{"id":2112,"date":"2023-07-26T15:00:14","date_gmt":"2023-07-26T15:00:14","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&#038;p=2112"},"modified":"2025-09-20T13:42:25","modified_gmt":"2025-09-20T13:42:25","slug":"bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-koklasa-koklasa-mi-anlasir-muharrem-ayar","status":"publish","type":"blog_content","link":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-koklasa-koklasa-mi-anlasir-muharrem-ayar\/","title":{"rendered":"Bilimin En Zor Problemi: Hayvanlar Kokla\u015fa Kokla\u015fa M\u0131 Anla\u015f\u0131r? \u2014 Muharrem Ayar"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4ae8\">\u201cBilimin En Zor Problemi\u201d serisinin t\u00fcm yaz\u0131lar\u0131na&nbsp;<a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/tagged\/bilimin-en-zor-problemi\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">buradan<\/a>&nbsp;eri\u015febilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"68ca\"><em>Muharrem Ayar, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Dilbilim B\u00f6l\u00fcm\u00fc Mezunu. \u0130\u015faret dili dilbilimi, dil edinimi ve dil evrimi konular\u0131yla ilgileniyor. \u015eu anda Max Planck Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde asistanl\u0131k yap\u0131yor.<\/em><\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"1327\"><strong>Giri\u015f: Dili Anlamak ve Evrimle Bulu\u015fturmak<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fabd\">Dil, g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131zda garanti g\u00f6z\u00fcyle bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve \u00e7o\u011fu zaman \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmedi\u011fimiz bir fenomendir. Elbette, hayat\u0131m\u0131zda dil ile alakal\u0131 meseleleri konu\u015furken yararlanabilece\u011fimiz T\u00fcrk Dil Kurumu gibi olu\u015fumlar ve \u00e7e\u015fitli s\u00f6zl\u00fckler bulunuyor. Fakat, bunlar dil evrimi konusunda i\u015fleyece\u011fimiz dil olgusu ile alakal\u0131 bize \u00e7ok az bilgi sa\u011flamakta. Bu sebeple, her \u015feyden \u00f6nce dil dedi\u011fimiz zaman akl\u0131m\u0131za gelen olgular\u0131n ayr\u0131m\u0131na k\u0131saca bir de\u011finmemiz gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"32be\">\u201cDil\u201d ve \u201cdil\u201d<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ed8c\">Hadi k\u0131sa bir soru sorarak ba\u015flayal\u0131m. \u201cDil\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc duydu\u011funuzda akl\u0131n\u0131za ilk gelen \u015fey ne? Kimileri i\u00e7in bu sorunun cevab\u0131 \u0130ngilizce, Almanca ya da T\u00fcrk\u00e7e olacakt\u0131r. Aram\u0131zdaki kodlama ile u\u011fra\u015fan bilgisayar m\u00fchendisleri i\u00e7inse C#, Python ya da Java bu sorunun cevaplar\u0131 aras\u0131nda bulunuyordur. E\u011fer serbest \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m yapmay\u0131 seven bir insansan\u0131z, akl\u0131n\u0131za anadil de gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4514\">Bu cevaplar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc pek tabii ki de \u201cdil\u201d olgusu alt\u0131nda inceleyebiliriz. G\u00fcndelik hayatta genellikle ileti\u015fim i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z, sosyal medyada motivasyon g\u00f6nderilerinde mesaj\u0131n size ula\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan araca \u201cdil\u201d diyoruz. Bu dil \u0130ngilizce, T\u00fcrk\u00e7e ya da Almanca olabilir. Fakat, bu yaz\u0131 dizisinde inceleyece\u011fimiz \u201cDil\u201d olgusundan anlamam\u0131z gereken olgu bu de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0a9b\">\u201cDil\u201d dedi\u011fimiz olgu, insan beyninde ger\u00e7ekle\u015fen; \u00fczerine teori, hipotez ya da deneylerden s\u00f6z edebilece\u011fimiz bir olgu. Bir di\u011fer deyi\u015fle, bu yaz\u0131 dizisinde \u201cDil\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne daha bilimsel bir yerden yakla\u015faca\u011f\u0131z. Bu sebepten \u00f6t\u00fcr\u00fc \u201cDil\u201d ve \u201cdil\u201d ayr\u0131m\u0131na gidiyoruz. B\u00fcy\u00fck harfle yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6zc\u00fck insandaki bili\u015fsel bir beceriye kar\u015f\u0131l\u0131k gelirken, k\u00fc\u00e7\u00fck harfle yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6zc\u00fck bunun g\u00fcndelik hayatta kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u015fekline kar\u015f\u0131l\u0131k geliyor.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"780a\">Nedir Bu Dil?<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3123\">Dil temelde insanlara \u00f6zg\u00fc olan bili\u015fsel bir yetidir. Daha sonra daha detayl\u0131 bahsedece\u011fimiz \u00fczere di\u011fer hayvanlarla insanlar\u0131 ay\u0131ran belki de en \u00f6nemli bili\u015fsel yetidir. Bu yetinin bilimsel olarak incelenmesine de \u00e7ok basit bir \u015fekilde Dilbilim denilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d7fe\">Dilbilim, Ferdinand de Saussure ile ilk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zamanda daha ileti\u015fim odakl\u0131 bir bilim dal\u0131 iken zaman i\u00e7erisinde, \u00f6zellikle de Noam Chomsky\u2019nin etkisiyle, dil yetisine i\u00e7rek kurallar\u0131 inceleyen bir bilim dal\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bunun sonucunda dilbilimciler, dili makro seviyede belli alanlar i\u00e7erisinde incelemeye ba\u015flad\u0131. Dili anlamak i\u00e7in bu alanlar\u0131 k\u0131saca tan\u0131tacak olursak:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a649\">&#8211; Sesbilgisi ve sesbilim, dilin i\u00e7erisinde bulunan seslerin ve bu seslerin kurallar\u0131n\u0131 inceleyen bilim dallar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d9b1\">&#8211; Bi\u00e7imbilim, dil i\u00e7erisindeki en k\u00fc\u00e7\u00fck anlaml\u0131 yap\u0131 ta\u015flar\u0131n\u0131 inceleyen bilim dal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d01f\">&#8211; S\u00f6zdizim, dildeki c\u00fcmlelerde s\u00f6zc\u00fcklerin nas\u0131l bir araya geldi\u011fini inceleyen bilim dal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bbcc\">&#8211; Anlambilim ve Edimbilim ise c\u00fcmlenin anlam\u0131n\u0131 ve bu anlam\u0131n farkl\u0131 ba\u011flamlarda ne \u015fekilde de\u011fi\u015fti\u011fini inceleyen bilim dallar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"eef4\">\u00dcstteki listeden yola \u00e7\u0131kacak olursak, dilbilim en geni\u015f seviyede dilin seslerini, yap\u0131s\u0131n\u0131 ve anlam\u0131n\u0131 inceleyen bilim dal\u0131d\u0131r. \u00d6te yandan daha mikro seviyelerde dilbilim ba\u015fka bilim alanlar\u0131yla da bulu\u015farak dilin psikolojik, sosyolojik ve biyolojik temellerini de inceleyebilir. T\u0131pk\u0131 bu yaz\u0131 dizisinde dile evrimsel olarak yakla\u015faca\u011f\u0131m\u0131z gibi\u2026<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"c4b3\">Dil ve Evrimin Bulu\u015fmas\u0131<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"afcc\">Dil ve evrimin bulu\u015fmas\u0131ndan bahsederken \u00f6ncelikli olarak bir ayr\u0131m\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Dil evrimi denildi\u011fi zaman bir insan herhangi bir dilin zaman i\u00e7erisinde ge\u00e7irdi\u011fi de\u011fi\u015fimleri incelemek isteyebilir. Bu alanda yap\u0131lan inceleme genellikle T\u00fcrk\u00e7e gibi bir dilin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, o dilin gramerinin ve kurallar\u0131n\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu ve nesiller aras\u0131 aktar\u0131m sayesinde nas\u0131l tam anlam\u0131yla bir dil oldu\u011fu \u00fczerine durmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"68e3\">Bu yaz\u0131 dizisinde temel kayg\u0131m\u0131z ise insan bili\u015fsel kapasitesi olan dilin nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu yetinin hangi \u00f6zelliklerinin hangi t\u00fcrlerle payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlama kayg\u0131s\u0131 olacak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8fe5\">Peki, evrim ve dil neden bulu\u015fsun ki? Daha \u00f6nce de s\u00f6yledi\u011fimiz \u00fczere, dil insan\u0131 di\u011fer canl\u0131lardan ay\u0131ran bili\u015fsel bir yetidir. \u0130nsan\u0131n bu denli farkl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir yetinin ortaya nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak kimileri i\u00e7in insan olman\u0131n en b\u00fcy\u00fck gizemini anlamak konusunda \u00f6nemli bir mihenk ta\u015f\u0131 olacakt\u0131r. Bu y\u00fczden dil yetisiyle evrimi bulu\u015fturma \u00e7abas\u0131 i\u00e7erisine giriyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8286\">O zaman ba\u015fka bir soruyla daha devam edelim. Bu iki alan\u0131n bulu\u015fmas\u0131 neden bilimin en zor problemi? \u015e\u00f6yle bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma ile ba\u015flayal\u0131m: g\u00f6z ya da di\u011fer organlar\u0131n zaman i\u00e7erisinde nas\u0131l geli\u015fti\u011fini fosil kay\u0131tlardan inceleyebiliyoruz. Daha basit canl\u0131lara ait fosillerde g\u00f6z gibi bir yap\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcllerini g\u00f6r\u00fcp i\u015flevini anlayabiliyoruz. Ama, dil gibi bir bili\u015fsel yeti arkas\u0131nda fosil b\u0131rakmayan bir \u015fey. Bu sebeple dil evrimi, Christiansen ve Kirby\u2019nin (2003) tabiriyle \u201cbilimdeki en zor problem\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5dc8\">Yani bu problem \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz bir problem de\u011fil, ancak en nihayetinde \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olduk\u00e7a fazla zaman ve efor gerektirecektir. \u015eansl\u0131y\u0131z ki, bu eforu bir s\u00fcredir sarf eden bir\u00e7ok bilim insan\u0131 bulunmakta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"20d2\">Biz de bu yaz\u0131 dizisinde bu eforu sarf eden bilim insanlar\u0131 nerelere kadar gelmi\u015f, bu probleme nas\u0131l bir yakla\u015f\u0131m sergilemi\u015fler ve aralar\u0131nda nas\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f ona bakaca\u011f\u0131z. Yaz\u0131 dizisi boyunca insan dilini di\u011fer ileti\u015fim sistemlerinden ay\u0131ran detaylara, ku\u015flar\u0131n \u015fark\u0131lar\u0131na, primatlar\u0131n ileti\u015fimlerini nas\u0131l sa\u011flad\u0131\u011f\u0131na, protodil denen kavrama ve dilin ger\u00e7ekten bir adaptasyon olup olmad\u0131\u011f\u0131na bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"884c\"><strong>Hayvanlar Kokla\u015fa Kokla\u015fa m\u0131 Anla\u015f\u0131r?<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2841\">\u201c\u0130nsanlar konu\u015fa konu\u015fa, hayvanlar kokla\u015fa kokla\u015fa anla\u015f\u0131r.\u201d Bu atas\u00f6z\u00fcn\u00fc hayat\u0131n\u0131zda en az bir kere duymu\u015fsunuzdur. Koku ger\u00e7ekten de hayvanlar\u0131n birbirleriyle anla\u015fmas\u0131nda olduk\u00e7a \u00f6nemli bir yer tutmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, s\u0131\u011f\u0131rlar gruplar\u0131n\u0131 tan\u0131mlamak ve yavrular\u0131n\u0131 tan\u0131mak, k\u00f6pekler b\u00f6lgelerin hangi hayvana ait oldu\u011funu anlamak ve kedibal\u0131klar\u0131 \u00fcremek i\u00e7in koku duyular\u0131n\u0131 kullanmaktad\u0131r (Padodara ve Jacob, 2014).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c9b5\">O zaman, hayvanlar kokla\u015fa kokla\u015fa anla\u015f\u0131r diyebilmeliyiz. Fakat, her hayvan kokla\u015fa kokla\u015fa anla\u015f\u0131r m\u0131? Bu yaz\u0131da, kokla\u015fa kokla\u015fa anla\u015fmay\u0131 ikinci plana atan ve farkl\u0131 sistemlerle grup \u00fcyeleriyle anla\u015fan baz\u0131 hayvanlar\u0131 inceleyece\u011fiz. Bu hayvanlar\u0131 incelerken, hayvanlar\u0131n anla\u015fma sistemlerinin insan diline ne a\u00e7\u0131ndan benzer oldu\u011funa bak\u0131p, insan dilini di\u011fer hayvanlar\u0131n ileti\u015fim sistemlerinden ay\u0131ran \u00f6zelliklerine bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"7230\">Homoloji ve Analoji<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9f8f\">Evrim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n en temel prensipleri aras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma bulunmaktad\u0131r. Bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar sonucunda bir yap\u0131n\u0131n ya da bir becerinin payla\u015f\u0131lmas\u0131 durumu i\u00e7in literat\u00fcrde homoloji ve analoji olarak adland\u0131r\u0131lan iki terim kullan\u0131lmaktad\u0131r. Boyden (1947) homolojiyi bir \u00f6zelli\u011fin ortak atada bulunmas\u0131 ya da \u00f6z olarak birbirine benzer olmas\u0131 ile ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131rken, anolojiyi farkl\u0131 t\u00fcrlerde \u00e7\u0131km\u0131\u015f evrimsel olarak ortak olmayan benzer \u00f6zellikler ile ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e0e9\">Peki, bu iki terim evrim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ne i\u015fe yar\u0131yor? Fitch &amp; Mietchen\u2019e (2013) g\u00f6re homolojiyi bir \u00f6zelli\u011fin ortak atada bulunup bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olmas\u0131, analojiyi ise bir \u00f6zelli\u011fin evrimi s\u0131ras\u0131ndaki kilit noktalar\u0131 anlamak i\u00e7in kullan\u0131yoruz. Dil evrimi i\u00e7in konu\u015facak olursak, dile benzer ileti\u015fim sistemlerinin insanlarda ne zamand\u0131r bulundu\u011funu anlamak i\u00e7in homoloji, dil gibi ileti\u015fim sistemlerinin nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in analojinin yard\u0131m\u0131n\u0131 kullan\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f655\">Bu sebeple, bu yaz\u0131da inceledi\u011fimiz ileti\u015fim sistemlerine analojik bir a\u00e7\u0131dan yakla\u015faca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Tabii ki ilerleyen yaz\u0131larda dil evrimine homolojik olarak yakla\u015fan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 da konu\u015faca\u011f\u0131z. Fakat \u00f6ncelikli olarak analojik bir yakla\u015f\u0131mla beraber dile benzeyen ileti\u015fim sistemlerini hangi t\u00fcrlerin nas\u0131l kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 konu\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"e57a\">Dans\u0131n G\u00fcc\u00fc<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e7f3\">Birisi dans hakk\u0131nda konu\u015furken genellikle dans\u0131n ileti\u015fim g\u00fcc\u00fc hakk\u0131nda konu\u015fmaz. Pek tabii ki de, aram\u0131zda performans sanatlar\u0131yla i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 olan ki\u015filer dans g\u00f6sterilerinin ayr\u0131l\u0131k, sevin\u00e7 ya da a\u015fk gibi temalar\u0131 aktarmak i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6yleyecektir. \u00d6te yandan, \u00e7o\u011fumuzun danstan anlad\u0131\u011f\u0131 \u015fey harmandal\u0131, tango ya da ba\u015fka t\u00fcr halk ve salon danslar\u0131 olacakt\u0131r. Ama dans\u0131 ileti\u015fim kavram\u0131yla beraber kullanmak \u00e7ok az g\u00f6r\u00fclen bir \u015feydir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6b74\">Bu iki kavram\u0131 nas\u0131l ve ne zaman beraber kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 merak ediyorsan\u0131z, cevap \u201car\u0131lar\u201d olacakt\u0131r. Ar\u0131lar\u0131n bir\u00e7o\u011fumuz i\u00e7in farkl\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 bulunsa da ar\u0131lar dil evrimi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda olduk\u00e7a s\u0131k kullan\u0131lan \u00f6rneklerden bir tanesidir. Bunu da Karl von Frisch\u2019in 1967 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya bor\u00e7luyuz (von Frisch, 1993).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2278\">Genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bal ar\u0131lar\u0131, ar\u0131 dans\u0131 ad\u0131 verilen bir dans ile kovandaki besin toplamakla g\u00f6revli olan ar\u0131lara besin kayna\u011f\u0131 hakk\u0131nda bilgi sa\u011flamaktad\u0131rlar (Michelsen, 2003). Bu dans sayesinde ar\u0131lar, besin kayna\u011f\u0131n\u0131n nerede oldu\u011funa dair birbirlerine kabaca bilgi vermektedirler. Kabaca dememizin sebebi ise, Gr\u00fcter ve Famina (2009) taraf\u0131ndan ortaya koyuldu\u011fu \u00fczere di\u011fer ar\u0131lar\u0131n dansla edilen bilgilerin yan\u0131nda kendi tecr\u00fcbelerinden ve dans eden ar\u0131dan gelen koku bilgisi gibi bilgilerden de faydalanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f459\">Bu bilgiler haricinde, ar\u0131 dans\u0131 t\u0131pk\u0131 di\u011fer ileti\u015fim sistemleri gibi kurall\u0131 bir \u015fekilde i\u015flemektedir. Lucast\u2019\u0131n (2010) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere besinin kovana olan uzakl\u0131\u011f\u0131, besin kayna\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcne\u015fe g\u00f6re hangi konumda bulundu\u011fu ve besin kayna\u011f\u0131n\u0131n bollu\u011fu ar\u0131 dans\u0131n\u0131n i\u00e7erisinde bulunan parametrelerdir. Bir ar\u0131 dans edece\u011fi zaman bu bilgileri s\u0131ras\u0131yla, h\u0131z, a\u00e7\u0131 ve dans\u0131n canl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde kodlamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"179b\">B\u00f6ylesi bir dans temelli ileti\u015fimin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n sebebi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, l\u2019Anson Price ve Gr\u00fcter (2015) ar\u0131lar\u0131n evrimsel s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7erisinde a\u00e7\u0131k-kovanl\u0131 canl\u0131lardan kendi kovanlar\u0131n\u0131 in\u015fa eden canl\u0131lara evrildi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu sebepten dolay\u0131, ar\u0131 dans\u0131n\u0131n \u00f6ncelikli olarak kolonideki di\u011fer ar\u0131lara ya\u015famak i\u00e7in daha iyi olan yerlerin bilgisini aktarmak i\u00e7in ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015flerdir (l\u2019Anson Price ve Gr\u00fcter, 2015).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5b94\">Bu ba\u011flamda ar\u0131lar\u0131n ileti\u015fim becerilerini anlaman\u0131n neden \u00f6nemli oldu\u011fu olduk\u00e7a makul bir soru olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Ar\u0131lar, t\u0131pk\u0131 insanlar gibi, olduk\u00e7a sosyal canl\u0131lard\u0131r. Bu tarz sosyal hiyerar\u015fisi olan ve hayatta kalmak i\u00e7in birbirine ihtiya\u00e7 duyan canl\u0131lar\u0131n ileti\u015fim becerilerinin ne ko\u015fullarda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ve bu ileti\u015fim becerilerinin zaman i\u00e7erisinde nas\u0131l evrimle\u015fti\u011fini anlamak insan dilinin ge\u00e7ti\u011fi s\u00fcre\u00e7leri ve ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f sebebini anlamak i\u00e7in bize b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"236e\">Kula\u011fa M\u00fczik Gibi Geliyor<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"70ea\">G\u00fcne\u015fli bir bahar g\u00fcn\u00fcnde, \u00f6zellikle de ye\u015fillik bir alanda bulunuyorsan\u0131z, ku\u015flar\u0131n \u00f6t\u00fc\u015f\u00fc size huzur verecektir. Hatta bir\u00e7o\u011fumuz ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc duyduklar\u0131 zaman, kula\u011fa m\u00fczik gibi geldi\u011fini s\u00f6yleyecektir. Bu m\u00fczik gibi gelen \u00f6t\u00fc\u015flerin arkas\u0131nda ise insan diline benzer, kendi i\u00e7erisinde karma\u015f\u0131k kurallar\u0131 olan bir sistemin oldu\u011fu da herkesin akl\u0131na gelecek olan bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9aa4\">Ku\u015flar\u0131n bu kadar \u00f6tmesinden anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015f\u00fc, hen\u00fcz ayr\u0131mlara girmeden anlat\u0131lacak olursa, ileti\u015fim i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemli bir ara\u00e7t\u0131r. Bu arac\u0131n kendi i\u00e7erisindeki yap\u0131s\u0131 ve ku\u015flar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 incelendi\u011fi zaman insan diline olan benzerlikleri g\u00f6rebilmekteyiz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"901e\">Bu benzerliklerden ilki ku\u015f \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131n da kendi i\u00e7erisinde bir c\u00fcmle gibi s\u00f6zdizimsel kurallara sahip olmas\u0131d\u0131r. Berwick vd. (2011) yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re ku\u015f \u015fark\u0131lar\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck birimlere ayr\u0131labilmektedir. En k\u00fc\u00e7\u00fck birimi nota olan bu ku\u015f \u015fark\u0131lar\u0131nda, notalar birle\u015ferek heceleri olu\u015fturmaktad\u0131r. Heceler ise birle\u015ferek motifleri, motifler ise birle\u015ferek ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015flerini olu\u015fturur. Bir yerden tan\u0131d\u0131k geldi mi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"eceb\">Ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015f\u00fc gramer a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelendi\u011fi zaman insan dili kadar a\u00e7\u0131k u\u00e7lu bir ileti\u015fim sistemi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaz<a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_edn1\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[i]<\/a>. Her ne kadar insan dili kadar a\u00e7\u0131k olmasa da ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn s\u00f6zdizimsel yap\u0131s\u0131n\u0131n serbestli\u011fi ku\u015f t\u00fcrleri aras\u0131nda de\u011fi\u015febilmektedir. \u00d6rne\u011fin, Hint b\u00fclb\u00fcllerinin \u00f6t\u00fc\u015flerindeki serbestlik, Bengal ispinozunun \u00f6t\u00fc\u015flerindeki serbestlikten daha k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r (Berwick vd., 2011).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/miro.medium.com\/v2\/resize:fit:946\/1*3GtrLe2kouxs21rMhamq8w.png\" alt=\"\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\">\u015eekil 1. Bengal \u0130spinoz \u00f6t\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn s\u00f6zdizimsel incelemesi. G\u00f6rseldeki her bir harf bir heceyi temsil ederken, \u00e7ekilen oklar bu motiflerin nas\u0131l devam etti\u011fini ve ne s\u0131kl\u0131kla o motifle devam etti\u011fini g\u00f6stermektedir (Berwick vd., 2011, \u015eekil 3, syf.117).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"636a\">Ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015flerinin neden bu kadar karma\u015f\u0131k oldu\u011funu anlamak i\u00e7in ku\u015flar\u0131n \u00f6t\u00fc\u015fleri neden kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 da anlamam\u0131z gerekecektir. Moorman ve Bolhuis\u2019e (2013) g\u00f6re ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015flerinin \u00f6ncelikli amac\u0131 ku\u015flar\u0131n kendi b\u00f6lgelerini korumak ve potansiyel e\u015fleri kendilerine \u00e7ekmektir. Ku\u015f \u00f6t\u00fc\u015flerinin komplike olmas\u0131na da ikincisinde olduk\u00e7a ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fa65\">Slater\u2019e (2012) g\u00f6re baz\u0131 t\u00fcrlerin di\u015fi ku\u015flar\u0131 \u00e7iftle\u015fmek i\u00e7in erkek ku\u015f se\u00e7imi yapacakken erkek ku\u015flar\u0131n \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131n ne kadar komplike oldu\u011funa bakmaktad\u0131r. Bu tarz bir komplikelik erkek ku\u015fun \u00fcremek i\u00e7in yeterli sa\u011fl\u0131kta oldu\u011funun \u00f6nemli bir g\u00f6stergesidir. Bu \u015fark\u0131lar\u0131n ne kadar komplike oldu\u011fu t\u00fcrden t\u00fcre de\u011fi\u015fse de bir erkek ku\u015fun komplike bir \u015fark\u0131ya sahip olabilmesi \u00f6t\u00fcc\u00fc ku\u015f t\u00fcrlerinde bulunan \u00f6t\u00fc\u015f \u00f6\u011frenme becerileri ve erkek ku\u015fun \u00f6t\u00fc\u015f\u00fc \u00f6\u011frenme s\u00fcrecine ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"aba3\">Ku\u015flar\u0131n bu \u00f6t\u00fc\u015fleri \u00f6\u011frenme s\u00fcreci incelendi\u011fi zaman, insan bebeklerin dili edinirken ge\u00e7ti\u011fi s\u00fcre\u00e7ler ile aralar\u0131ndaki benzerlik g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Bu benzerliklerden ilki, ku\u015flar\u0131n \u00f6tmeyi, bebeklerinse dili \u00f6\u011frenmesinin ebeveynleri taklit etme yolundan ge\u00e7mesidir<a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_edn2\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[ii]<\/a>. Moorman ve Bolhuis\u2019in (2013) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, hem \u00f6t\u00fcc\u00fc ku\u015flar hem de insan bebeklerin sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir edinim s\u00fcrecinden ge\u00e7ebilmeleri i\u00e7in kendilerine sa\u011flanan girdiyi taklit etmeleri olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Ayr\u0131ca, her iki t\u00fcr de birden fazla t\u00fcrden gelen girdinin oldu\u011fu durumda kendi t\u00fcr\u00fcnden gelen girdiye kanalize olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0fa3\">Bu girdiyle alakal\u0131 ilgin\u00e7 bir benzerlik ise, girdinin kayna\u011f\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli davran\u0131\u015fsal de\u011fi\u015fikliklere yol a\u00e7abilmesidir. Doupe ve Kuhl\u2019un (1999) ortaya att\u0131\u011f\u0131 gibi insan bebekleri ayn\u0131 dil i\u00e7erisinde bulunan a\u011f\u0131zlar\u0131 taklit etti\u011fi i\u00e7in kendi dil davran\u0131\u015flar\u0131 da bu a\u011fza uygun olacakt\u0131r. Benzer bir durum \u00f6t\u00fcc\u00fc ku\u015flar i\u00e7in de s\u00f6z konusudur. Yuvadan al\u0131nan ya da ba\u015fka bir yeti\u015fkin ku\u015fu dinleyerek b\u00fcy\u00fcyen ku\u015flar, kendi ebeveynlerinden farkl\u0131 bir \u00f6tme ger\u00e7ekle\u015ftirmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"27c1\">Doupe ve Kuhl\u2019un (1999) ortaya koydu\u011fu bir ba\u015fka benzerlik ise girdinin yetersiz ya da olmamas\u0131 durumunda \u00f6t\u00fcc\u00fc ku\u015flar\u0131n ve insan bebeklerin nas\u0131l bir davran\u0131\u015f sergiledi\u011fi ile alakal\u0131d\u0131r. \u00d6t\u00fcc\u00fc ku\u015f yavrular\u0131 do\u011fru zamanda yeterli girdiyi alamad\u0131klar\u0131 durumlarda kendi \u00f6tmelerini olu\u015ftururlar. Fakat, izole \u00f6t\u00fc\u015f denilen bu \u00f6tme, t\u00fcr i\u00e7erisindeki kurallara uymayan ve sonu\u00e7 olarak ileti\u015fimi ve partner bulmay\u0131 neredeyse imkans\u0131z hale getiren bir \u00f6t\u00fc\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4fcd\">Benzer bir durum insan bebeklerinde de g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu konuda en \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalardan bir tanesi Curtiss\u2019in (1977) yabani \u00e7ocuk Genie hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Genie 12 ya\u015f\u0131na kadar herhangi bir dil girdisine maruz kalmam\u0131\u015f bir \u00e7ocuktur. Genie ve benzeri \u00e7ocuklar belli bir ya\u015ftan sonra dil girdisine maruz kalsalar dahi, t\u0131pk\u0131 ku\u015flarda oldu\u011fu gibi, iyi bir dil becerisine sahip olamazlar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5f7f\">G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, \u00f6t\u00fcc\u00fc ku\u015f t\u00fcrleri \u00f6t\u00fc\u015f edinimi ve ileti\u015fim becerileri bak\u0131m\u0131ndan insanlara olduk\u00e7a benzemektedirler. Bu benzerlik sonucunda dil evrimi \u00e7al\u0131\u015fan bilim insanlar\u0131, analoji olarak tan\u0131tt\u0131\u011f\u0131m\u0131z kavram \u00fczerinden dil gibi kompleks bir yap\u0131n\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na dair genetik ve evrimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar ger\u00e7ekle\u015ftirmektedirler (\u00f6rne\u011fin, Webb ve Zhang, 2005). Genetik ve evrimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar ilerledi\u011fi takdirde, insan dilini bu kadar komplike yapan evrimsel s\u00fcre\u00e7leri ve genetik altyap\u0131y\u0131 anlayabilece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"6f24\">Neden Dil De\u011fil?<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a6e1\">Dikkatlice bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman bu yaz\u0131da hayvanlar\u0131n birbirine birtak\u0131m bilgiler aktarmas\u0131 etkinli\u011fini hep ileti\u015fim sistemi olarak adland\u0131rd\u0131k. \u00d6te yandan, insanlar\u0131n bu becerisine dil diyoruz. Bir\u00e7ok bilim insan\u0131, bu iki sistem aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 yapmak i\u00e7in \u00e7ok\u00e7a kafa yormu\u015flard\u0131r. Bu konuda ilk \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 da Hockett (1960) yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"30d9\">Hockett\u2019in (1960) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6re insan dilinin 13 tane ortak tasar\u0131m \u00f6zelli\u011fi bulunmaktad\u0131r (design features of language). \u00d6te yandan, Wacewicz ve \u017bywiczy\u0144ski (2014) bu \u00f6zelliklerin dil evrimi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in temel al\u0131nmamas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnse de, bunlar i\u00e7erisinde insan diliyle hayvan ileti\u015fimi aras\u0131ndaki benzer ve farkl\u0131 y\u00f6nleri a\u00e7\u0131klayabilecek unsurlar da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"daf4\">\u00d6rne\u011fin, Beecher\u2019e (2021) g\u00f6re tasar\u0131m \u00f6zelliklerinin birka\u00e7\u0131 hayvan ve insan ileti\u015fimini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in iyi ba\u015flang\u0131\u00e7 noktalar\u0131d\u0131r. ba\u011flamda, Beecher\u2019in (2021) se\u00e7ti\u011fi tasar\u0131m \u00f6zelliklerinden bir iki tanesine odaklanmak dil ile hayvan ileti\u015fiminin aras\u0131ndaki fark\u0131 anlatmak i\u00e7in sa\u011flam temelleri olu\u015fturacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"419b\">\u0130lk odaklanaca\u011f\u0131m\u0131z nokta anlamsall\u0131k \u00f6zelli\u011fi olacak. Anlamsall\u0131\u011f\u0131 k\u0131saca tan\u0131tacak olursak, hem hayvan hem de insan ileti\u015fiminde bireyler taraf\u0131ndan \u00fcretilen sinyallerin bir anlamsal taban\u0131 bulunmas\u0131d\u0131r. Beecher (2021) anlamsall\u0131k ilkesinin hayvan ileti\u015fimlerinde olduk\u00e7a k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011funu savunurken, insanlarda bu anlamsall\u0131k olduk\u00e7a geni\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2fba\">\u0130kinci \u00f6nemli \u00f6zellik ise, nedensizlik \u00f6zelli\u011fidir. Nedensizlik \u00f6zelli\u011fi, \u00e7a\u011fr\u0131n\u0131n ya da kullan\u0131lan kelimenin ger\u00e7ek hayatta kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fi obje ya da kavram ile aras\u0131nda bir ba\u011f bulunmamas\u0131d\u0131r. \u00d6rnek verecek olursak, masa s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7bir a\u00e7\u0131dan ger\u00e7ek hayattaki masaya benzemez. S\u00f6zl\u00fc diller yans\u0131ma s\u00f6zc\u00fckler<a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_edn3\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[iii]<\/a>&nbsp;haricinde \u00e7o\u011funlukla bu kurala uymaktad\u0131rlar<a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_edn4\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[iv]<\/a>. \u00d6te yandan Beecher\u2019in (2021) iddias\u0131na g\u00f6re hayvan ileti\u015fiminde nedensizlik daha azd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a540\">\u00dcstteki iki maddeden anla\u015f\u0131labilece\u011fi \u00fczere, tasar\u0131msal \u00f6zellikler genellikle g\u00f6receli kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalard\u0131r. Bu y\u00fczden, bir ki\u015fi insan dilini hayvan ileti\u015fiminden ay\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman tasar\u0131msal \u00f6zelliklere ba\u015fvurmas\u0131 durumunda ya eksik bir ayr\u0131ma ya da g\u00f6receli bir ayr\u0131ma gidecektir. Asl\u0131nda tam da bu y\u00fczden Wacewicz ve \u017bywiczy\u0144ski\u2019nin (2014) de dedi\u011fi gibi dil evrimi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan tasar\u0131m \u00f6zellikleri yeterli bir temel olu\u015fturamaz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d36a\">Fark\u0131ndaysan\u0131z, hala insan dilini hayvan ileti\u015fiminden keskin bir \u015fekilde ay\u0131ran \u00f6zellik ya da \u00f6zellikleri konu\u015famad\u0131k. Bunun i\u00e7in bir Marsl\u0131n\u0131n D\u00fcnya\u2019ya gelmesiyle ba\u015flayan bir tart\u0131\u015fmaya bakmam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"6465\">Hararetli Bir Tart\u0131\u015fma<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2527\">Dil evrimi konusundaki en \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalardan bir tanesi Hauser, Chomsky ve Fitch\u2019in (2002, buradan sonra literat\u00fcrdeki ismiyle HCF olarak devam edece\u011fiz) \u201cBir Marsl\u0131 D\u00fcnya\u2019ya gelseydi insan diliyle alakal\u0131 neyi fark ederdi?\u201d sorusuna cevap aramas\u0131yla ba\u015fl\u0131yor (bu makaleyi CogIST\u2019te \u00e7evirmi\u015ftim,&nbsp;<a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/dil-yetisi-nedir-kimde-bulunur-nas%C4%B1l-evrilmi%C5%9Ftir-hauser-chomsky-fitch-2002-2d3d2265e90\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">buradan<\/a>&nbsp;ula\u015fabilirsiniz). HCF bu soruya cevap ararken insan dil yetisi hakk\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir ayr\u0131ma gidiyor. Bu ayr\u0131m\u0131 k\u0131saca \u00f6zetleyecek olursak;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ff82\">&#8211; Geni\u015f Anlamda Dil Yetisi (Faculty of Language in the broad sense, FLB): \u0130nsan dili ile beraber kullan\u0131lan \u00f6zelliklerdir. Bu \u00f6zellikler di\u011fer hayvan t\u00fcrleriyle de payla\u015f\u0131lmakla beraber, sadece dile \u00f6zel yap\u0131lar de\u011fillerdir. FLB\u2019nin d\u00f6rt ana bile\u015feni bulunmaktad\u0131r: duyu-motor, kavramsal-niyetsel, FLN ve di\u011fer yetkinlikler.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a0ad\">&#8211; Dar Anlamda Dil Yetisi (Faculty of Language in the narrow sense, FLN): \u0130nsan dilini \u00f6zel k\u0131lan soyut bir i\u015flemsel sistemdir. FLN, i\u00e7erisinde olu\u015fturulan i\u00e7sel temsilleri FLB\u2019nin di\u011fer bile\u015fenleriyle bulu\u015fturur. En \u00f6nemli \u00f6zelliklerinden bir tanesi (belki de tek \u00f6zelli\u011fi) \u00f6zyinelemedir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d8e6\">HCF bu noktada insan dilini hayvanlar\u0131n ileti\u015fim sistemlerinden ay\u0131ran en net \u00f6zelli\u011fin FLN\u2019de ad\u0131 ge\u00e7en \u00f6zyineleme \u00f6zelli\u011fi oldu\u011fu konusunda \u0131srar ediyor. Peki, nedir bu \u00f6zyineleme?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"78c3\">\u00d6zyineleme, en basit tabirle, bir yap\u0131n\u0131n kendi i\u00e7erisinde kendisiyle ayn\u0131 ya da benzer t\u00fcrden bir yap\u0131y\u0131 i\u00e7ermesine denir. \u00d6rnek olarak, \u201cAli eve geldi\u201d ve \u201cSen \u2018Ali eve geldi\u2019 dedin\u201d c\u00fcmlelerini kullanabiliriz. A\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere, ilk c\u00fcmle ikinci c\u00fcmlenin i\u00e7erisinde yer alabiliyor. Bu noktada ikinci c\u00fcmle, kendisiyle ayn\u0131 t\u00fcrden bir \u015feyi i\u00e7ermi\u015f oluyor. Buna da \u00f6zyineleme diyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"bd12\">HCF makalesinden \u015fu anl\u0131k \u00f6\u011frenmemiz gereken bu kadarla s\u0131n\u0131rl\u0131, ileriki yaz\u0131larda HCF\u2019nin de\u011findi\u011fi di\u011fer noktalardan da bahsedece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4a51\">Bu makalenin yay\u0131nlanmas\u0131ndan 3 y\u0131l sonra Pinker ve Jackendoff (2005, buradan sonra PJ) HCF\u2019nin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc, insan diline \u00f6zg\u00fc olan tek \u015feyin \u00f6zyineleme oldu\u011fu arg\u00fcman\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar. PJ bu arg\u00fcmana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karken sadece insan dil yetisine \u00f6zg\u00fc olan birka\u00e7 \u00f6zellikten daha bahsediyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a723\">\u0130nsan dil yetisine \u00f6zel olan becerilerden ilki insanlara ait konu\u015fma \u00fcretimidir. PJ ilk olarak psikodilbilimde ve dil evrimi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda s\u0131k\u00e7a kullan\u0131lan \u201cKonu\u015fma \u00f6zeldir\u201d (Speech is Special, SiS; Liberman, 1985) ilkesine at\u0131fta bulunuyor. Her ne kadar HCF bunu reddedip, insanlar\u0131n konu\u015fma seslerini alg\u0131lama becerisinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde di\u011fer primatlar\u0131n sesleri alg\u0131lama becerisiyle payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etse de PJ\u2019ye g\u00f6re bunun temellerini olu\u015fturan mekanizmalar ayn\u0131 de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"11cb\">PJ bu noktada di\u011fer hayvanlar\u0131n e\u011fitildiklerinde konu\u015fma sesleri hakk\u0131nda tek boyutlu bir ayr\u0131m yapabildi\u011fini fakat insanlar\u0131n daha karma\u015f\u0131k bir ayr\u0131m\u0131 konu\u015fma ba\u011flam\u0131nda bir s\u00fcreklilik i\u00e7erisinde yapabildi\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Benzer \u015fekilde, di\u011fer primatlar\u0131n bir sesin nerede ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve nerede ba\u015flay\u0131p bitti\u011fini alg\u0131lamakta zorluk \u00e7ekti\u011fi de PJ taraf\u0131ndan \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen iddialardan bir tanesi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"25ff\">PJ\u2019nin \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc di\u011fer bir iddia ise, insan beyninin k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckten itibaren i\u015flevi konu\u015fma seslerini alg\u0131lamak olan \u00f6zel bir \u201cyap\u0131ya\u201d sahip oldu\u011fu. PJ\u2019ye g\u00f6re, bebekler do\u011fduklar\u0131 andan itibaren konu\u015fma seslerini dinlemeyi di\u011fer seslere tercih ediyorlar. Bu noktada, bebek beyni ve yeti\u015fkin beyninin konu\u015fma seslerine verdi\u011fi tepkinin de ayn\u0131 oldu\u011fu PJ taraf\u0131ndan belirtiliyor. Ayr\u0131ca insan beyninin di\u011fer seslere verdi\u011fi tepki ile konu\u015fma seslerine verdi\u011fi tepkinin ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden PJ, belli ba\u015fl\u0131 n\u00f6rolojik hastal\u0131klar\u0131n insanlar\u0131n konu\u015fma seslerini alg\u0131lamas\u0131na zarar verirken etraftaki di\u011fer sesleri alg\u0131lamas\u0131nda hi\u00e7bir s\u0131k\u0131nt\u0131ya sebep olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve tersinin de m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b21e\">PJ\u2019nin di\u011fer bir arg\u00fcman\u0131 ise insanlar\u0131n konu\u015fmay\u0131 \u00fcretmesi etraf\u0131nda \u015fekilleniyor. HCF insan konu\u015fma \u00fcretiminin ku\u015flar ile di\u011fer primatlara taklit ve ses \u00fcretimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a benzedi\u011fini iddia ederken, PJ bunun bu kadar basite indirgenemeyece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Taklit a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, insanlar\u0131n taklit yetene\u011finin olduk\u00e7a k\u0131s\u0131tl\u0131, hatta \u00e7ok az rastlanan bir \u015fey oldu\u011funu belirtiyor. PJ i\u00e7in taklit yetene\u011fi olarak bahsedilen beceri, asl\u0131nda insanlar i\u00e7in sadece konu\u015fmay\u0131 \u00f6\u011frenmek amac\u0131yla kullan\u0131lan bir ara\u00e7 olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b429\">Ses ile ilgili bu kadar konu\u015fmu\u015f iken PJ\u2019nin HCF\u2019ye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 di\u011fer bir alan olan sesbilimden de bahsetmek gerekiyor. PJ bu noktada sesbilimsel baz\u0131 \u00f6zelliklerin ku\u015flarda da bulunabildi\u011fini belirtse de, seslerin vurgular\u0131 ve c\u00fcmlenin kendi i\u00e7erisindeki ritmi gibi \u00f6zelliklerin sadece dil ile m\u00fczi\u011fe (sonu\u00e7 olarak insanlara) \u00f6zel oldu\u011funu belirtiyor. \u00d6rne\u011fin \u201cSiz benim nereden geldi\u011fimi biliyorsunuz\u201d c\u00fcmlesini c\u00fcmle \u00fcst\u00fc vurgulama ve tonlama sayesinde hem soru hem de beyan c\u00fcmlesi olarak okuyabiliyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e6ed\">PJ\u2019nin \u00fczerinde durdu\u011fu di\u011fer \u00f6nemli bir konu ise kelimelerin g\u00fcc\u00fc ile alakal\u0131. HCF kelime \u00f6\u011freniminin \u00e7ocuklar taraf\u0131ndan olduk\u00e7a h\u0131zl\u0131 oldu\u011funu ve ortalama bir insan\u0131n kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131n herhangi bir hayvan\u0131n ileti\u015fimde kulland\u0131\u011f\u0131 sinyallerin toplam\u0131ndan olduk\u00e7a fazla oldu\u011funu kabul ediyor. Fakat PJ, insan kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131n z\u0131t anlam, ba\u011fla\u00e7lar, zamirler ve isimler gibi kategorileri i\u00e7erdi\u011fi gibi, \u201cay, oh, evet\u201d gibi ba\u015fka bir \u015feyle yap\u0131sal olarak birle\u015fmeyen kelimeleri de i\u00e7erdi\u011fini belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5673\">PJ\u2019nin de\u011findi\u011fi son konu ise s\u00f6zdizim. S\u00f6zdizim HCF\u2019nin sadece \u00f6zyineleme \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda bahsetti\u011fi bir konu iken, PJ s\u00f6zdizim ve \u00f6zyineleme etkile\u015fiminin insan diline \u00f6zg\u00fc kurallar\u0131 da beraberinde getirdi\u011fini belirtiyor. Bu sebeple, PJ\u2019ye g\u00f6re s\u00f6zdizimle beraber ele alabilece\u011fimiz kipler, tak\u0131lar, ismin halleri ve \u00f6zne-y\u00fcklem ili\u015fkileri konular da insan diline \u00f6zg\u00fc olan \u00f6zelliklerden bir tanesi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ef50\">HCF ve PJ\u2019nin hararetli tart\u0131\u015fmas\u0131 bu noktada bitmiyor, HCF ekibi 2005 y\u0131l\u0131nda PJ\u2019ye cevap olarak bir makale daha yay\u0131ml\u0131yor ve PJ de onlara kar\u015f\u0131l\u0131k olarak bir makale daha yaz\u0131yor. Bu noktada tart\u0131\u015fma biraz daha insan dilini \u00f6zg\u00fc k\u0131lan \u00f6zelliklerden ziyade insan dilinin nas\u0131l ve neden evrimle\u015fti\u011fi konusuna kaymaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131n\u0131 a\u015faca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu tart\u0131\u015fman\u0131n tam halini okuman\u0131z\u0131 \u015fiddetle tavsiye ediyorum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7842\">Bu hararetli tart\u0131\u015fmadan ve tasar\u0131m \u00f6zelliklerinden anlayabilece\u011fimiz \u00fczere insan dilinin hayvan ileti\u015fim sistemlerinden farklar\u0131 keskin \u00e7izgilerle belirlenmi\u015f de\u011fil. \u00d6te yandan, insan dilinin hayvan ileti\u015fimine k\u0131yasla daha fazla mesaj\u0131 kar\u015f\u0131ya iletebilen, daha soyut konseptler ile ilgili konu\u015fmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan, insan dilinin kendisi ile alakal\u0131 konu\u015fmam\u0131z\u0131 ve onu analiz etmemizi sa\u011flayan ve \u00f6zyineleme gibi kendine has \u00f6zellikleri olan daha karma\u015f\u0131k bir sistem oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"f501\">Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3d32\">Bu yaz\u0131dan nereye vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 merak eden ki\u015filer i\u00e7in k\u0131saca bir \u00f6zet ge\u00e7ecek olursak; do\u011fada ku\u015flar ve ar\u0131lar gibi di\u011fer canl\u0131lar da i\u015flevi birbirleriyle bilgi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011flamak olan, insan diline benzer sistematik yetilere sahiplerdir. Bu sistematik yap\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n ard\u0131nda yatan ama\u00e7lar ve s\u00fcre\u00e7leri anlamak, insan dilinin evrimini a\u00e7\u0131klayabilmemiz i\u00e7in iyi bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olabilir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7675\">\u00d6te yandan, insan dili dedi\u011fimiz \u015feyin hayvan diliyle olan benzerlik ve farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 anlamak da bir noktada insan dilinin bu kadar kompleks bir yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015fmesine yol a\u00e7an \u00f6zel s\u00fcre\u00e7leri ve nedenleri anlamam\u0131z i\u00e7in gerekli olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"9ec5\">Di\u011fer hayvanlar\u0131 bir nebze de olsa anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re, \u015fimdi s\u0131ra bize daha yak\u0131n olan hayvanlarda. S\u0131radaki yaz\u0131da, bize evrimsel olarak daha yak\u0131n olan primatlar\u0131n ileti\u015fim becerilerini inceleyece\u011fiz. Kuzenlerimizden bahsederken ayn\u0131 zamanda daha \u00f6nceki insan t\u00fcrlerinin de dil yetilerine odaklanaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"0dae\"><strong>Notlar<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"005c\"><a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_ednref1\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[i]<\/a>&nbsp;Bu konu hakk\u0131nda ekstra a\u00e7\u0131klamalarda bulunmak bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131n\u0131 a\u015faca\u011f\u0131 i\u00e7in gramer t\u00fcrlerini merak eden ki\u015filerin Chomsky Dil Hiyerar\u015fisi hakk\u0131nda ara\u015ft\u0131rma yapmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyorum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c018\"><a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_ednref2\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[ii]<\/a>&nbsp;Ku\u015flar\u0131n taklit yeteneklerinin ne kadar geli\u015fmi\u015f oldu\u011funu g\u00f6rmek isteyenler, Irene M. Pepperberg\u2019in 2010 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan Afrika Gri Papa\u011fan\u0131 Alex hakk\u0131ndaki makalesini okuyabilirler.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2b37\"><a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_ednref3\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[iii]<\/a>&nbsp;Yans\u0131ma s\u00f6zc\u00fckler neredeyse her dilde bulunan ve baz\u0131 nesneleri anlatmak i\u00e7in kullan\u0131lan s\u00f6zc\u00fcklerdir. \u00d6rne\u011fin T\u00fcrk\u00e7e\u2019deki \u201c\u015f\u0131r\u0131l \u015f\u0131r\u0131l\u201d \u00f6be\u011fi akan bir suyu anlatmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rken, \u201crap rap\u201d ayak seslerini anlatmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f0ba\"><a href=\"https:\/\/medium.com\/cogist\/bilimin-en-zor-problemi-hayvanlar-kokla%C5%9Fa-kokla%C5%9Fa-m%C4%B1-anla%C5%9F%C4%B1r-maharrem-ayar-d3d4134a97bb#_ednref4\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">[iv]<\/a>&nbsp;\u00d6te yandan, i\u015faret dilleri nedensizlik ilkesinden daha az yararlanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, T\u00fcrk \u0130\u015faret Dili\u2019ndeki ev i\u015fareti bir evin \u00e7at\u0131s\u0131na benzemektedir.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"b563\">Referanslar<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"b770\">Beecher, M. D. (2021). Why Are No Animal Communication Systems Simple Languages?&nbsp;<em>Frontiers in Psychology<\/em>,&nbsp;<em>12<\/em>.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3389\/fpsyg.2021.602635\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.3389\/fpsyg.2021.602635<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"845b\">Berwick, R. C., Okanoya, K., Beckers, G. J. L., &amp; Bolhuis, J. J. (2011). Songs to syntax: the linguistics of birdsong.&nbsp;<em>Trends in Cognitive Sciences<\/em>,&nbsp;<em>15<\/em>(3), 113\u2013121.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.tics.2011.01.002\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.tics.2011.01.002<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d78e\">Boyden, A. (1947). Homology and Analogy. A Critical Review of the Meanings and Implications of these Concepts in Biology.&nbsp;<em>American Midland Naturalist<\/em>,&nbsp;<em>37<\/em>(3), 648.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.2307\/2421470\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.2307\/2421470<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"34c3\">Curtiss, S. (1977).&nbsp;<em>Genie: A Psycholinguistic Study of a Modern-Day \u201cWild Child.\u201d<\/em>&nbsp;<a href=\"https:\/\/ci.nii.ac.jp\/ncid\/BA04640653\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/ci.nii.ac.jp\/ncid\/BA04640653<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8517\">Doupe, A. J., &amp; Kuhl, P. K. (1999). BIRDSONG AND HUMAN SPEECH: Common Themes and Mechanisms.&nbsp;<em>Annual Review of Neuroscience<\/em>,&nbsp;<em>22<\/em>(1), 567\u2013631.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1146\/annurev.neuro.22.1.567\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1146\/annurev.neuro.22.1.567<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"3ab1\">Fitch, W. T., &amp; Mietchen, M. (2013). Convergence and Deep Homology in the Evolution of Spoken Language. In J. J. Bolhuis &amp; M. Everaert (Eds.),&nbsp;<em>Birdsong, Speech and Evolution: Exploring the Evolution of Mind and Brain<\/em>&nbsp;(pp. 45\u201362). MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2e47\">Gr\u00fcter, C., &amp; Farina, W. M. (2009). The honeybee waggle dance: can we follow the steps?&nbsp;<em>Trends in Ecology and Evolution<\/em>,&nbsp;<em>24<\/em>(5), 242\u2013247.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.tree.2008.12.007\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.tree.2008.12.007<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1454\">Hauser, M. D., Chomsky, N., &amp; Fitch, W. T. (2002). The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?&nbsp;<em>Science<\/em>,&nbsp;<em>298<\/em>(5598), 1569\u20131579.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1126\/science.298.5598.1569\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1126\/science.298.5598.1569<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e08b\">Hockett, C. F. (1960). The Origin of Speech.&nbsp;<em>Scientific American<\/em>,&nbsp;<em>203<\/em>(3), 88\u201396.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1038\/scientificamerican0960-88\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1038\/scientificamerican0960-88<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"dc5e\">Lucast, E. (2010). Is Human Language Unique?&nbsp;<em>Cognitive Critique<\/em>,&nbsp;<em>2<\/em>, 27\u201342.&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.cogcrit.umn.edu\/archives.shtml\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">http:\/\/www.cogcrit.umn.edu\/archives.shtml<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d8e5\">Michelsen, A. (2003). Signals and flexibility in the dance communication of honeybees.&nbsp;<em>Journal of Comparative Physiology A-neuroethology Sensory Neural and Behavioral Physiology<\/em>,&nbsp;<em>189<\/em>(3), 165\u2013174.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1007\/s00359-003-0398-y\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1007\/s00359-003-0398-y<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"64f3\">Moorman, S., &amp; Bolhuis, J. J. (2013). Behavioral Similarities between Birdsong and Spoken Language. In J. J. Bolhuis &amp; M. Everaert (Eds.),&nbsp;<em>Birdsong, Speech and Evolution: Exploring the Evolution of Mind and Brain<\/em>&nbsp;(pp. 111\u2013123). MIT Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d3e1\">Padodara, R., &amp; Jacob, N. (2014). Olfactory Sense in Different Animals.&nbsp;<em>The Indian Journal of Veterinary Science<\/em>,&nbsp;<em>2<\/em>(1).&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/262932824_Olfactory_Sense_in_Different_Animals\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/262932824_Olfactory_Sense_in_Different_Animals<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"091e\">Pinker, S., &amp; Jackendoff, R. (2005). The faculty of language: what\u2019s special about it?&nbsp;<em>Cognition<\/em>,&nbsp;<em>95<\/em>(2), 201\u2013236.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.cognition.2004.08.004\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.cognition.2004.08.004<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"db45\">Price, R., &amp; Gr\u00fcter, C. (2015). Why, when and where did honey bee dance communication evolve?&nbsp;<em>Frontiers in Ecology and Evolution<\/em>,&nbsp;<em>3<\/em>.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3389\/fevo.2015.00125\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.3389\/fevo.2015.00125<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ec31\">Slater, P. (2012). Birdsong and language. In M. Tallerman &amp; K. R. Gibson (Eds.),&nbsp;<em>The Oxford Handbook of Language Evolution<\/em>&nbsp;(pp. 96\u2013111). Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a46c\">Von Frisch, K. (1993). The Dance Language and Orientation of Bees. In&nbsp;<em>Harvard University Press eBooks<\/em>.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.4159\/harvard.9780674418776\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.4159\/harvard.9780674418776<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f426\">Wacewicz, S., &amp; \u017bywiczy\u0144ski, P. (2015). Language Evolution: Why Hockett\u2019s Design Features are a Non-Starter.&nbsp;<em>Biosemiotics<\/em>,&nbsp;<em>8<\/em>(1), 29\u201346.&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1007\/s12304-014-9203-2\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">https:\/\/doi.org\/10.1007\/s12304-014-9203-2<\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":2113,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[568,102,94,1087,93,234,63,101,691,64,233,92,323,1090,838,87,1083,62,370,1086,371,1089,575,369,1088,577,1039,103,1084,1092,1091,88,89,167,168,106,164,1085],"kategori":[725],"class_list":["post-2112","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-animal","event_publishing_tags-animal-cognition","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilisin-evrimi","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-biology","event_publishing_tags-biyoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-comparative-biology","event_publishing_tags-comparative-cognition","event_publishing_tags-dil","event_publishing_tags-dil-evrimi","event_publishing_tags-dilbilim","event_publishing_tags-evolution","event_publishing_tags-evolution-of-cognition","event_publishing_tags-evolution-of-language","event_publishing_tags-evolutionary","event_publishing_tags-evolutionary-psychology","event_publishing_tags-evrim","event_publishing_tags-evrimsel","event_publishing_tags-evrimsel-psikoloji","event_publishing_tags-hayvan","event_publishing_tags-hayvan-bilisi","event_publishing_tags-hayvan-zihni","event_publishing_tags-karsilastirmali-bilis","event_publishing_tags-karsilastirmali-biyoloji","event_publishing_tags-language","event_publishing_tags-linguistics","event_publishing_tags-neurolinguistics","event_publishing_tags-norodilbilim","event_publishing_tags-psikodilbilim","event_publishing_tags-psycholinguistics","event_publishing_tags-vegan","kategori-yazi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2112","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/2112\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2113"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2112"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=2112"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=2112"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}