{"id":1693,"date":"2021-10-01T15:00:05","date_gmt":"2021-10-01T15:00:05","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1693"},"modified":"2025-04-11T21:48:12","modified_gmt":"2025-04-11T21:48:12","slug":"zihinsel-nedensellik-sorunu-kognitif-vikimaraton","status":"publish","type":"blog_content","link":"https:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/zihinsel-nedensellik-sorunu-kognitif-vikimaraton\/","title":{"rendered":"Zihinsel Nedensellik Sorunu\u2014 Kognitif VikiMaraton"},"content":{"rendered":"\n

Bu d\u00f6k\u00fcman 4 Eyl\u00fcl 2021 \u2018de CogIST olarak Vikipedi T\u00fcrkiye\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fimiz katk\u0131lar\u0131n bir ar\u015fivi niteli\u011findedir. Vikipedideki maddeler s\u0131kl\u0131kla de\u011fi\u015ftirilebildi\u011fi i\u00e7in, bu katk\u0131lar\u0131n kendi pay\u0131m\u0131za d\u00fc\u015fen k\u0131sm\u0131n\u0131 belgelemek ve ar\u015fivlemek gere\u011fi duyduk. Bu maddeye <\/em>Vikipedi<\/em><\/a>\u2019den eri\u015febilirsiniz. T\u00fcm Kognitif VikiMaraton detaylar\u0131na ise <\/em>buradan<\/em><\/a> ula\u015fabilirsiniz<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zihinsel nedensellik<\/strong> sorunu, zihin felsefesinde<\/a> kavramsal bir meseledir. K\u0131saca bu sorun, kas\u0131tl\u0131 olarak olu\u015fturulan d\u00fc\u015f\u00fcncelerin veya kas\u0131tl\u0131 zihinsel durumlar\u0131n, kas\u0131tl\u0131 eylemlerin nedenleri oldu\u011fu sa\u011fduyusunu nas\u0131l a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. Sorun, nedensel d\u0131\u015flama sorunu, anormallik sorunu ve d\u0131\u015fsalc\u0131l\u0131k sorunu dahil olmak \u00fczere birka\u00e7 farkl\u0131 alt-soruna b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Ancak felsefi literat\u00fcrde en \u00e7ok dikkat \u00e7eken alt-sorun, tart\u0131\u015fmas\u0131z d\u0131\u015flama sorunudur.<\/p>\n\n\n\n

A\u00e7\u0131klama<\/h1>\n\n\n\n

Zihinsel nedenselli\u011fin temel sorunu sezgiseldir: ilk bak\u0131\u015fta, zihinsel olaylar fiziksel olaylara neden olur gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr (ve tam tersi), ancak zihinsel olaylar\u0131n fiziksel olaylar \u00fczerinde herhangi bir nedensel etkisi nas\u0131l olabilir? Diyelim ki Can, yemekten sonra tatl\u0131 sipari\u015f ediyor. B\u00f6yle bir fiziksel, davran\u0131\u015fsal olay\u0131n en az bir nedeni, Can\u2019\u0131n tatl\u0131 yemeyi istemesi ve tatl\u0131 sipari\u015f ederek yak\u0131nda tatl\u0131 yiyebilece\u011fine inanmas\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ancak, inan\u00e7lar ve arzular gibi zihinsel olaylar, Can\u2019\u0131n a\u011fz\u0131ndan tatl\u0131 sipari\u015f etmesini sa\u011flayacak s\u00f6zleri sarf etmesine nas\u0131l neden olabilir?<\/p>\n\n\n\n

Zihinsel Nedenselli\u011fin Alt Sorunlar\u0131<\/h1>\n\n\n\n

D\u0131\u015flama sorunu<\/h2>\n\n\n\n

A\u015fa\u011f\u0131da, nedensel d\u0131\u015flama sorununun en basit bi\u00e7imiyle bir \u00f6zeti yer almaktad\u0131r ve bu birka\u00e7 olas\u0131 form\u00fclasyondan yaln\u0131zca biridir.<\/p>\n\n\n\n

Herhangi bir bedensel hareketin nedenlerinin izini s\u00fcrmek i\u00e7in insan fizyolojisinin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmak zorunda olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z<\/em> \u00f6l\u00e7\u00fcde<\/em> kas\u0131tl\u0131 eylem, yaln\u0131zca<\/em> bu fizyolojik \u00f6nc\u00fcllerin varl\u0131\u011f\u0131yla eksiksiz ve nedensel bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klanabilir. A\u00e7\u0131klamam\u0131z\u0131n i\u00e7erisine zihinsel durumlar\u0131n bahsini katmam\u0131za gerek yok. Bu, filozoflar\u0131 rahats\u0131z eder \u00e7\u00fcnk\u00fc sezgisel olarak bir ki\u015finin zihinsel durumlar\u0131 (\u00f6rne\u011fin inan\u00e7lar\u0131 ve arzular\u0131) o ki\u015finin harekete ge\u00e7mesinde \u00e7ok \u00f6nemli bir par\u00e7a gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcr. Ancak, fizyolojik ger\u00e7eklerin eylemi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in yeterli oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak, zihinsel durumlar ve onlar\u0131n bahsi, bu gibi bir a\u00e7\u0131klamada gereksiz g\u00f6r\u00fcnmektedir; insan eylemiyle ilgili olarak nedensel ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olarak alakas\u0131z kalma riski alt\u0131ndad\u0131rlar Yoo 2006<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7o\u011fu filozof, bu g\u00f6ze \u00e7arpan alakas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n, son derece sa\u011fduyuya ayk\u0131r\u0131 ve naho\u015f bir pozisyon oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bu pozisyon g\u00fcn\u00fcn sonunda epifenomenalizme yol a\u00e7ar \u2014 zihinsel olaylar\u0131n veya durumlar\u0131n nedensel olarak alakas\u0131z oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr epifenomenalizm. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re zihinsel olaylar herhangi bir nedensel zincirde hi\u00e7bir rol oynamayan yan etkilerdir. Thomas Huxley, epifenomenalizmin zihinsel durumlar\u0131 bir trenden \u00e7\u0131kan buhar olarak ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemesi epey bir ses getirmi\u015ftir: trenden t\u00fcten duman trenin ilerlemesinde nedensel bir rol oynamaz, sadece motorda meydana gelen asli nedenselli\u011fin \u201czuhur eden bir \u00f6zelli\u011fidir\u201d Walter 2003<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Anomali sorunu<\/h2>\n\n\n\n

Zihinsel nedensellikle ilgili bir ba\u015fka sorun da, zihinsel durumlar\u0131n istisnalar olmaks\u0131z\u0131n yer alabilece\u011fi bir bilimsel yasa olmamas\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde zihinsel olaylar\u0131n anormal g\u00f6r\u00fcnmesidir. Zihinsel olaylar, mevcut bilim taraf\u0131ndan tan\u0131mlanan nedensel d\u00fczene bir \u015fekilde uymas\u0131 i\u00e7in kat\u0131 yasalara dahil edilmelidir fakat zihinsel olaylar\u0131n \u00fczerinde h\u00fck\u00fcm s\u00fcren \u201ckat\u0131\u201d yasalar yoktur. [bkz. Davidson 1970<\/a>].<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, olas\u0131 bir yan\u0131t, zihinsel durumlar\u0131 i\u00e7eren psikolojik yasalar\u0131n kat\u0131, istisnas\u0131z yasalar gerektirdi\u011fini reddetmek olmu\u015ftur. Jerry Fodor, temel olmayan (veya \u201c\u00f6zel\u201d) bilimlerin asl\u0131nda kat\u0131 yasalar gerektirmedi\u011fini savunur (Fodor 1980<\/a>). Mevcut uygulamada, \u00f6zel bilimler (\u00f6rne\u011fin, biyoloji ve kimya), ceteris paribus<\/em> yasalara (veya \u201cnormal \u015fartlar alt\u0131nda\u201d tamlamalar\u0131n\u0131 i\u00e7eren yasalara) sahiptir, ki bu ifadelere g\u00f6re de istisnalar vard\u0131r. Ancak, yaln\u0131zca temel bilimlerde (fizik) kat\u0131, istisnas\u0131z yasalar vard\u0131r. Bu nedenle, zihinsel durumlar anormal olsa da, yine de bilimsel olarak sayg\u0131n psikoloji yasalar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015febilirler.<\/p>\n\n\n\n

D\u0131\u015fsalc\u0131l\u0131k sorunu<\/h2>\n\n\n\n

Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda anlamla ilgili d\u0131\u015fsalc\u0131l\u0131k bir\u00e7ok filozof taraf\u0131ndan benimsendi. D\u0131\u015fsalc\u0131l\u0131k, kabaca, bireyin \u00e7evresinin belirli b\u00f6l\u00fcmlerinin, bireyin s\u00f6zc\u00fcklerinin en az\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131n anlam\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr [bkz. Putnam 1975<\/a> ve Burge 1979<\/a>]. Anlam \u00fczerine bir tez, d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz d\u00fcnyadaki \u015feyler hakk\u0131nda<\/em> oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde zihni ve dolay\u0131s\u0131yla zihin felsefemizi etkiler. En az\u0131ndan belirli zihinsel durumlar\u0131n bu anlamda y\u00f6nelimsel<\/a> i\u00e7eri\u011fe sahip oldu\u011fu zihin felsefesinde yayg\u0131n bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6rne\u011fin suyun \u0131slak oldu\u011fu inanc\u0131 belirli bir semantik i\u00e7eri\u011fe sahiptir: su \u0131slakt\u0131r<\/em>. D\u00fc\u015f\u00fcnce suyla ve \u0131slak oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fiyle ilgilidir. Ancak, e\u011fer d\u0131\u015fsalc\u0131l\u0131k do\u011fruysa -e\u011fer ki\u015finin d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin i\u00e7eri\u011finin bir k\u0131sm\u0131, en az\u0131ndan k\u0131smen, ki\u015finin zihninin d\u0131\u015f\u0131ndaki fakt\u00f6rlerden olu\u015fuyorsa- o zaman zihinsel durumlar\u0131n nas\u0131l olur da fiziksel durumlara neden oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamada bir ba\u015fka zorluk daha g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcne gelir. (Yoo 2006<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Sa\u011fduyusal \u00c7\u00f6z\u00fcmler<\/h1>\n\n\n\n

Nedensel d\u0131\u015flama kar\u015f\u0131 arg\u00fcman\u0131<\/h2>\n\n\n\n

Nedensel d\u0131\u015flama bir fizikalizm<\/a> savunucusu de\u011filseniz zihinsel nedensellik i\u00e7in bir problem olu\u015fturmaz. Jaegwon Kim\u2019in nedensel d\u0131\u015flama arg\u00fcman\u0131, e\u011fer t\u00fcm fiziksel etkilerin yeterli fiziksel nedenleri varsa ve hi\u00e7bir fiziksel etki ayr\u0131k fiziksel ve zihinsel nedenler taraf\u0131ndan iki kez neden olunmuyorsa, hi\u00e7bir zihinsel nedenin indirgenemez olamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir (Kallestrup 2006). Her \u015feyden \u00f6nce, nedensel d\u0131\u015flama arg\u00fcman\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fc, fizikalizmin tan\u0131m\u0131d\u0131r. Kim, t\u00fcm fiziksel etkilerin yeterli fiziksel nedenlere sahip oldu\u011funu belirtir. Bu ifade yaln\u0131z ba\u015f\u0131na ikicili\u011fi, idealizmi ve zihinsel nedenselli\u011fi reddetmek i\u00e7in yeterlidir. Oysa, nedensel d\u0131\u015flama arg\u00fcman\u0131n\u0131n kalan\u0131n\u0131 belirtmek gereksizdir \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm fiziksel etkilerin yeterli fiziksel nedenleri varsa fiziksel d\u0131\u015f\u0131ndaki herhangi bir madde hi\u00e7bir fiziksel etkiye iki kez neden olmaz. Ayr\u0131ca, t\u00fcm fiziksel etkilerin yeterli fiziksel nedenleri varsa, o zaman t\u00fcm a\u00e7\u0131kl\u0131klar\u0131yla indirgenebilir veya indirgenemez zihinsel nedenlerin olmayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u0130kinci olarak, e\u011fer bir ki\u015fi fizikalizmi desteklemiyorsa, o zaman t\u00fcm fiziksel etkilerin yeterli fiziksel nedenleri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc desteklemeyecektir, veya en az\u0131ndan mant\u0131ksal olarak bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc desteklemek zorunda de\u011fildir. Son olarak fizikalizm, zihnin beyinle ayn\u0131 oldu\u011fu ve\/veya zihinsel ile fizikselin aras\u0131nda bir \u00e7e\u015fit ontolojik denetim ili\u015fkisi oldu\u011fu (supervenience) hipotezidir, ancak bu bir olgu de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla, zihinsel nedenselli\u011fe kar\u015f\u0131 delil olarak nedensel d\u0131\u015flama hipotezini kullanmak, zihinsel nedenselli\u011fi desteklemek i\u00e7in \u201cPopper\u2019in \u00fc\u00e7 d\u00fcnya form\u00fclasyonu\u201d veya \u201cpsikolojik do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k\u201d (bu b\u00f6l\u00fcmde g\u00f6sterildi\u011fi gibi) kullanmaktan farkl\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

A\u011flaman\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131<\/h2>\n\n\n\n

Fiziksel bedenlerin alemi i\u00e7inde zihinsel nedenselli\u011fi kan\u0131tlamak zorlu bir i\u015ftir. Yine de her insan, insan v\u00fccudunda zihinsel nedenselli\u011fe tan\u0131k olmu\u015ftur. A\u011flaman\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na bakal\u0131m. A\u011flama, fiziksel bir neden veya zihinsel (duygusal) bir neden ile birle\u015fen fiziksel bir etkidir. \u00dc\u00e7 t\u00fcr g\u00f6zya\u015f\u0131 vard\u0131r: bazal g\u00f6zya\u015flar\u0131, refleks g\u00f6zya\u015flar\u0131 ve duygusal g\u00f6zya\u015flar\u0131 (Hoyt 2008). Bazal g\u00f6zya\u015flar\u0131 g\u00f6zlerimizin kurumas\u0131n\u0131 engeller, refleks g\u00f6zya\u015flar\u0131 g\u00f6z tahri\u015flerine (fiziksel nedensellik) tepkidir ve duygusal g\u00f6zya\u015flar\u0131 \u00fcz\u00fcnt\u00fc, ne\u015fe vb. zihinsel nedenlerin bir sonucudur (Hoyt 2008). Sonuncusuna, duygusal g\u00f6zya\u015flar\u0131na odaklanaca\u011f\u0131m. \u00dcz\u00fcnt\u00fc beyinde bir kez kaydedildi\u011finde, endokrin sistemi ok\u00fcler b\u00f6lgeye hormon salg\u0131lar ve g\u00f6zya\u015f\u0131 olu\u015fur (Hoyt 2008). Ki\u015finin zihinsel durumundan kaynaklanarak a\u011flamak, t\u00fcm k\u00fclt\u00fcrlerde ve demografik \u00f6zelliklerde yayg\u0131n olan bir olayd\u0131r. \u0130ster \u00fcz\u00fcnt\u00fcden ister sevin\u00e7ten a\u011flayal\u0131m, bunlar\u0131n hepsi zihinsel nedensellikten kaynaklanan olaylard\u0131r. Aksini iddia etmek insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n

Ki\u015fi bir oyuncu de\u011filse, a\u011flamas\u0131 planl\u0131 de\u011fildir ve dolay\u0131s\u0131yla g\u00f6zya\u015flar\u0131n\u0131n akmas\u0131na neden olan mekanizmaya g\u00f6z atabilir hale geliriz. Beyin, bir kez aktive edildi\u011finde, biz fark\u0131nda olmadan 10 saniyeye kadar fizyolojik tepkiler \u00fcreten n\u00f6ral kal\u0131plara sahiptir. (Koch, Christof. 2012. \u201cHow Physics and Neuroscience Dictate Your \u2018Free Will\u2019 Scientific American: 12 Nisan ve d\u011fr.)<\/p>\n\n\n\n

Geleneksel \u00c7\u00f6z\u00fcmler<\/h1>\n\n\n\n

\u0130kici \u00e7\u00f6z\u00fcmler<\/h2>\n\n\n\n

Baz\u0131lar\u0131, zihinsel ve fiziksel olan\u0131n olduk\u00e7a farkl\u0131 \u015feyler olmas\u0131na ra\u011fmen, yine de birbirleriyle nedensel olarak etkile\u015fime girebileceklerini iddia ettiler. [ Descartes & 1642\/1986<\/a>, II. ve V. Meditasyonlar]. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, etkile\u015fimci ikicilik<\/em><\/a> olarak bilinir. Etkile\u015fimci ikicili\u011fin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck sorun, zihinsel olaylar gibi uzamsal olmayan (fiziksel d\u00fcnyada herhangi bir yer kaplamayan<\/em>) olaylar\u0131n fiziksel olaylarla nedensel olarak etkile\u015fime girdi\u011fini s\u00f6yleyebilece\u011fimiz bir nedensellik kavram\u0131n\u0131 ifade etmektedir. Mevcut bilimsel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, fiziksel alem nedensel olarak kapal\u0131d\u0131r<\/em><\/a>, \u00e7\u00fcnk\u00fc nedensel ili\u015fkiler sadece fiziksel alemdeki fiziksel olaylar aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir. Bu t\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnceler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, baz\u0131lar\u0131 etkile\u015fimci ikicilikteki ana varsay\u0131mlar\u0131n, zihinsel nedensellik sorununu \u00e7\u00f6zmekten \u00e7ok sorunu as\u0131l bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn \u00fcretti\u011fini s\u00f6ylemenin uygun oldu\u011funu iddia eder.(bkz. Yoo 2006<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Fizikalist \u00e7\u00f6z\u00fcmler<\/h2>\n\n\n\n

Di\u011fer bir olas\u0131l\u0131k fiziksel olaylar\u0131n zihinsel olaylarla ayn\u0131 (en az\u0131ndan olumsal olarak) veya fiziksel olaylar\u0131n \u00fczerinde<\/em> oldu\u011funu s\u00f6ylemektir. Bu genel ba\u015fl\u0131k alt\u0131na giren g\u00f6r\u00fc\u015flere fizikalizm<\/a> veya materyalizm<\/a> denir. Ancak bu t\u00fcr g\u00f6r\u00fc\u015fler, zihinsel olaylar\u0131n hangi manada ve nas\u0131l fiziksel oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in belirli bir teori gerektirir. \u00d6rne\u011fin, b\u00f6yle bir teori davran\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131kt\u0131r<\/a> . Davran\u0131\u015f\u00e7\u0131lar, genel olarak, zihinsel olaylar\u0131n yaln\u0131zca belirli \u015fekillerde davranma e\u011filimleri oldu\u011funu iddia ederler. Ba\u015fka bir teori, zihinsel olaylar\u0131n fiziksel olaylarla (tip veya \u00f6rnekleme) \u00f6zde\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyen \u00f6zde\u015flik teorisidir.<\/a> \u0130\u015flevselcilik<\/a> olarak bilinen daha yeni bir g\u00f6r\u00fc\u015f, zihinsel olaylar\u0131n oynad\u0131klar\u0131 nedensel rol taraf\u0131ndan ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 (veya olu\u015fturuldu\u011funu) iddia eder. Dolay\u0131s\u0131yla zihinsel olaylar, yaln\u0131zca belirli nedensel (veya i\u015flevsel) roller olduklar\u0131ndan, do\u011frudan nedensel alanda bir yer bulurlar. Son olarak, bu t\u00fcr zihinsel olaylar\u0131n oldu\u011funu basit\u00e7e reddeden eleyici materyalizm vard\u0131r;<\/a> bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, asl\u0131nda bir zihinsel nedensellik sorunu yoktur.<\/p>\n\n\n\n

Metin i\u00e7i referanslar<\/h1>\n\n\n\n