{"id":1988,"date":"2021-12-15T15:00:12","date_gmt":"2021-12-15T15:00:12","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&#038;p=1988"},"modified":"2025-09-07T20:26:56","modified_gmt":"2025-09-07T20:26:56","slug":"gercekligi-gormek-icin-mi-evrildik-donald-d-hoffman","status":"publish","type":"blog_content","link":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/gercekligi-gormek-icin-mi-evrildik-donald-d-hoffman\/","title":{"rendered":"Ger\u00e7ekli\u011fi G\u00f6rmek \u0130\u00e7in mi Evrildik? \u2014 Donald D. Hoffman"},"content":{"rendered":"<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0<a href=\"https:\/\/nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com\/doi\/10.1111\/nyas.14222\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Did we evolve to see reality, or are spacetime and objects just our user interface?<\/a>*<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6b45\"><strong>Uzayzaman\u0131, hayat\u0131n ve bilincin do\u011fal bir \u015fekilde evrildi\u011fi antik bir sahne olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Ancak evrimin mant\u0131\u011f\u0131 bizi yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmeye itebilir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"7ae6\">Nesneleri uzayzamanda g\u00f6r\u00fcr\u00fcz \u2014 bir tutam tuz, bir paket erik, y\u0131ld\u0131zlardan olu\u015fan bir g\u00f6ky\u00fcz\u00fc. Mikroskop, teleskop ve di\u011fer \u00e7e\u015fitli teknolojilerin yard\u0131m\u0131yla g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131m\u0131z\u0131 atom, n\u00f6ron, \u00f6tegezegen ve s\u00fcper k\u00fctleli kara deliklere kadar geni\u015fletebiliriz. A\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi, bu yard\u0131mc\u0131 ara\u00e7lar olmadan ger\u00e7ekli\u011fin tamam\u0131n\u0131 g\u00f6remiyoruz. Ancak duyular\u0131m\u0131z en az\u0131ndan ger\u00e7ekli\u011fin biraz\u0131n\u0131 bize g\u00f6sterebiliyor mu? Bir tutam tuz, n\u00f6ronlardan olu\u015fan bir sistem, ya da uzayzaman\u0131n afallat\u0131c\u0131 geni\u015fli\u011fi, onlar\u0131 g\u00f6zlemleyen bir varl\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131nda yine de var olmaya devam eder mi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"d43e\"><strong>Elbette ger\u00e7ekli\u011fi g\u00f6r\u00fcyoruz!<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"69f0\">\u00c7o\u011fumuz, hem uzmanlar hem de uzman olmayan ki\u015filer, i\u015fletildi\u011fimiz zamanlar ve uyu\u015fturucular\u0131n etkisi bir yana, genellikle ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde hemfikirdir. Do\u011frusu, bunu sorgulamak biraz da ka\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilir. Akl\u0131 ba\u015f\u0131nda olan hangi ki\u015fi ay\u0131n, n\u00f6ronlar\u0131n ya da bir otob\u00fcs\u00fcn biz bakmad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da var oldu\u011fundan \u015f\u00fcphe eder ki? Sonu\u00e7ta e\u011fer kimse aya bakmazsa ay yine gelgitlere sebep olur; kimse sizin n\u00f6ronlar\u0131n\u0131z\u0131 g\u00f6rmese de n\u00f6ronlar\u0131n\u0131z, sizin hareket ve deneyimlerinize sebep olmaya devam eder; h\u0131zla gelen bir otob\u00fcs\u00fc g\u00f6rmeseniz bile otob\u00fcs yine de sizi \u00f6ld\u00fcrebilir. Bu nesneler elbette ger\u00e7ektir ve nedensel bir g\u00fcce sahiptir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ac27\">Dahas\u0131, e\u011fer ben sizinle beraber ayn\u0131 nesneyi g\u00f6zlemlersem, bu nesne ay, n\u00f6ronlar ve bir otob\u00fcs de olabilir, genellikle ne g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz hakk\u0131nda uzla\u015f\u0131r\u0131z. Elbette bu uzla\u015fman\u0131n sebebi, bizim uydurmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve ger\u00e7ekte var olan nesnelere bakmam\u0131z. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, e\u011fer bu nesnelerin ruhlar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fc yoluyla \u00e7a\u011f\u0131rabilseydik diledi\u011fimizi yaparlard\u0131; h\u0131zlanan otob\u00fcs bana zarar vermezdi. Fakat ne yaz\u0131k ki, nesneler d\u00fczenli olarak dileklerimizi g\u00f6rmezden geliyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"453d\">Bu sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, uzayzaman ve nesnelere ait alg\u0131m\u0131z\u0131n ger\u00e7ekli\u011fe dair bir kavray\u0131\u015f oldu\u011funu varsaymam\u0131z olduk\u00e7a normal. Bu varsay\u0131\u015f, bilimin y\u00fczy\u0131llard\u0131r uzayzaman ve nesneleri temel ger\u00e7eklik olarak kabul eden \u00e7er\u00e7evesini \u015fekillendirdi. Bunun sonucunda farkl\u0131 bilimlerin, fizi\u011fin en temelde olup kimya, biyoloji, n\u00f6robilim, psikoloji ve sosyal bilimler fizikten do\u011facak \u015fekilde bir piramit olu\u015fturdu\u011fu farz edildi. Fizikten do\u011fan bu disiplinlerin -yani \u00f6zel bilimlerin- temel fizik bilimden t\u00fcredi\u011fi ve prensipte temel fizik bilimine indirgendi\u011fi varsay\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a923\"><strong>Ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmek neslinizi t\u00fcketebilir<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"71e1\">\u00c7o\u011fu insan i\u00e7in, ger\u00e7ekli\u011fi oldu\u011fu gibi alg\u0131lamad\u0131\u011f\u0131m\u0131za dair \u015f\u00fcpheleri kesin bir \u015fekilde yok eden arg\u00fcman, evrim teorisinin do\u011fal se\u00e7ilim s\u00fcrecinden geliyor. Bili\u015fsel bilimci Stephen Palmer, bu arg\u00fcman\u0131 k\u0131saca \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131kl\u0131yor: \u201cEvrimsel a\u00e7\u0131dan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6rsel alg\u0131m\u0131z, makul bir derecede ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu s\u00fcrece bir fayda sa\u011fl\u0131yor.\u201d1 N\u00f6robilimci David Marr, benzer gerek\u00e7eler ile alg\u0131n\u0131n \u201cd\u0131\u015far\u0131da olan her neyse onun do\u011fru bir tarifini iletti\u011fi\u201d2 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kat\u0131l\u0131yor. Ayn\u0131 \u015fekilde, evrimsel kuramc\u0131 Robert Trivers da \u201cDuyu organlar\u0131m\u0131z bize d\u0131\u015far\u0131daki d\u00fcnyan\u0131n hayret verici bir \u015fekilde detayl\u0131 ve do\u011fru bir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc sunuyor\u2026 d\u0131\u015far\u0131daki d\u00fcnyaya ait ger\u00e7ek bilginin bizi do\u011fru bir \u015fekilde y\u00f6nlendirdi\u011fi bir durumda bekleyece\u011fimiz gibi \u201d3 ifadesinde bulunuyor. Fikir \u015fu \u015fekilde: Ger\u00e7ekli\u011fi daha do\u011fru bir bi\u00e7imde g\u00f6renler, daha az do\u011fru bir bi\u00e7imde g\u00f6renlere k\u0131yasla beslenme, kavga etme, ka\u00e7ma ve \u00e7iftle\u015fme gibi hayati eylemlerde rekabete dayal\u0131 bir avantaja sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla, genetik de\u011fneklerini gelecek nesillere devretme ihtimalleri daha y\u00fcksektir. Uyum sa\u011flamak bir yar\u0131\u015ft\u0131r, ve ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmek de uyum ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fab3\">Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce makul gibi g\u00f6r\u00fcnse de asl\u0131nda yanl\u0131\u015f. Do\u011fal se\u00e7ilim arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile evrim, evrimsel oyun teorisi kullanarak matematiksel bir duyarl\u0131l\u0131k ile incelenebilir.4 Sonu\u00e7 olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k: Ger\u00e7e\u011fi do\u011fru bir \u015fekilde g\u00f6ren canl\u0131, ayn\u0131 karma\u015f\u0131kl\u0131\u011fa sahip ve ger\u00e7e\u011fi hi\u00e7 g\u00f6remeyen, ama uyum kazanc\u0131n\u0131 sa\u011flayabilen di\u011fer bir canl\u0131dan daha uyumlu de\u011fildir. K\u0131sacas\u0131, ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmek neslinizi t\u00fcketebilir.5<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"1b65\">Nedenini anlamak i\u00e7in hayat\u0131, oyuncular\u0131n\u0131n puan toplayarak sonraki seviyeye ge\u00e7ti\u011fi bir video oyunu gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek yard\u0131mc\u0131 olabilir. Benzer bir \u015fekilde evrimde de canl\u0131lar genlerini gelecek nesillere aktarmak i\u00e7in uyum kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 toplar. Bir video oyununda e\u011fer oyuncu puan toplamak d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka herhangi bir \u015feye odaklan\u0131rsa sonraki seviyeye ge\u00e7me ihtimali azal\u0131r. Evrimde ise, e\u011fer duyu organlar\u0131m\u0131z uyum kazan\u00e7lar\u0131ndan ba\u015fka bir \u015feye odaklan\u0131rsa (\u00f6rne\u011fin ger\u00e7ekli\u011fin do\u011fru bir tasvirine), o zaman genlerimizin gelecek nesillere aktar\u0131lma ihtimali azal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a84b\">Evrim teorisinde uyum kazan\u00e7lar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n ne durumda oldu\u011funa ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ancak d\u00fcnyan\u0131n kendisi ile ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir ve nadiren d\u00fcnyan\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 muhafaza eder. \u00d6rne\u011fin oksijenin insanlar i\u00e7in olan uyum kazanc\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Muhtemel oksijen seviyeleri \u201ctam s\u0131ralanm\u0131\u015ft\u0131r\u201d, yani %0\u2019dan %100\u2019e kadar de\u011fi\u015febilir. \u0130nsanlar i\u00e7in ideal seviyesi %19,5 ile %23,5 aras\u0131ndad\u0131r. Oksijen seviyesi bu ideal aral\u0131ktan uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a kazan\u00e7lar azal\u0131r ve devam\u0131nda \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir hal almaya ba\u015flar. Kazan\u00e7 fonksiyonu \u201cmonoton olmayan\u201d bir \u015fekilde de\u011fi\u015fir: Oksijen seviyesi %0\u2019dan %19,5\u2019a y\u00fckseldik\u00e7e kazan\u00e7 artar; ancak oksijen seviyesi %19,5\u2019ten %100\u2019e artmaya devam ettik\u00e7e kazan\u00e7lar nihayetinde azal\u0131r. Sonu\u00e7 olarak kazan\u00e7 fonksiyonu, d\u00fcnyan\u0131n yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda bir bilgi muhafaza etmez, muhtemel oksijen seviyelerinin %0\u2019dan %100\u2019e kadar olan t\u00fcm s\u0131ralamalar\u0131 hakk\u0131nda etmedi\u011fi gibi.\u201d. Kazan\u00e7 fonksiyonu, matematik\u00e7ilerin deyimiyle, bu d\u00fczene ait bir \u201chomomorfizma\u201d de\u011fildir. D\u00fcnyadaki bir\u00e7ok farkl\u0131 yap\u0131da, kazan\u00e7 fonksiyonunun homomorfizma olmas\u0131n\u0131n, hatta homomorfizmaya yak\u0131n olmas\u0131n\u0131n bile olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0131f\u0131r oldu\u011fu g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"0fee\">K\u0131sacas\u0131 do\u011fal se\u00e7ilim, duyu organlar\u0131m\u0131z\u0131 mevcut uyum kazan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re \u015fekillendirir. Ancak uyum kazan\u00e7lar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n ger\u00e7ek yap\u0131s\u0131na ait t\u00fcm izleri yok eder. Sonu\u00e7 olarak duyu organlar\u0131m\u0131z, d\u00fcnyan\u0131n ger\u00e7ek yap\u0131s\u0131n\u0131 bize sunmaz.6<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"001c\"><strong>Duyu organlar\u0131m\u0131z bir kullan\u0131c\u0131 aray\u00fcz\u00fcd\u00fcr<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fb3a\">O zaman duyu organlar\u0131m\u0131z nas\u0131l i\u015fimize yarayabilir? Bunu anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacak bir metafor olarak bir bilgisayar\u0131n masa\u00fcst\u00fc aray\u00fcz\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Bu makaleyi bir diz\u00fcst\u00fc bilgisayarda yaz\u0131yorum. Yazd\u0131\u011f\u0131m makalenin simgesi dikd\u00f6rtgen \u015feklinde, mavi ve beyaz renklere sahip ve masa\u00fcst\u00fc ekran\u0131n\u0131n sol \u00fcst k\u00f6\u015fesine yak\u0131n bir yerde bulunuyor. Ancak bu makalenin kendisinin dikd\u00f6rtgen \u015feklinde, mavi ve beyaz renklere sahip ve diz\u00fcst\u00fc bilgisayar\u0131n sol \u00fcst k\u00f6\u015fesinde oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor. Bunu d\u00fc\u015f\u00fcnen her kimse acemice bir hata yap\u0131yor demektir. Aray\u00fcz\u00fcn amac\u0131, bu metaforda oldu\u011fu gibi devreler, voltajlar ve yaz\u0131l\u0131mlar gibi ger\u00e7eklikleri g\u00f6stermek de\u011fildir. Bunun yerine amac\u0131, ger\u00e7e\u011fi saklamak ve basitle\u015ftirilmi\u015f semboller sunarak bu devrelerde ne olup bitti\u011fini bilmeye gerek kalmadan bilgisayar\u0131 i\u015flerimizi tamamlamak i\u00e7in kullanabilmemizi sa\u011flamakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"f167\">Evrimin bizim i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 da tam olarak budur. Evrim, duyu organlar\u0131m\u0131z\u0131 ger\u00e7e\u011fi -ger\u00e7ek ne ise- saklayan bir aray\u00fcz olarak \u015fekillendirmi\u015f ve bize basit semboller -uzayzamandaki nesneler- vererek ger\u00e7ekli\u011fin hakiki do\u011fas\u0131 hakk\u0131ndaki bilgisizli\u011fimize ra\u011fmen ger\u00e7eklik ile karl\u0131 bir bi\u00e7imde etkile\u015fime girmemizi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Uyum sa\u011flamak i\u00e7in ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmeye ihtiyac\u0131m\u0131z yok; sadece uyumlay\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 y\u00f6nlendiren basit simgelere ihtiyac\u0131m\u0131z var.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fda6\">Uzayzaman sizin \u00fc\u00e7 boyutlu masa\u00fcst\u00fcn\u00fcz. Bizim ufak rollere sahip oyuncular oldu\u011fumuz, ger\u00e7eklik oyununa ait antik bir sahne de\u011fil. Etraf\u0131n\u0131za bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda uzayzaman\u0131 yarat\u0131rs\u0131n\u0131z. Siz; uzayzaman\u0131, y\u0131ld\u0131zlar\u0131, gezegenleri ve da\u011flar\u0131 bir bak\u0131\u015f ile yaratan ve daha sonra bir g\u00f6z k\u0131rpmas\u0131 ile silen bir sahne tasar\u0131mc\u0131s\u0131s\u0131n\u0131z. Siz bakmad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda bile var olmaya devam eden bir ger\u00e7eklik var, fakat o ger\u00e7eklik sizin uzayzaman\u0131 ve nesneleri yaratarak etkile\u015fime girdi\u011finiz ger\u00e7eklikten farkl\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"c0d4\">Neden ben bir otob\u00fcs g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde, ba\u015fkalar\u0131 da genellikle ayn\u0131 \u015feyi g\u00f6r\u00fcr? \u00c7\u00fcnk\u00fc ayn\u0131 t\u00fcre mensup \u00fcyeler olarak benzer bir aray\u00fcze sahibiz. Neden bir otob\u00fcs onu g\u00f6rmedi\u011fim halde beni \u00f6ld\u00fcrebilir? \u00c7\u00fcnk\u00fc ben onu alg\u0131lamasam da var olmaya devam eden nesnel bir ger\u00e7eklik var. Bu ger\u00e7eklik onu alg\u0131lasam da alg\u0131lamasam da beni etkileyebilir. Ancak o ger\u00e7eklik, i\u00e7erisinde otob\u00fcsleri bar\u0131nd\u0131rm\u0131yor. Otob\u00fcs, ger\u00e7eklik ile etkile\u015fime girerek yaratt\u0131\u011f\u0131m bana ait bir aray\u00fcz simgesi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"cb8b\"><strong>Aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fcn ard\u0131nda neler var?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"cd4e\">E\u011fer ger\u00e7eklik tamamen uzayzaman ve nesnelerden farkl\u0131 ise, o zaman ne? Bunun cevab\u0131n\u0131 tam olarak bilmiyorum. Ancak ger\u00e7eklik ve ger\u00e7ekli\u011fin bizim aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz ile olan ili\u015fkisine dair baz\u0131 teoriler \u00f6nerebilir ve bu teorilerin tahminlerini test edebilir, daha do\u011frusu bilim yapabiliriz. Ben ger\u00e7ekli\u011fin, birbiri ile etkile\u015fime giren bilin\u00e7li bireylerin olu\u015fturdu\u011fu sonsuz say\u0131daki sosyal a\u011flar oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyorum: Her bilin\u00e7li birey, birtak\u0131m olas\u0131 bilin\u00e7li deneyimlere sahip ve deneyimleri dahilinde di\u011fer bilin\u00e7li bireylerin deneyimlerini nas\u0131l etkileyece\u011fini se\u00e7ebilir.7 Bilin\u00e7li bireyler bilgisay\u0131msal olarak evrenseldir, karma\u015f\u0131k g\u00f6revleri tamamlamak i\u00e7in i\u015fbirli\u011fi yapabilirler ve yeni bilin\u00e7li bireyler olu\u015fturmak i\u00e7in e\u015fle\u015febilirler.8 Bilin\u00e7li bir birey, kendi deneyimlerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131 bilin\u00e7li bireylerden olu\u015fan geni\u015f bir a\u011f\u0131n aray\u00fcz\u00fc olarak kullanabilir. Ben bu ger\u00e7eklik teorisini&nbsp;<em>bilin\u00e7li ger\u00e7ek\u00e7ilik<\/em>&nbsp;(conscious realism) olarak adland\u0131r\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6b10\">Bilin\u00e7li bir bireyi anlamaya aynadaki y\u00fcz\u00fcn\u00fcze bakarak ba\u015flayabilirsiniz. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz \u015fey deri, sa\u00e7 ve g\u00f6zlerden olu\u015fur. Aynada g\u00f6rmedi\u011finiz ancak birinci elden varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011finiz k\u0131s\u0131m ise umutlar\u0131n\u0131z, hayalleriniz, arzular\u0131n\u0131z, ba\u015f a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131z, tela\u015flar\u0131n\u0131z, korkular\u0131n\u0131z -duygular\u0131n, renklerin, \u015fekillerin, seslerin, kokular\u0131n ve hislerin bilin\u00e7li deneyimlerinden olu\u015fan sonsuz d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. Aynada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz y\u00fcz ise sadece aray\u00fcz\u00fcn\u00fczdeki bir simgedir. Bu simgenin \u201card\u0131nda\u201d da bilin\u00e7li bir bireyin zengin d\u00fcnyas\u0131 yatar \u2014 yani sizin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"768c\">Ba\u015fka bir insan\u0131n y\u00fcz\u00fcne bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, sadece bir simge g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Ancak bu simgenin ard\u0131nda ba\u015fka bir bilin\u00e7li bireye ait deneyimlerin karma\u015f\u0131k d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yatt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131rs\u0131n\u0131z. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, bir y\u00fcz bilin\u00e7li de\u011fildir. Bir y\u00fcz, yaln\u0131zca bilin\u00e7lili\u011fe a\u00e7\u0131lan bir simgedir \u2014 ya da bir portal. Bir k\u00f6pek g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde sizin simgeniz, kar\u015f\u0131n\u0131zdaki simgenin ard\u0131nda yatan bilince dair daha az bir kavray\u0131\u015f sunar; portal daha soluktur. Bir kar\u0131nca i\u00e7in portal daha da solukla\u015f\u0131r. Bir kaya i\u00e7in ise aray\u00fcz\u00fcn\u00fcz art\u0131k pes eder. Bu durum \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc bir aray\u00fcz, ger\u00e7ekli\u011fin \u00e7o\u011funlu\u011funu silmek ve silemedi\u011fini de olduk\u00e7a basitle\u015ftirmek i\u00e7in oradad\u0131r. Bir ta\u015f bilince sahip de\u011fildir ya da bilin\u00e7li bir bireyden olu\u015fmaz. Yaln\u0131zca bilin\u00e7li bireyler alemine i\u015faret eden bir simgedir; epeyce soluk olsa da.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"28fb\">Siz bilin\u00e7li bir birey olman\u0131n yan\u0131nda asl\u0131nda bilin\u00e7li iki bireysiniz. Beyinlerimiz, yakla\u015f\u0131k 225 milyon n\u00f6ral lif (neural fiber) grubundan olu\u015fan korpus kallozum (corpus callosum) ile birbirine ba\u011fl\u0131 iki hemisferden (hemisphere) olu\u015fur. \u0130leri derecede epilepsiye sahip olan baz\u0131 hastalarda cerrahi olarak korpus kallozum yap\u0131s\u0131n\u0131n kesilmesi gerekir. \u201cKomiss\u00fcrotomi\u201d (commissurotomy) operasyonundan ge\u00e7mi\u015f hastalar ile yap\u0131lan deneyler, bu hastalar\u0131n ayr\u0131 be\u011feni ve antipatiler ile hayatta de\u011fi\u015fik ama\u00e7lara sahip iki farkl\u0131 insan olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.9 \u00d6rne\u011fin V.S. Ramachandran taraf\u0131ndan ilgilenilen bir hastan\u0131n sol hemisferi Tanr\u0131\u2019ya inan\u0131rken sa\u011f hemisferi ateistti.10<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"aa63\">\u0130ki bireyden \u00f6teye de gidebiliriz. Bilin\u00e7li ger\u00e7ek\u00e7ilik, sizin esas\u0131nda birbiri ile etkile\u015fime giren bilin\u00e7li bireylerin olu\u015fturdu\u011fu zengin bir a\u011f oldu\u011funuzu \u00f6ng\u00f6r\u00fcr. Bu bireylerin \u00e7o\u011fu aktivite ve deneyimlerinin fark\u0131nda de\u011filsiniz \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar asl\u0131nda bizim&nbsp;<em>bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 zihinsel s\u00fcre\u00e7ler<\/em>&nbsp;dedi\u011fimiz aktiviteler. Ancak bu s\u00fcre\u00e7ler sizin i\u00e7in bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 olsa da sizi olu\u015fturan \u00e7e\u015fitli bireyler i\u00e7in bilin\u00e7lidirler.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"11c2\"><strong>Zor sorulara yeni cevaplar<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ae0e\">Bilin\u00e7li ger\u00e7ek\u00e7ilik ile alg\u0131n\u0131n aray\u00fcz teorisini birle\u015ftiren bu yakla\u015f\u0131m, bir\u00e7ok bilimsel soruyu da yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irmemizi sa\u011fl\u0131yor. \u00d6rne\u011fin bilin\u00e7li deneyimlerin, bedenlenmi\u015f (embodied) beyin aktivitelerinden nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormak olduk\u00e7a standartt\u0131r. \u015eu ana dek bu soruya tek bir bilin\u00e7li deneyim i\u00e7in bile cevap verebilen bir bilimsel teori yok. \u00d6rne\u011fin lavanta kokusu deneyimine yol a\u00e7an n\u00f6ral aktivite nedir ve neden bu n\u00f6ral aktivitenin sar\u0131msak kokusu deneyimine yol a\u00e7mas\u0131 imkans\u0131zd\u0131r? Ne lavanta kokusu ne de ba\u015fka bir spesifik deneyim i\u00e7in bu soruyu cevaplama giri\u015fiminde bulunulmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu soruyu laf kalabal\u0131\u011f\u0131 yapmadan nas\u0131l cevaplamaya ba\u015flayaca\u011f\u0131m\u0131za dair bir fikrimiz yok. Bu y\u00fczden bu soruya&nbsp;<em>bilincin zor problemi<\/em>&nbsp;(the hard problem of consciousness) ad\u0131 veriliyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"89fb\">Bilin\u00e7li ger\u00e7ek\u00e7ilik teorisi sayesinde soruyu de\u011fi\u015ftirebiliyoruz. Bilincin n\u00f6ral a\u011flar ve silikon devreler gibi bilin\u00e7siz maddelerden nas\u0131l do\u011fdu\u011fu art\u0131k ilgi alan\u0131m\u0131zda de\u011fil. As\u0131l soru, uzayzaman ve maddenin nas\u0131l bilin\u00e7li bireylerden olu\u015fan geni\u015f bir a\u011f\u0131n g\u00f6rselle\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131 -ya da aray\u00fcz\u00fc- olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olabilece\u011fi. Burada muazzam teknik sorunlar olmas\u0131na ra\u011fmen ilerlememizi durduran gizemler yok. Hali haz\u0131rda, bireylerden olu\u015fan a\u011flar\u0131 aray\u00fczler ile e\u015fle\u015ftirmek i\u00e7in \u00f6nerilerde bulunabiliriz ve bu \u00f6nerilerin&nbsp;<em>Homo sapiens&nbsp;<\/em>i\u00e7in uzayzaman aray\u00fcz\u00fc hakk\u0131ndaki deneysel bulgular ile e\u015fle\u015fip e\u015fle\u015fmedi\u011fini test edebiliriz. Bilincin zor probleminde oldu\u011fu gibi akla yatk\u0131n fikirler bulabilmede kesin bir yenilgi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya de\u011filiz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2e33\">Bir di\u011fer soru ise ya\u015fam\u0131n fizik ve kimyadan nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131.11 Bu soru yine ilerlememizi durduruyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc tatmin edici bir cevab\u0131m\u0131z yok.12 Fizik ve kimya, bize basit par\u00e7ac\u0131klar ve bu par\u00e7ac\u0131klar\u0131n etkile\u015fimlerine dair kuantum yasalar\u0131ndan DNA\u2019n\u0131n genetik kodlamas\u0131 ve h\u00fccreler i\u00e7indeki kompleks bilgi i\u015flemlemesinin nas\u0131l ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda en ufak bir ipucu bile vermiyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e542\">Bilin\u00e7li ger\u00e7ek\u00e7ilik ile soruyu yeniden de\u011fi\u015ftiriyoruz. Fizik ve kimya asl\u0131nda ya\u015fam\u0131 ba\u015flatmad\u0131. Uzayzaman ve basit par\u00e7ac\u0131klar bilin\u00e7ten \u00f6nce asla var olmam\u0131\u015ft\u0131, ve dolay\u0131s\u0131yla ya\u015fam da. Bunun yerine fizik, kimya ve biyoloji yaln\u0131zca&nbsp;<em>H.sapiens\u2019<\/em>in aray\u00fcz\u00fc ve bilin\u00e7li bireylerin olu\u015fturdu\u011fu a\u011fdaki etkile\u015fimlerimiz i\u00e7erisinde farkl\u0131 tasvir etme a\u015famalar\u0131d\u0131r. Fizik olduk\u00e7a basittir ve daha \u00e7ok kanuna dayan\u0131r, ancak bu daha temel bir bilim oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fcn en basit par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in. Biyoloji, bilin\u00e7li bireylerden olu\u015fan a\u011fa fizi\u011fe k\u0131yasla daha detayl\u0131 bakan aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fcn bir par\u00e7as\u0131. Biyolojinin fizikten ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek temel bir hata yapt\u0131k: Aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekli\u011fi kavray\u0131\u015f ile kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131k. Fizi\u011fin temelde oldu\u011fu ve \u00f6zel bilimlerin fizikten ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lan bilim piramidi de bu hatan\u0131n v\u00fccut bulmu\u015f hali. Piramit asl\u0131nda tepe taklak olmal\u0131. Bilin\u00e7 temelde ve di\u011fer bilimler bilin\u00e7li bireylerden olu\u015fan a\u011f\u0131n aray\u00fcz tasvirleri ise, fizik aray\u00fcz\u00fcm\u00fczde bilincin sadece en az bilgilendirici tasviri oluyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e8e9\">Bilgisayar bilimleri ve yapay zek\u00e2 alanlar\u0131ndaki h\u0131zl\u0131 geli\u015fmeler ile birlikte ba\u015fka bir soru da g\u00fcndeme geliyor: Yapay zek\u00e2 bilin\u00e7li bir hale gelebilir mi? Standart yakla\u015f\u0131m, devreler ve yaz\u0131l\u0131mlardaki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n nas\u0131l bilinci ate\u015fleyebilece\u011fini soruyor. Bu yakla\u015f\u0131m beyin bilimlerini afallatan bilincin zor problemi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geliyor ve bu probleme bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretemiyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"4b9a\">Bilin\u00e7li ger\u00e7ek\u00e7ilik ve alg\u0131n\u0131n aray\u00fcz teorisi ile, soruyu farkl\u0131 bir \u015fekilde soruyoruz. Aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fcn bilin\u00e7li bireyler alemine bir portal sa\u011flad\u0131\u011f\u0131na dair bulgular\u0131m\u0131z mevcut. Y\u00fcz\u00fcn\u00fcze ait simgem sizin deneyimlerinize dair benim portal\u0131m. Bir kediye ait simgem ise deneyimler alemine dair daha soluk bir portal. Bir ar\u0131ya ait simgem de hala soluk. Yapay zek\u00e2 hakk\u0131ndaki soru ise \u015funa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor: Devre ve yaz\u0131l\u0131m kullanarak aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fc yeniden canland\u0131rmak ve var olan bilin\u00e7li bireyler alemine yeni portallar a\u00e7abilmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Bu soru, yeni bir bilin\u00e7 yaratmaktan ziyade var olan bilin\u00e7li bireylere yeni bir eri\u015fim a\u00e7abilmek ile ilgili. Ben prensipte, bilin\u00e7li bireylere bu \u015fekilde yeni portallar a\u00e7abilmenin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu ve deneme s\u00fcrecinin bize \u00e7ok \u015fey kataca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"ad49\"><strong>Uzayzaman ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahk\u00fbm<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"385e\">Uzayzaman fizi\u011fin yetkin oldu\u011fu bir alan. Bir bili\u015fsel bilimci uzayzaman\u0131n bizden milyarlarca y\u0131l \u00f6ncesinde var olmu\u015f nesnel bir ger\u00e7eklikten ziyade bizim yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir veri yap\u0131s\u0131 oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde, fizik\u00e7iler bunu aptalca bir hata gibi g\u00f6r\u00fcrler mi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"120a\">Neyse ki \u00f6ne \u00e7\u0131kan fizik\u00e7iler de uzayzaman\u0131n temel bir ger\u00e7eklik olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 daha derin bir ger\u00e7ekli\u011fi bulmaya \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z gerekti\u011fini savunuyor. \u00d6rne\u011fin fizik\u00e7i Nima Arkani-Hamed \u015f\u00f6yle diyor: \u201cKendi ba\u015flar\u0131na g\u00fc\u00e7l\u00fc olan bir\u00e7ok farkl\u0131 arg\u00fcman, uzayzaman fikrinin temel bir fikir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Uzayzaman ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahk\u00fbm. Fizik kanunlar\u0131n\u0131n alt\u0131nda yatan a\u00e7\u0131klamalara g\u00f6re temelde uzayzaman diye bir \u015fey yer alm\u0131yor. Bu durum olduk\u00e7a \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc fizi\u011fin asl\u0131nda uzayda ve zamanda ger\u00e7ekle\u015fenleri tasvir etmekten ibaret olmas\u0131 gerekiyor. Dolay\u0131s\u0131yla e\u011fer uzayzaman yoksa, fizi\u011fin de ne oldu\u011fu net de\u011fil.\u201d13<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"02fc\">Arkani-Hamed uzayzaman\u0131n neden ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahk\u00fbm oldu\u011funa dair birka\u00e7 sebep veriyor. \u00d6rne\u011fin uzayzaman olduk\u00e7a k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde \u00f6l\u00e7\u00fclemez; bu deneme kara deliklerin kendisini yarat\u0131r. Dahas\u0131, sa\u00e7\u0131lma genli\u011finde (scattering amplitudes) \u2014 B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 gibi h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lardaki par\u00e7ac\u0131k \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n (particle collisions) olas\u0131l\u0131klar\u0131nda- uzayzamanda ifade edilemeyen ve uzayzamandan daha derin bir ger\u00e7ekli\u011fe i\u015faret eden simetriler bulunmakta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"a245\">Hem kuantum fizi\u011fi hem de evrim teorisi, uzayzaman\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahk\u00fbm oldu\u011funu tahmin ediyor. E\u011fer uzayzaman ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahkumsa, o zaman i\u00e7indeki her \u015fey de -t\u00fcm alanlar ve nesneler- ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahk\u00fbm olmal\u0131. \u00d6yleyse bunlardan hi\u00e7biri temelde yer alm\u0131yor; bunlar yaln\u0131zca daha derin bir ger\u00e7ekli\u011fin aray\u00fcz\u00fc. Aray\u00fcz\u00fcm\u00fczdeki nesneler ger\u00e7ek nedensel g\u00fc\u00e7lere sahip gibi g\u00f6r\u00fcnse de asl\u0131nda de\u011filler; bu nesneleri alg\u0131lamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman var olmuyorlar bile. Bu kula\u011fa mant\u0131ks\u0131z gelebilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc nesnelere m\u00fcdahale etti\u011fimizde&nbsp;<em>tahmin edilebilir&nbsp;<\/em>sonu\u00e7lar elde ediyoruz -nedensel kuramc\u0131lar\u0131n&nbsp;<em>do-operat\u00f6r\u00fc<\/em>&nbsp;(do-operator) dedikleri s\u00fcre\u00e7-.14 \u00d6rne\u011fin arabam\u0131n fren pedal\u0131na bast\u0131\u011f\u0131mda araban\u0131n yava\u015flamas\u0131n\u0131 beklerim. Bir m\u0131knat\u0131s kullanarak g\u00f6rsel korteksinizdeki (visual cortex) V4 alan\u0131na ait beyin aktivitesine ge\u00e7ici bir s\u00fcre ile m\u00fcdahale edebilir ve sonucunda renk deneyimlerinizin ge\u00e7ici bir s\u00fcre ile yok olmas\u0131n\u0131 bekleyebilirim. Ancak m\u00fcdahalelerimiz y\u00fcz\u00fcnden ger\u00e7ekle\u015fen neden ve sonu\u00e7 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc yaln\u0131zca bizim i\u015fimize yarayan bir kurgu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"27f6\">Ger\u00e7ek neden ve sonucu anlayabilmek i\u00e7in kendi aray\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fcn ilerisine, daha temel bir aleme y\u00f6nelmeliyiz. Bilin\u00e7li ger\u00e7ek\u00e7ilik, bu alemin birbiri ile etkile\u015fime giren bilin\u00e7li bireylerden olu\u015fan sonsuz bir a\u011f oldu\u011funu savunuyor. E\u011fer bu \u00f6neri do\u011fru yolda ise, o zaman bilimin ke\u015ffedece\u011fi olduk\u00e7a geni\u015f yeni alanlar var demektir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6218\">*<em>Hoffman, D.D. 2019. Did we evolve to see reality, or are spacetime and objects just our user interface? Ann. N.Y. Acad. Sci.,&nbsp;<\/em><strong><em>1458<\/em><\/strong><em>: 65\u201369.&nbsp;<\/em><a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1111\/nyas.14222\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\"><em>https:\/\/doi.org\/10.1111\/nyas.14222<\/em><\/a><em>. \u00a9 New York Academy of Sciences.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e2f7\"><strong>Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Palmer, S. 1999.\u00a0<em>Vision Science: Photons to Phenomenology<\/em>. Cambridge, MA: MIT Press.<\/li>\n\n\n\n<li>Marr, D. 1982.\u00a0<em>Vision<\/em>. San Francisco, CA: Freeman Press.<\/li>\n\n\n\n<li>Trivers, R.L. 2011.\u00a0<em>The Folly of Fools<\/em>. New York: Basic Books.<\/li>\n\n\n\n<li>Nowak, M.A. 2006.\u00a0<em>Evolutionary Dynamics: Exploring the Equations of Life<\/em>. Cambridge, MA: Belknap Press.<\/li>\n\n\n\n<li>Mark, J.T., B.B. Marion &amp; D.D. Hoffman. 2010. Natural selection and veridical perceptions.\u00a0<em>J. Theor. Biol.\u00a0<\/em><strong>266:\u00a0<\/strong>504\u2013 515.<\/li>\n\n\n\n<li>Hoffman, D.D. 2019.\u00a0<em>The Case Against Reality: Why Evolution Hid the Truth from Our Eyes<\/em>. New York: W. W. Norton.<\/li>\n\n\n\n<li>Hoffman, D.D. &amp; C. Prakash. 2014. Objects of consciousness.\u00a0<em>Front. Psychol. Percept. Sci.\u00a0<\/em><strong>5:\u00a0<\/strong>577.\u00a0<a href=\"http:\/\/doi.org\/10.\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">http:\/\/doi.org\/10.<\/a>\u00a03389\/fpsyg.2014.00577.<\/li>\n\n\n\n<li>Fields, C., D.D. Hoffman, C. Prakash &amp; M. Singh. 2017. Conscious agent networks: formal analysis and application to cognition.\u00a0<em>Cogn. Syst. Res.\u00a0<\/em><strong>47:\u00a0<\/strong>186\u2013213.<\/li>\n\n\n\n<li>Gazzaniga, M. 2018.\u00a0<em>The Consciousness Instinct<\/em>. New York: Farrar, Strauss and Giroux.<\/li>\n\n\n\n<li>Ramachandran, V.S. 2006. Split brain with one half atheist and one half theist (lecture).<\/li>\n\n\n\n<li>Kauffman, S.A. 2019. A World Beyond Physics<em>: The Emergence and Evolution of Life<\/em>. Oxford: Oxford University Press.<\/li>\n\n\n\n<li>Davies, P. 2019.\u00a0<em>The Demon in the Machine<\/em>. London: Penguin.<\/li>\n\n\n\n<li>Arkani-Hamed, N. 2016. The future of fundamental physics (Cornell Messenger Lecture).<\/li>\n\n\n\n<li>Pearl, J. 2018.\u00a0<em>The Book of Why: The New Science of Cause and Effect<\/em>. New York: Basic Books.<\/li>\n<\/ol>","protected":false},"featured_media":1989,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[245,975,976,980,979,94,93,691,64,92,323,977,370,369,74,973,972,111,981,274,273,76,390,275,244,482,978,177,970,974,971,110,96,176],"kategori":[305],"class_list":["post-1988","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-algi","event_publishing_tags-anti-realism","event_publishing_tags-anti-realizm","event_publishing_tags-bilgi","event_publishing_tags-bilgi-felsefesi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-cogsci","event_publishing_tags-epistemoloji-epistemology","event_publishing_tags-evolution","event_publishing_tags-evrim","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-gercek","event_publishing_tags-gercekcilik","event_publishing_tags-gorme","event_publishing_tags-knowledge","event_publishing_tags-metafizik","event_publishing_tags-metaphysics","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-ontology","event_publishing_tags-ontoloji","event_publishing_tags-perception","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy-of-knowledge","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-realism","event_publishing_tags-reality","event_publishing_tags-realizm","event_publishing_tags-vision","event_publishing_tags-zihin","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1988","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1988\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1989"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1988"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1988"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1988"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}