarm\u0131\u015ft\u0131, \u2018\u2019Biz \u0130stanbul\u2019u ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun o b\u00fcrokrasisini de alm\u0131\u015f\u0131z\u2019\u2019 diye. \u0130talya\u2019ya oranla, T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015famak ger\u00e7ekten o anlamda daha kolay diyorsunuz. Her \u015feyin bir kopyas\u0131 veya fotokopisi al\u0131n\u0131yor. Burada en u\u00e7 \u00f6rnek olarak, \u0130talya\u2019da bir y\u0131l\u0131m\u0131 tamamlad\u0131ktan sonra s\u00f6zle\u015fme uzat\u0131lacakt\u0131. Benim s\u00f6zle\u015fmem yenilenirken istenilen belgelere \u00fcniversite rekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn kimlik fotokopisi bile eklendi. Hatta bir kopyas\u0131 k\u00fct\u00fcphanemde hala duruyor. Bu \u00f6rnekten yola \u00e7\u0131karak gerisini art\u0131k siz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Erkut\u2019un da dedi\u011fi gibi aram\u0131zda s\u00fcrekli etkile\u015fim-ileti\u015fim oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7ok da fark oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

C: San\u0131r\u0131m 2010\u20132011\u2019den bu yana T\u00fcrkiye\u2019de ve Hacettepe\u2019deydiniz. Biraz \u00f6nce orada kabuk de\u011fi\u015fimi oldu dediniz bundan bahsedebilir misiniz? Yak\u0131n zamanda Aykut hocam siz Ko\u00e7 \u00dcniversitesine ge\u00e7tiniz. Buradaki konumlar\u0131n\u0131zdan, verdi\u011finiz derslerden ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131zdan bahseder misiniz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E: \u00d6\u011fretim \u00fcyesi olarak lisans dersleri veriyoruz. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 zorunlu m\u00fcfredatta yer alan dersler oluyor, bir k\u0131sm\u0131 ise sizin ara\u015ft\u0131rma konunuzla alakal\u0131 teknik se\u00e7meli dersler oluyor. Bir de lisans\u00fcst\u00fc dersler veriyoruz. Lisans e\u011fitiminde, yeni gelen \u00f6\u011frencilerle ilgilenmek, onlara yeni bilgiler vermek benim daha \u00e7ok ho\u015fuma gidiyor. O y\u00fczden y\u0131llard\u0131r birinci s\u0131n\u0131flara programlamaya giri\u015f, ikinci s\u0131n\u0131flara algoritmalar adl\u0131 zorunlu derslerini veriyorum. Aykut\u2019un s\u00f6yledi\u011fi bir \u015fey vard\u0131r, her gitti\u011finiz yerdeki hem iyi \u015feyleri hem de k\u00f6t\u00fc \u015feyleri g\u00f6r\u00fcyorsunuz. Bu dersleri vermeye ba\u015flay\u0131nca, bu dersleri daha iyi nas\u0131l verebilirsiniz ona da kafa yormaya ba\u015fl\u0131yorsunuz. Bu dersleri veriyorum dedim ama tek ba\u015f\u0131ma de\u011fil bir grup arkada\u015fla birlikte veriyoruz. Aykut da sonradan dahil oldu gruba. S\u00fcrekli de yeniliyoruz. Programlama dilini de\u011fi\u015ftiriyoruz, yeni konular dahil ediyoruz, \u00f6devlerin verili\u015fini ve lablar\u0131n verili\u015fini de\u011fi\u015ftiriyoruz. Yani o derslerin de kendi i\u00e7erisinde bir evrimsel s\u00fcreci oluyor. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ben g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u015fleme taraf\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in lisans, y\u00fcksek lisans derslerin yan\u0131 s\u0131ra doktora d\u00fczeyinde daha ileri seviye g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u015fleme dersleri veriyorum.<\/p>\n\n\n\n

A: Ben de kabuk de\u011fi\u015ftirme mevzusundan bahsedeyim. Biraz \u00f6nce de bahsetmi\u015ftim, Hacettepe\u2019de bir grup yeni hocayla birlikte ba\u015flad\u0131k. O d\u00f6nem m\u00fcfredat\u0131n ciddi bir \u015fekilde yenilenmesi g\u00fcndeme geldi. B\u00f6l\u00fcm hocalar\u0131 olarak en \u00f6nem verdi\u011fimiz \u015fey zorunlu dersleri minimum tutup se\u00e7meli ders say\u0131s\u0131n\u0131 olabildi\u011fince artt\u0131rmakt\u0131. \u00d6\u011frenciler daha lisans seviyesindeyken bile birazc\u0131k \u00f6zelle\u015fmeye y\u00f6nlendirilebilsinler. Bu da bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan kendi ara\u015ft\u0131rma konular\u0131m\u0131z\u0131, T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7ok da fazla \u00f6rne\u011fi olmayan t\u00fcrde derslerin \u00e7ok rahat bir \u015fekilde hem tan\u0131mlama hem de verme \u015fans\u0131na sahip olduk. Bizimle beraber bilgisayarl\u0131 g\u00f6rme alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan Nazl\u0131 \u0130kizler Cinbi\u015f beraber ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z hocalar\u0131ndan biriydi. Onunla beraber de bu bilgisayarl\u0131 g\u00f6rme laboratuvar\u0131n\u0131 kurmu\u015f olduk. Say\u0131ca fazla oldu\u011fumuz i\u00e7in tabii ki bu a\u00e7t\u0131\u011f\u0131m\u0131z hem lisans hem de lisans\u00fcst\u00fc dersler de kendi ara\u015ft\u0131rma konular\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7ok farkl\u0131 alanlar\u0131na hitap etti. Asl\u0131nda her bir ders di\u011fer dersteki eksikli\u011fi, bo\u015flu\u011fu kapatt\u0131. Ben bunun da \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bir tabir olarak \u00e7ekim merkezi gibi\u2026. Bizim ger\u00e7ekten Hacettepe\u2019deki \u00f6\u011frencilerimiz di\u011fer herhangi bir okulda olamayacak kadar fazla say\u0131da farkl\u0131 konularda dersler alm\u0131\u015f oldu. Bunlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu zaten lisansta da verilmeye ba\u015flanan derslerdi. O da bence bizim Hacettepe\u2019deki avantaj\u0131m\u0131z oldu.<\/p>\n\n\n\n

E: Aykut\u2019un dediklerinin do\u011fal sonucu olarak bu kadar farkl\u0131 se\u00e7meli dersler ve b\u00f6l\u00fcmde yapay zek\u00e2 alan\u0131nda da \u00e7ok fazla \u00e7al\u0131\u015fmalara imza atan arkada\u015flar\u0131m\u0131z vard\u0131. \u0130kinci bir lisans program\u0131 a\u00e7t\u0131lar. \u0130ki y\u0131ld\u0131r o programa \u00f6\u011frenci almaya ba\u015flad\u0131k. Tabii bunlar\u0131 yapmak kolay de\u011fil. Her zaman bir muhalefetle kar\u015f\u0131la\u015fabiliyorsunuz. Akl\u0131m\u0131zdakilerin belli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdik bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiremedik. Aralarda sert tart\u0131\u015fmalara girip fikrimizi savunmak zorunda kald\u0131k. T\u00fcm b\u00f6l\u00fcmlerde benzer de\u011fi\u015fiklikler ger\u00e7ekle\u015firken olabilecek \u015feylerdir. Kendi verdi\u011fimiz dersler \u00f6zelinde m\u00fcfredat\u0131 iyi oturttu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

A: Bahsetti\u011finiz gibi eyl\u00fcl ay\u0131ndan beri Ko\u00e7 \u00dcniversitesi\u2019nde \u00f6\u011fretim \u00fcyesi olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Orada da bu karar verirken tabii \u015fehir de\u011fi\u015ftirme de etkili oldu. \u015eimdi pandemi s\u00fcrecinde oldu\u011fumuz i\u00e7in zaten kimse evden \u00e7\u0131km\u0131yor. O y\u00fczden bunun fark\u0131n\u0131 \u00e7ok da g\u00f6zlemlemi\u015f de\u011filim. Ayr\u0131ca devlet \u00dcniversitesi olunca hem b\u00fct\u00e7eniz \u00e7ok ciddi oranda k\u0131s\u0131tl\u0131 oluyor. Ek olarak Hacettepe\u2019yi Ko\u00e7 \u00dcniversitesi ile k\u0131yaslad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir okul. Hem fak\u00fclte say\u0131s\u0131 fazla hem de b\u00f6l\u00fcm say\u0131s\u0131 fazla. O anlamda Ko\u00e7\u2019un avantaj\u0131 da ger\u00e7ekten \u00e7ok konsantre bir \u015fekilde ellerindeki kaynaklar\u0131 \u00e7ok do\u011fru bir \u015fekilde y\u00f6nlendirebiliyorlar. Bilmiyorum belki bilginiz olmu\u015ftur, Ko\u00e7 \u00dcniversitesi \u0130\u015f Bankas\u0131\u2019ndan bir destek alarak Ko\u00e7 \u00dcniversitesi \u0130\u015f Bankas\u0131 Yapay Zek\u00e2 Ara\u015ft\u0131rma Merkezi\u2019ni kurdu. Benim ge\u00e7i\u015f maceram da biraz bununla ili\u015fkili. Bilgisayar m\u00fchendisli\u011finde hocal\u0131\u011f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, bundan sonra ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ma bu yapay zek\u00e2 merkezinde devam ediyor olaca\u011f\u0131m. Bu da tabii \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019de kal\u0131p T\u00fcrkiye\u2019de master\/doktora yapmak isteyen \u00f6\u011frenciler i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir avantaj. Bu merkez burs imkanlar\u0131 da sa\u011flayabiliyor. Onun da \u00f6tesinde ama\u00e7, birazc\u0131k daha bu konularda kafa yoran ve iyi i\u015flere imza atan insanlar\u0131 bir araya getirip toplamdan daha fazlas\u0131n\u0131 elde etmek. Erkut da asl\u0131nda \u00e7ok uzak de\u011fil. Erkut da bu yapay zek\u00e2 merkezinde yard\u0131m ediyor olacak. Hacettepe\u2019de g\u00fc\u00e7lerimizi birle\u015ftirdik benzetmesi yapm\u0131\u015ft\u0131m. \u015eimdi de iki ayr\u0131 farkl\u0131 kentte olacak.<\/p>\n\n\n\n

C: Erkut hocam biraz size y\u00f6nelik bir soru olarak, Aykut hocam\u0131z\u0131n Ko\u00e7\u2019a, yani ba\u015fka bir okula ge\u00e7ip,sizin ba\u015fka bir okula ge\u00e7memenizin belirli bir sebebi var m\u0131? Ya da ileriye y\u00f6nelik b\u00f6yle planlar\u0131n\u0131z var m\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E: Biraz \u00f6nce de bahsedildi, asl\u0131nda bir aya\u011f\u0131m da Ko\u00e7 \u00dcniversitesi\u2019nde olacak. Kopmu\u015f gibi olaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Pandemi olmasa s\u0131k s\u0131k \u0130stanbul\u2019a gidip orada birlikte \u00e7al\u0131\u015fmaya devam edecektik, \u015fimdi benzer \u015fekilde uzaktan \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyoruz.<\/p>\n\n\n\n

C: Peki hocam, bunca senedir T\u00fcrkiye\u2019de, bili\u015fsel bilimin bir kolunda faaliyet g\u00f6stermektesiniz. Kendi pencerenizden T\u00fcrkiye\u2019deki bili\u015fsel bilim manzaras\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz? Bu konudaki yorumlar\u0131n\u0131z, katk\u0131lar\u0131n\u0131z neler olur?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A: Ben bilgisayar bilimlerinin bu konuda \u015fansl\u0131 oldu\u011fu hissediyorum. Zaten k\u00f6klerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda iki alan\u0131n kesi\u015fimi ciddi oranda fazla. T\u00fcrkiye\u2019de bu anlamda; ODT\u00dc\u2019de, Bo\u011fazi\u00e7i\u2019nde ve Yeditepe\u2019de programlar var. Destek veren kadroya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hep belli bir oranda bilgisayar bilimlerinden hocalar taraf\u0131ndan desteklendi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bunun sebebi de birbirleriyle ger\u00e7ekten etkile\u015fim i\u00e7erisinde olmas\u0131 gereken iki alan zaten. Sizler de biliyorsunuz zaten her y\u0131l d\u00fczenli olarak bir sempozyum serisi d\u00fczenleniyor. Tabii ki daha iyisi olabilir. Bizim doktoram\u0131z s\u0131ras\u0131nda asl\u0131nda bili\u015fsel bilim alan\u0131nda \u00fcniversitelerde yava\u015f yava\u015f programlar a\u00e7\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Oradaki s\u00fcrece bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman gelinen noktay\u0131 belli bir mesafe kat edilmi\u015f olarak g\u00f6r\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

E: Ben de kat\u0131l\u0131yorum buna. Orada g\u00fczel \u00e7al\u0131\u015fmalara imza at\u0131yorlar. Bir k\u0131sm\u0131n\u0131 uzaktan takip ediyoruz. Kendi taraf\u0131m\u0131zdan da her ne kadar bilgisayar ve g\u00f6rme alanlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olsak da ucundan da bili\u015fsel bilime dokunan \u00e7al\u0131\u015fmalarda da bulunuyoruz. Hacettepe\u2019ye d\u00f6nd\u00fckten sonra ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fimiz ilk \u00e7al\u0131\u015fmalardan bir tanesi g\u00f6rsel dikkat i\u00e7in bili\u015fsel modellemeleri incelemi\u015ftik. Hala o konuda \u00e7al\u0131\u015fan doktora, y\u00fcksek lisans ve hatta lisanstan bile merakl\u0131 \u00f6\u011frencilerimiz var. Gene farkl\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma olarak g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin haf\u0131zada ne kadar kalabildi\u011fini \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131k. O ba\u011flamda gelinen noktan\u0131n iyi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u0130nsanlara farkl\u0131 iki disiplin gibi gelebilir insanlara ama ortak dilde de bulu\u015fabiliyorsunuz.<\/p>\n\n\n\n

A: Bir de g\u00fcn\u00fcm\u00fczde her yerde yapay zek\u00e2 furyas\u0131 eserken bence bili\u015fsel bilimin \u00f6nemi de o oranda giderek daha fazla artmal\u0131 diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Buradan da biraz daha bilgisayar m\u00fchendisli\u011fi \u00f6\u011frencilerine \u00e7a\u011fr\u0131 gibi olsun. Bir \u00f6rnek vermek gerekirse, yani \u015fu an i\u00e7in en itici g\u00fc\u00e7lerden biri Google\u2019\u0131n sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 \u015firket DeepMind\u2019taki kadroya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bir bilgisayar bilimci bir yapay \u00f6\u011frenme ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 kadrolar\u0131 kadar bili\u015fsel bilim doktora ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 da \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131lar. Bu tabii birazc\u0131k vizyon meselesi. Bu alanlar\u0131n hepsi birbirleriyle etkile\u015fim halinde kalmas\u0131 gerekiyor ki oradan yeni fikirler yeni modeller do\u011fabilsin. Ben de bu anlamda \u00f6nemli g\u00f6r\u00fcyorum. Yak\u0131n d\u00f6nemde de umar\u0131m daha da artar.<\/p>\n\n\n\n

C: Son olarak, T\u00fcrkiye\u2019de bili\u015fsel bilime ilgi duyan insanlara herhangi t\u00fcrden bir \u00f6neriniz var m\u0131? Yani, kitap film \u00f6nerisinden tutun da bili\u015fsel bilime dair bir yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmay\u0131 d\u00fczeltmeye var\u0131ncaya de\u011fin herhangi bir \u015fey olabilir bu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E: E\u011fer ilgi duyuyorlarsa g\u00fczel kitaplar var. Ben tabii g\u00f6rme alan\u0131ndan \u00f6neri verebilece\u011fim. Francis Crick, DNA sarmal\u0131n\u0131 bulup Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc kazanan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan biri. Asl\u0131nda DNA sarmal\u0131n\u0131 bulduktan sonra bilinci anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Onun \u2018\u2019\u015ea\u015f\u0131rtan Varsay\u0131m (The Astonishing Hypothesis)\u2019\u2019 diye g\u00fczel bir kitab\u0131 var. Bunu yaparken bilinci anlaman\u0131n yollar\u0131ndan bir tanesinin g\u00f6rme sistemimizi anlamak oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. G\u00fczel bir referans kitap olabilir, mutlaka okumalar\u0131n\u0131 \u00f6neririm. Biraz pop\u00fcler bilimi de kapsayacak Steven Pinker\u2019\u0131n \u2018\u2019Zihin Nas\u0131l \u00c7al\u0131\u015f\u0131r? (How the Mind Works?)\u2019\u2019 kitab\u0131 vard\u0131. O da farkl\u0131 \u00e7er\u00e7evelerden ele al\u0131yor ama bili\u015fsel tarafta da ilgin\u00e7 okumalar ger\u00e7ekle\u015ftirdik. Biraz eski kitaplar ama hala \u00f6\u011frencilerime de \u00f6neriyorum.<\/p>\n\n\n\n

A: O halde ben de biraz yenilerden devam edeyim. Daniel Kahneman\u2019\u0131n \u2018\u2019 Thinking, Fast and Slow\u2019\u2019 adl\u0131 kitab\u0131 var. \u00c7ok da yeni say\u0131lmaz ama \u00f6zellikle bizim tarafta yeni ke\u015ffedildi. Ge\u00e7en sene bir konferansta Yoshua Bengio bu kitaptan bahsetti. Ger\u00e7ekten de bizim modellerimizde de eksik olan taraflar var. Modellerimiz h\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi ger\u00e7ekten iyi ba\u015far\u0131yor ama yava\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi iyi ger\u00e7ekle\u015ftiremiyor. \u00d6zellikle yapay zek\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fanlar aras\u0131nda pop\u00fcler bir kitap. Yapay zekadan devam ediyor olaca\u011f\u0131m ama bu bahsetti\u011fim konuyla ili\u015fkili olarak, var olan modeller baz\u0131 spesifik problemlerde \u00e7ok iyi (insan \u00f6tesi performans) \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bazen veride bizim de bulmas\u0131n\u0131 istemedi\u011fimiz k\u0131sa yollar\u0131 bularak bu do\u011fru sonu\u00e7lar\u0131 verdiklerini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir anlamda neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisini \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ke\u015ffedemiyorlar. Yak\u0131n tarihte \u00e7\u0131kan Judea Pearl\u2019\u00fcn \u2018\u2019The Book of Why\u2019\u2019 kitab\u0131 var. Bahsetmedim ama burada sat\u0131r aras\u0131nda de\u011finmi\u015f olay\u0131m. Bu bahsetti\u011finiz ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme (reasoning capability<\/em>) modellerin ortaya konmas\u0131 \u00fczerine Ko\u00e7 \u00dcniversitesi\u2019nden Tilbe G\u00f6ksun ve Deniz Y\u00fcret ile birlikte bir projeye ba\u015flad\u0131k. Umar\u0131m k\u0131sa s\u00fcrede de onlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 payla\u015f\u0131r\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

C: Hocam \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ediyoruz, \u00e7ok keyifli bir sohbet oldu, sa\u011f olun tekrar bizi k\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

A-E: Biz de te\u015fekk\u00fcr ederiz.<\/p>","protected":false},"featured_media":1763,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[748,141,426,84,298,97,94,93,691,64,92,323,297,227,222,461,452,750,348,580,228,611,870,869,871,808,780,100,778,779,110,425,61,749,349],"kategori":[303],"class_list":["post-1762","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-academia","event_publishing_tags-akademi","event_publishing_tags-artificial","event_publishing_tags-artificial-intelligence","event_publishing_tags-bilgisayarli-gorme","event_publishing_tags-bilim","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-computer-vision","event_publishing_tags-deep-learning","event_publishing_tags-derin-ogrenme","event_publishing_tags-education","event_publishing_tags-egitim","event_publishing_tags-hayat","event_publishing_tags-intelligence","event_publishing_tags-life","event_publishing_tags-machine-learning","event_publishing_tags-makine-ogrenimi","event_publishing_tags-nesne-tanima","event_publishing_tags-object-recognition","event_publishing_tags-okul","event_publishing_tags-roportaj","event_publishing_tags-school","event_publishing_tags-science","event_publishing_tags-universite","event_publishing_tags-university","event_publishing_tags-vision","event_publishing_tags-yapay","event_publishing_tags-yapay-zeka","event_publishing_tags-yasam","event_publishing_tags-zeka","kategori-roportaj"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1762","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1762\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1763"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1762"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1762"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1762"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}