{"id":1695,"date":"2021-10-01T15:00:25","date_gmt":"2021-10-01T15:00:25","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1695"},"modified":"2025-04-11T21:47:57","modified_gmt":"2025-04-11T21:47:57","slug":"bilissel-dilbilim-kognitif-vikimaraton","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilissel-dilbilim-kognitif-vikimaraton\/","title":{"rendered":"Bili\u015fsel Dilbilim \u2014 Kognitif VikiMaraton"},"content":{"rendered":"\n

Bu d\u00f6k\u00fcman 4 Eyl\u00fcl 2021 \u2018de CogIST olarak Vikipedi T\u00fcrkiye\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fimiz katk\u0131lar\u0131n bir ar\u015fivi niteli\u011findedir. Vikipedideki maddeler s\u0131kl\u0131kla de\u011fi\u015ftirilebildi\u011fi i\u00e7in, bu katk\u0131lar\u0131n kendi pay\u0131m\u0131za d\u00fc\u015fen k\u0131sm\u0131n\u0131 belgelemek ve ar\u015fivlemek gere\u011fi duyduk. Bu maddeye <\/em>Vikipedi<\/em><\/a>\u2019den eri\u015febilirsiniz. T\u00fcm Kognitif VikiMaraton detaylar\u0131na ise <\/em>buradan<\/em><\/a> ula\u015fabilirsiniz.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel dilbilim<\/strong>, psikoloji<\/a> ve dilbilim<\/a> kaynakl\u0131 ara\u015ft\u0131rma ve bilgileri bir araya getiren disiplinleraras\u0131 bir dilbilim<\/strong> dal\u0131d\u0131r. Dilin bili\u015fle nas\u0131l etkile\u015fime girdi\u011fini, dilin d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi nas\u0131l olu\u015fturdu\u011funu ve dilin zaman i\u00e7indeki ortak zihniyetteki de\u011fi\u015fime paralel olarak evrimini a\u00e7\u0131klar.[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Merriam-Webster\u2019e g\u00f6re, \u201cbili\u015fsel\u201d kelimesi \u201cbilin\u00e7li entelekt\u00fcel faaliyetle (d\u00fc\u015f\u00fcnme, ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme veya hat\u0131rlama gibi) ilgili, onunla ilgili, olmak veya onu dahil etmek\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131r. Merriam-Webster ayr\u0131ca dilbilimi \u201cdil birimleri, do\u011fas\u0131, yap\u0131s\u0131 ve modifikasyonu dahil olmak \u00fczere insan konu\u015fmas\u0131n\u0131n incelenmesi\u201d olarak tan\u0131mlar.[2]<\/a> Bili\u015fsel dilbilim olu\u015fturmak i\u00e7in bu iki tan\u0131m\u0131n birle\u015ftirilmesi, bili\u015fsel dilbilim alan\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lan kavram ve fikirlerin kavram\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Bili\u015fsel dilbilim i\u00e7inde, dil kategorilerinin kavramsal ve deneysel temellerinin analizi birincil derecede \u00f6nemlidir. Dilin bi\u00e7imsel yap\u0131lar\u0131 \u00f6zerkmi\u015f gibi de\u011fil, genel kavramsal \u00f6rg\u00fctlenmenin, kategorizasyon ilkelerinin, i\u015flem mekanizmalar\u0131n\u0131n, deneyimsel ve \u00e7evresel etkilerin bir yans\u0131mas\u0131 olarak incelenir.<\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel dilbilim dili, insanlar\u0131n genel bili\u015fsel kapasitelerine g\u00f6m\u00fcl\u00fc olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden, bili\u015fsel dilbilimin \u00f6zel ilgi alanlar\u0131 \u015funlar\u0131 i\u00e7erir: do\u011fal dil kategorizasyonunun yap\u0131sal \u00f6zellikleri ( prototipiklik, sistematik polislik, bili\u015fsel modeller, zihinsel<\/a> g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler ve kavramsal metafor gibi ) ; dilsel organizasyonun i\u015flevsel ilkeleri (ikoniklik ve do\u011fall\u0131k gibi); s\u00f6zdizimi<\/a> ve anlambilim<\/a> aras\u0131ndaki kavramsal aray\u00fcz ( bili\u015fsel dilbilgisi ve yap\u0131 dilbilgisi taraf\u0131ndan ke\u015ffedildi\u011fi gibi); kullan\u0131mdaki dilin deneyimsel ve pragmatik arka plan\u0131; dilsel g\u00f6relilik<\/a> ve kavramsal evrenseller hakk\u0131nda sorular da dahil olmak \u00fczere dil<\/a> ve d\u00fc\u015f\u00fcnce<\/a> aras\u0131ndaki ili\u015fki.<\/p>\n\n\n\n

Farkl\u0131 bili\u015fsel dilbilim bi\u00e7imlerini bir arada tutan \u015fey, dil bilgisinin sadece dil bilgisini de\u011fil, dilin arac\u0131l\u0131k etti\u011fi gibi d\u00fcnya bilgisini de i\u00e7erdi\u011fi inanc\u0131d\u0131r.[3]<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u2018Bili\u015fsel dilbilim\u2019 kavram\u0131 hakk\u0131nda bilimsel ve terminolojik tart\u0131\u015fmalar var olagelmi\u015ftir ve terimle \u00f6zel olarak ne kastedildi\u011fi konusunda bir fikir birli\u011fi yoktur.[4]<\/a>[5]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Tarih\u00e7e<\/h1>\n\n\n\n

Bili\u015fsel dilbilimin k\u00f6kleri Noam Chomsky\u2019nin<\/a> 1959’da BF Skinner\u2019\u0131n<\/a> Verbal Behavior<\/em><\/a> adl\u0131 eserinin ele\u015ftirel incelemesine dayan\u0131r. Chomsky\u2019nin davran\u0131\u015fsal psikolojiyi<\/a> reddetmesi, bili\u015fsel psikoloji<\/a> ve bili\u015fsel bilim<\/a> gibi yeni kavramlar davran\u0131\u015f\u00e7\u0131-kar\u015f\u0131t\u0131 tutumunu devam ettirmesi psikolojideki oda\u011f\u0131n empirizmden<\/a> mentalizme<\/a> kaymas\u0131na yard\u0131mc\u0131 oldu.[6]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Chomsky, 1970’lerde dilbilimi, bili\u015fsel bilimin bir alt dal\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc, ancak modelini d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmsel [transformational<\/em>] veya \u00fcretici dilbilgisi [generative grammer<\/em>] olarak adland\u0131rd\u0131.<\/a> Dil sava\u015flar\u0131nda [7]<\/a> Chomsky ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelen George<\/a> Lakoff, 1980’lerin ba\u015f\u0131nda Ronald Langacker ve neo-Darwinci dilbilimin di\u011fer savunucular\u0131yla \u201cLakoff-Langacker anla\u015fmas\u0131\u201d alt\u0131nda birle\u015fti. \u201cBili\u015fsel dilbilim\u201d ismini bili\u015fsel bir bilim olarak \u00fcretken dilbilgisinin itibar\u0131n\u0131 sarsmak i\u00e7in tercih ettikleri s\u00f6ylenir.[8]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7 olarak, bug\u00fcn kendilerini bili\u015fsel dilbilimin ger\u00e7ek temsilcileri olarak g\u00f6ren \u00fc\u00e7 rakip yakla\u015f\u0131m vard\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131mlardan birincisi Lakoffian-Langackerian, (ba\u015f harfleri b\u00fcy\u00fck olacak \u015fekilde) Bili\u015fsel Dilbilim\u2019dir. \u0130kincisi \u00fcretici dilbilgisidir, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 di\u011fer ikisinin kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalan bilim insanlar\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Bu bilim insanlar\u0131 bili\u015fsel dilbilimin belirli ayr\u0131 bir \u00e7er\u00e7evenin ad\u0131 olarak de\u011fil, teorik de\u011ferinden ziyade kan\u0131tsal de\u011feriyle de\u011ferlendirilen b\u00fct\u00fcn bir bilimsel ara\u015ft\u0131rma alan\u0131 olarak al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini savunurlar.<\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel dilbilim, dilbilimin nispeten yeni bir dal\u0131d\u0131r. George<\/a> Lakoff ve Ronald Langacker taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. Lakoff, 1987’de \u201cbili\u015fsel dilbilim\u201d terimini, en \u00fcnl\u00fc yaz\u0131lar\u0131ndan biri olan \u201cKad\u0131nlar, Ate\u015f ve Tehlikeli \u015eeyler\u201d<\/em> kitab\u0131nda tan\u0131tt\u0131. Lakoff daha \u00f6nce, dil kullan\u0131m\u0131yla ilgili \u00e7e\u015fitli bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lerin rol\u00fcn\u00fc tart\u0131\u015fan bir\u00e7ok yay\u0131n yazm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6nceki yay\u0131nlardan baz\u0131lar\u0131 \u201cDilbilgisinde \u00c7\u0131kar\u0131m\u0131n Rol\u00fc\u201d [9]<\/a> ve \u201cDilbilim ve Do\u011fal Mant\u0131k\u201d d\u0131r.[10]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Lakoff 1975 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u201cBili\u015fsel Dilbilgisi: Baz\u0131 \u00d6n Spek\u00fclasyonlar\u201d<\/em> yaz\u0131s\u0131nda bili\u015fsel dilbilgisi terimini ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r.[11]<\/a> Bili\u015fsel dilbilim alan\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra, bir\u00e7ok \u00f6nde gelen dilbilimci taraf\u0131ndan ele\u015ftirildi. Bununla birlikte, 1980’lerin sonunda, alan bir\u00e7ok insan\u0131n dikkatini \u00e7ekmi\u015f ve b\u00fcy\u00fcmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel Dilbilim<\/em> dergisi 1990 y\u0131l\u0131nda bu alanda ara\u015ft\u0131rma yapan ilk dergi olarak kuruldu.[12]<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7 Ana Bak\u0131\u015f<\/h1>\n\n\n\n

Bili\u015fsel dilbilimciler, zihnin<\/a> dil edinimi i\u00e7in benzersiz ve \u00f6zerk olan herhangi bir mod\u00fcl\u00fc oldu\u011funu inkar ederler. Bu, Noam Chomsky<\/a> ve di\u011ferlerinin \u00fcretken gramer<\/a> alan\u0131nda benimsedi\u011fi tutumun aksine. Bili\u015fsel dilbilimciler, insan dilbilimsel yetene\u011finin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n do\u011fu\u015ftan gelen oldu\u011funu inkar etmeseler da, bunun bili\u015fin geri kalan\u0131ndan ayr\u0131<\/em> oldu\u011funu inkar ederler. B\u00f6ylece bili\u015fsel bilimde dilin mod\u00fclerli\u011fi i\u00e7in kan\u0131t oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcren bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131n\u0131 reddederler. Ger\u00e7e\u011fe ba\u011fl\u0131 anlambilim gelene\u011finden yola \u00e7\u0131karak, bili\u015fsel dilbilimciler anlam\u0131 kavramsalla\u015ft\u0131rma a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6r\u00fcrler. Anlamlar\u0131 d\u00fcnya modelleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6rmek yerine, zihinsel mekanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6r\u00fcrler.<\/p>\n\n\n\n

Dilbilimsel fenomenler bilgisinin \u2014 yani fonemler, morfemler ve s\u00f6zdizimi \u2014 esasen do\u011fada kavramsal<\/a> oldu\u011funu iddia ederler. Bununla birlikte, dilsel verilerin depolanmas\u0131n\u0131n ve geri al\u0131nmas\u0131n\u0131n, di\u011fer bilgilerin depolanmas\u0131ndan ve elde edilmesinden \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve dilin anla\u015f\u0131lmas\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n, di\u011fer dilbilimsel olmayan g\u00f6revlerde kullan\u0131lanlara benzer bili\u015fsel yetenekleri kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederler.<\/p>\n\n\n\n

Dil yap\u0131lar\u0131n\u0131 tarih ve k\u00fclt\u00fcrden ba\u011f\u0131ms\u0131z terimli erimlerle tan\u0131mlama e\u011filimi gibi bili\u015fsel dilbilimin erken yanl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7mek amac\u0131yla, (s\u0131kl\u0131kla diakronik) bili\u015fsel dilbilimdeki daha yeni akademisyenler bili\u015fsel dile dinamik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 geli\u015ftirmektedir. 1990’lar\u0131n sonlar\u0131ndan bu yana, bu perspektif William Croft (dilbilimci) (diachronic semantics), Elizabeth C. Traugott (pragmatikler ve yeniden kavramsalla\u015ft\u0131rmadaki rol\u00fc), Dirk Geeraerts ( diachronic prototype semantics) ve Adele Goldberg (dilbilimci rolbilim ) ile bili\u015fsel dilbilimi \u015fekillendirdi. ) ( in\u015faat grameri ) i\u00e7erir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ki Temel Taahh\u00fct<\/h1>\n\n\n\n

George Lakoff taraf\u0131ndan 1990’da iki temel taahh\u00fct tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu iki taahh\u00fct, bili\u015fsel dilbilimcilerin izledi\u011fi y\u00f6nelim ve yakla\u015f\u0131m\u0131n temelidir:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Genelleme Taahh\u00fcd\u00fc: Genelleme taahh\u00fcd\u00fcn\u00fcn amac\u0131, en geni\u015f genellemeleri saptamakt\u0131r. B\u00f6ylece insan dilinin t\u00fcm y\u00f6nlerine ve \u00f6zelliklerine uyan genel kurallar\u0131n kal\u0131planmas\u0131 ve anla\u015f\u0131lmas\u0131. Bu ba\u011fl\u0131l\u0131k dil ilkelerinin genelle\u015ftirilmesini istedi\u011finden,\u00a0semantik<\/a>\u00a0(kelimelerin ve anlamlar\u0131n anlam\u0131),\u00a0fonoloji<\/a>\u00a0(ses) ve\u00a0morfoloji<\/a>\u00a0(kelime yap\u0131s\u0131) gibi dili incelemenin \u00f6nceki yollar\u0131 uygun olmayacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok az \u015fey vard\u0131r genelleme odas\u0131.<\/li>\n\n\n\n
  2. Bili\u015fsel Ba\u011fl\u0131l\u0131k: Bili\u015fsel ba\u011fl\u0131l\u0131k, kullan\u0131lan dilin beyin anatomisi ve di\u011fer bilimlerdeki i\u015flevler ile uyumlu olan genel ilkelerini karakterize etmektir. Dolay\u0131s\u0131yla, bu taahh\u00fcd\u00fcn bu temel felsefesi, kullan\u0131lan dilin kurallar\u0131n\u0131n di\u011fer bilimlerden, \u00f6zellikle psikoloji ve bili\u015fsel sinirbilimden bili\u015f hakk\u0131nda bilinenlerle ayn\u0131 fikirde olmas\u0131 gerekti\u011fidir.[13]<\/a><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Yakla\u015f\u0131mlar<\/h1>\n\n\n\n

    1. \u00dcretici Dilbilgisi<\/h1>\n\n\n\n

    \u00dcretici dilbilgisi, zihinde ve beyinde dil hesaplamas\u0131 hakk\u0131nda bir hipotez kayna\u011f\u0131 olarak i\u015flev g\u00f6r\u00fcr. Bu \u2018dilin bili\u015fsel sinirbilimi\u2019 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.[14]<\/a> \u00dcretici dilbilgisi, davran\u0131\u015fsal i\u00e7g\u00fcd\u00fcleri ve bili\u015fsel-dilsel algoritmalar\u0131n biyolojik do\u011fas\u0131n\u0131 inceler ve hesaplamal\u0131-temsili bir zihin teorisi sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

    Pratikte bu, dilbilimciler taraf\u0131ndan c\u00fcmle analizinin, bili\u015fsel yap\u0131lar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karman\u0131n bir yolu olarak al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. \u0130nsanlarda rastgele bir genetik de\u011fi\u015fimin zihinde sentaktik yap\u0131lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla insanlar\u0131n bir dile sahip olmas\u0131 onun ileti\u015fimsel ama\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 de\u011fildir.[15]<\/a>[16]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Konuyla ilgili \u00fcnl\u00fc bir \u00f6rne\u011fe yer verelim. Dilbilimci Noam Chomsky<\/a> \u201cA\u00e7 olan adam ak\u015fam yeme\u011fi sipari\u015f eder mi<\/em> \u201c t\u00fcr\u00fcnden c\u00fcmlelerin \u00e7ok nadir oldu\u011fu ve \u00e7ocuklar\u0131n bunlar\u0131 duyma ihtimalinin olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu s\u00f6yler. Yine de \u00e7ocuklar bu t\u00fcrden c\u00fcmleleri \u00fcretebildikleri i\u00e7in, yap\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenilmedi\u011fini, do\u011fu\u015ftan gelen bili\u015fsel bir dil bile\u015feninden edinildi\u011fi<\/em> ileri s\u00fcrer. \u00dcretken dilbilgisi savunucular\u0131 var oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen dil yetisinin [language faculty<\/em>] bir resmini olu\u015fturmak i\u00e7in i\u00e7 g\u00f6zlem<\/a> yoluyla do\u011fu\u015ftan gelen yap\u0131lar hakk\u0131nda her \u015feyi bulmay\u0131 ama\u00e7 edinmi\u015flerdir.[17]<\/a>[18]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    \u00dcretken dilbilgisi, dili \u00f6zerk bir zihin mod\u00fcl\u00fc olarak ele alarak, mod\u00fcler bir zihin modelini destekler. B\u00f6ylece dil, matematiksel mant\u0131ktan, \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n dil ediniminde hi\u00e7bir rol\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde ayr\u0131l\u0131r.[19]<\/a> \u00dcretici insan bili\u015fi anlay\u0131\u015f\u0131, bili\u015fsel psikoloji<\/a> ve bilgisayar biliminde<\/a> de etkilidir.[20]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    2. Bili\u015fsel Dilbilim (dilbilim \u00e7er\u00e7evesi)<\/h1>\n\n\n\n

    Bili\u015fsel dilbilim yakla\u015f\u0131mlar\u0131ndan biri, (ba\u015f harfleri b\u00fcy\u00fck olacak \u015fekilde) Bili\u015fsel Dilbilim olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r, ancak ayn\u0131 zamanda genellikle t\u00fcm\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck harflerle yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan bili\u015fsel dilbilimdir.[21]<\/a> Bu hareket, 1980’lerin ba\u015f\u0131nda, George Lakoff\u2019un<\/a> metafor teorisinin Ronald Langacker\u2019\u0131n Bili\u015fsel Dilbilgisi<\/a> ile birle\u015fti\u011fi ve \u00e7e\u015fitli yazarlar\u0131n takip eden Yap\u0131 Dilbilgisi modelleriyle birle\u015fti\u011fi zaman ba\u015flad\u0131. Bu birlik, dilsel<\/a> ve k\u00fclt\u00fcrel evrime<\/a> iki farkl\u0131 yakla\u015f\u0131m i\u00e7erir: kavramsal metafor<\/a> ve in\u015fa.<\/p>\n\n\n\n

    Bili\u015fsel Dilbilim, dilin beyinde genel bili\u015fsel ilkelere g\u00f6re i\u015fledi\u011fini savunarak kendisini \u00fcretici dilbilgisinin kar\u015f\u0131s\u0131nda tan\u0131mlar.[22]<\/a> Lakoff ve Langacker\u2019\u0131n fikirleri bilimlerde uygulanmaktad\u0131r. Bili\u015fsel Dilbilim, dilbilim ve \u00e7eviri kuram\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra edebiyat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/a>,[23]<\/a> e\u011fitim<\/a>,[24]<\/a> sosyoloji<\/a>,[25]<\/a> m\u00fczikoloji<\/a>,[26]<\/a> bilgisayar bilimi<\/a> [27]<\/a> ve teoloji<\/a> alanlar\u0131nda da etkilidir.[28]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    A. Kavramsal metafor teorisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Amerikal\u0131 dilbilimci George Lakoff\u2019a g\u00f6re metaforlar<\/em> sadece konu\u015fma fig\u00fcrleri de\u011fil, d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imleridir. Lakoff, soyut ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme ilkelerinin, alt hayvanlarda mevcut olan uzamsal ili\u015fkileri temsil eden g\u00f6rsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve mekanizmalardan evrimle\u015fmi\u015f olabilece\u011fini varsay\u0131yor.[29]<\/a> Kavramsalla\u015ft\u0131rma, bilginin somutla\u015fmas\u0131na<\/em>, g\u00f6rme ve hareketin fiziksel deneyimine dayal\u0131 olarak kabul edilir. \u00d6rne\u011fin, duygu \u2018metaforu\u2019 a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru hareket \u00fczerine kurulurken, ak\u0131l metaforu yukar\u0131 do\u011fru hareket \u00fczerine kurulur<\/em> , \u00f6rne\u011fin \u201cTart\u0131\u015fma duygusal seviyeye d\u00fc\u015ft\u00fc<\/em>, ama ben onu rasyonel seviyeye y\u00fckselttim.\u201d [30]<\/a> Dilin bili\u015fsel bir kapasite olmad\u0131\u011f\u0131, bunun yerine alg\u0131, dikkat, motor beceriler ve g\u00f6rsel ve uzamsal i\u015flemeyi i\u00e7eren di\u011fer bili\u015fsel becerilere dayand\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.[22]<\/a> Ayn\u0131 \u015fey, zaman duygusu gibi di\u011fer bili\u015fsel fenomenler i\u00e7in de s\u00f6ylenir:<\/p>\n\n\n\n

    \u201cG\u00f6rsel sistemlerimizde hem hareket i\u00e7in hem de nesneler\/konumlar i\u00e7in dedekt\u00f6rlerimiz vard\u0131r. Zaman i\u00e7in (bu ne anlama geliyorsa) dedekt\u00f6rlerimiz yoktur . Bu nedenle, zaman\u0131n \u015feyler ve hareket a\u00e7\u0131s\u0131ndan anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi biyolojik a\u00e7\u0131dan anlaml\u0131d\u0131r.\u201d \u2014 George Lakoff<\/p>\n\n\n\n

    Bili\u015fsel Dilbilimde, d\u00fc\u015f\u00fcnmenin<\/a> esas olarak otomatik ve bilin\u00e7siz oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr.[31]<\/a> N\u00f6ro-dilbilimsel programlamada oldu\u011fu gibi<\/a>, dile duyular<\/a> \u00e7er\u00e7evesinde yakla\u015f\u0131l\u0131r.[32]<\/a>[33]<\/a>[34]<\/a> Bili\u015fsel dilbilimciler, kipsel \u015femalarla ilgili ifadeler arayarak bilginin somutla\u015fmas\u0131n\u0131<\/a> incelerler.[35]<\/a> \u00d6rne\u011fin, \u201cBire \u00e7eyrek var\u201d ifadesinde -e<\/em> eki dilde kendisini g\u00f6rsel veya duyu-motorsal \u2018metafor\u2019 olarak g\u00f6steren kal\u0131c\u0131 bir \u015femay\u0131 temsil eder.<\/p>\n\n\n\n

    B. Bili\u015fsel ve yap\u0131sal dilbilgisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Dilbilgisinin temel birimleri olarak yap\u0131lar<\/em>, dilsel evrim birimleri olarak memlerle<\/a> benze\u015fen, gelenekselle\u015ftirilmi\u015f bi\u00e7im-anlam \u00e7iftleridir.[36]<\/a>[37]<\/a>[38]<\/a>[39]<\/a> Bunlar \u00e7ok katmanl\u0131 kabul edilir. \u00d6rne\u011fin deyimler<\/a> \u00fcst-d\u00fczey yap\u0131lard\u0131r ve orta-d\u00fczey yap\u0131lar olarak s\u00f6zc\u00fckleri, s\u00f6zc\u00fckler de alt-d\u00fczey yap\u0131lar olarak morfemleri i\u00e7erebilir.<\/a> \u0130nsanlar\u0131n yaln\u0131zca (bedenlenmi\u015f temsiller i\u00e7in ortak zemin sa\u011flayan) ayn\u0131 beden t\u00fcr\u00fcn\u00fc payla\u015fmaz; konu\u015fman\u0131n oldu\u011fu bir toplulukta ifadeler b\u00fct\u00fcn\u00fc i\u00e7in de ortak bir zemin sa\u011flar.[40]<\/a> Biyolojik organizmalar gibi yap\u0131lar\u0131n da ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcleri vard\u0131r<\/a> ve bu d\u00f6ng\u00fcler dilbilimciler taraf\u0131ndan incelenir.[36]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Bili\u015fsel ve in\u015fac\u0131<\/em> g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, kelimenin geleneksel anlam\u0131yla dilbilgisi yoktur. Genel olarak dilbilgisi olarak alg\u0131lanan \u015fey, yap\u0131lar\u0131n bir envanteridir; karma\u015f\u0131k bir uyarlanabilir sistem ;[41]<\/a> veya bir yap\u0131 pop\u00fclasyonudur.[42]<\/a> Yap\u0131lar, dil ediniminden<\/a> b\u00fct\u00fcnce dilbilimine kadar dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131nda incelenir.[41]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    3. B\u00fct\u00fcnle\u015ftirici Bili\u015fsel Dilbilim<\/h1>\n\n\n\n

    Bili\u015fsel dilbilimde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yakla\u015f\u0131m da vard\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m ne mod\u00fcler (\u00dcretici Dilbilgisi) ne de anti-mod\u00fclerdir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn savunucular\u0131 dil i\u015flemenin di\u011fer bilgi i\u015fleme t\u00fcrlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmasa da, beyin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na g\u00f6re, (belirli bir alanda) \u00f6zelle\u015fti\u011fini iddia eder. Dil; alg\u0131, dikkat, haf\u0131za, motor beceriler, g\u00f6rsel ve uzamsal i\u015flemenin alt\u0131nda de\u011fil, bu insan bili\u015fsel yetilerinden<\/a> biri olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. B\u00fct\u00fcnle\u015ftirici bili\u015fsel dilbilimde vurgu, anlam\u0131n ba\u011flamsal-kavramsal do\u011fas\u0131n\u0131 inceleyen bili\u015fsel semantik \u00fczerindedir.[43]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Hesaplamal\u0131 Yakla\u015f\u0131mlar<\/h1>\n\n\n\n

    1. Do\u011fal Dil \u0130\u015fleme \u00dczerine Bili\u015fsel Perspektif<\/h1>\n\n\n\n

    Bili\u015fsel Dilbilim, Do\u011fal Dil i\u015fleme<\/a> yoluyla zihin durumlar\u0131n\u0131 nitelemek i\u00e7in bilimsel bir \u0130lk \u0130lke<\/a> y\u00f6n\u00fc sunar.[44]<\/a> Daha \u00f6nce belirtildi\u011fi gibi Bili\u015fsel Dilbilim, dilbilgisine geleneksel olmayan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla yakla\u015f\u0131r. Geleneksel olarak Dilbilgisi<\/a>, do\u011fal bir dilde t\u00fcmcelerin, deyimlerin ve kelimelerin bile\u015fimini y\u00f6neten bir dizi yap\u0131sal kural olarak tan\u0131mlan\u0131r. Bili\u015fsel Dilbilim bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan dilbilgisi; alg\u0131, dikkat, motor eriler ve g\u00f6rsel ve uzamsal i\u015flemeyi i\u00e7eren bili\u015fsel beceriler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla insan organizmas\u0131n\u0131n deneyiminin ileti\u015fimine en iyi hizmet eden dil d\u00fczeni kurallar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.[22]<\/a> Bu t\u00fcr kurallar, dil kal\u0131plar\u0131n\u0131n evrimindeki alt ba\u011flam\u0131 anlamak i\u00e7in gelenekselle\u015ftirilmi\u015f anlam \u00e7iftlerini g\u00f6zlemlemekten t\u00fcretilir.[36]<\/a> Her bir dilsel yap\u0131dan \u00f6nce ve sonra gelenleri g\u00f6zlemleyerek alt ba\u011flam\u0131 belirlemeye y\u00f6nelik bili\u015fsel yakla\u015f\u0131m, duyu-motorsal somutla\u015fm\u0131\u015f deneyim a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir anlam temeli sa\u011flar.[33]<\/a> Birlikte ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, bir kelimenin bilgisayar insan deneyimiyle temellendirilmemi\u015f sonsuz zincirde yaln\u0131zca bir sembol oldu\u011funu, o sembol\u00fcn de ba\u015fka bir sembol\u00fcn sembol\u00fc oldu\u011funu vs. varsayan Sembol Temellendirme Problemini detayl\u0131 bir \u015fekilde ele alan stratejilerle Hesaplamal\u0131 dilbilimdeki yakla\u015f\u0131m tan\u0131mlamalar\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturur<\/a>.[45]<\/a> Hesaplamal\u0131 dilbilimin<\/a> geni\u015f ara\u00e7 ve y\u00f6ntemler seti, Do\u011fal Dil \u0130\u015fleme (DD\u0130)<\/a> olarak mevcuttur. Bili\u015fsel Dilbilim, DD\u0130\u2019ye yeni bir dizi yeti ekler. Bu bili\u015fsel DD\u0130 y\u00f6ntemleri, yaz\u0131l\u0131m\u0131n, dahili somutla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f deneyim a\u00e7\u0131s\u0131ndan alt ba\u011flam\u0131 analiz etmesini sa\u011flar.[33]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    2. Y\u00f6ntemler<\/h1>\n\n\n\n

    Do\u011fal Dil \u0130\u015flemenin<\/a> (DD\u0130) amac\u0131, bir bilgisayar\u0131n, i\u00e7indeki dilin ba\u011flamsal n\u00fcanslar\u0131 da dahil olmak \u00fczere, metin ve belgelerin i\u00e7eri\u011fini \u201canlamas\u0131n\u0131\u201d sa\u011flamakt\u0131r. Geleneksel Chomskyci Dilbilimin<\/a> bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, DD\u0130\u2019ye, metindeki anlamsal i\u00e7eri\u011fi -metnin kim, ne, nerede ve ne zaman\u0131n\u0131- dilbilimsel ba\u011flamda, metnin Semanti\u011fi<\/a> ba\u011flam\u0131nda tan\u0131mlamak ve betimlemek i\u00e7in \u00fc\u00e7 yakla\u015f\u0131m veya y\u00f6ntem sunar. Bili\u015fsel dilbilim perspektifi, DD\u0130\u2019ye ba\u011flamsal n\u00fcanslar\u0131, dilbilimsel ba\u011flamda metindeki neden ve nas\u0131l\u0131, ima edilen pragmatik anlam\u0131 veya metnin Pragmatikli\u011fini belirlemek ve betimlemek i\u00e7in bir y\u00f6n sunar.<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Geleneksel dilbilime dayal\u0131 metindeki ger\u00e7ek semanti\u011fi anlamaya y\u00f6nelik \u00fc\u00e7 DD\u0130 yakla\u015f\u0131m\u0131, Sembolik DD\u0130, \u0130statistiksel DD\u0130 ve N\u00f6ral DD\u0130\u2019dir. \u0130lk y\u00f6ntem Sembolik DD\u0130<\/a> (1950’ler \u2014 1990’lar\u0131n ba\u015f\u0131), geleneksel dilbilimin ilk ilke ve kurallar\u0131na dayanmaktad\u0131r. \u0130kinci y\u00f6ntem, \u0130statistiksel DD\u0130<\/a> (1990’lar \u2014 2010’lar), \u00e7oklu ba\u011flamlar i\u00e7in insan k\u00fcrat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcnde ve makine destekli corpora katman\u0131yla ilk y\u00f6ntemin \u00fczerine kuruludur. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc yakla\u015f\u0131m Neural DD\u0130<\/a> (2010’dan itibaren), daha k\u0131sa zaman dilimlerinde birden \u00e7ok ba\u011flam i\u00e7in corpora ve ayr\u0131\u015ft\u0131rma modellerinin tablolanmas\u0131n\u0131 otomatikle\u015ftirmek i\u00e7in derin sinir a\u011f\u0131<\/a> tarz\u0131 y\u00f6ntemlerdeki ilerlemelerden yararlanan \u00f6nceki y\u00f6ntemler \u00fczerine kuruludur.[46]<\/a>[47]<\/a> Stemming ve Lemmatisation gibi DD\u0130 tekniklerini g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in \u00fc\u00e7 y\u00f6ntem de kullan\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece istatiksel olarak Se\u00e7ilmi\u015f-varl\u0131k-tan\u0131ma ve Konu model ile metindeki kim, nerde ve ne zaman\u0131n ili\u015fkili listesi elde edilir. Ayn\u0131 y\u00f6ntemler, Duygu analizi programlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla duygusal ba\u011flam\u0131n istatistiksel \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini elde etmek i\u00e7in bir Kelime Torbas\u0131 modeli<\/a> gibi DD\u0130 teknikleriyle uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bir duygu analiz sisteminin do\u011frulu\u011fu, prensipte, insan yarg\u0131lar\u0131yla ne kadar uyu\u015ftu\u011fudur.[48]<\/a> Duyarl\u0131l\u0131k analizinin de\u011ferlendirilmesi giderek daha fazla uzmanl\u0131\u011fa dayal\u0131 hale geldi\u011finden, her uygulaman\u0131n ayr\u0131 bir e\u011fitim modeline ve de\u011ferlendiriciler aras\u0131 g\u00fcvenilirlik<\/a> sorunlar\u0131n\u0131 art\u0131ran \u00f6zel insan do\u011frulamas\u0131na ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Bununla birlikte, do\u011fruluk, duygusal ba\u011flam\u0131 istatistiksel veya grup d\u00fczeyinde de\u011ferlendirmede kullan\u0131m i\u00e7in genel olarak kabul edilebilir olarak kabul edilir.[49]<\/a>[50]<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Ak\u0131ll\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 taklit etmeyi ve do\u011fal dilin a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 i\u00e7eren metindeki ba\u011flamsal pragmatikleri anlamak i\u00e7in DD\u0130\u2019nin geli\u015fimsel bir y\u00f6r\u00fcngesi Bili\u015fsel DD\u0130\u2019dir.<\/a> Bu y\u00f6ntem, analiz edilen metin par\u00e7as\u0131ndan \u00f6nce ve sonra sunulan bilgilere dayal\u0131 olarak bir kelimeye, deyime, c\u00fcmleye veya metin par\u00e7as\u0131na anlam y\u00fcklemeyi i\u00e7eren kural tabanl\u0131 bir yakla\u015f\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    \u00c7al\u0131\u015fma Alanlar\u0131<\/h1>\n\n\n\n

    Bili\u015fsel dilbilim \u00fc\u00e7 ana \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131na ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n