{"id":1844,"date":"2020-10-11T15:00:03","date_gmt":"2020-10-11T15:00:03","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&#038;p=1844"},"modified":"2025-08-13T21:15:17","modified_gmt":"2025-08-13T21:15:17","slug":"bilincin-sihirbazlikla-imtihani-hakwan-lau","status":"publish","type":"blog_content","link":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/bilincin-sihirbazlikla-imtihani-hakwan-lau\/","title":{"rendered":"Bilincin Sihirbazl\u0131kla \u0130mtihan\u0131 \u2014 Hakwan Lau"},"content":{"rendered":"<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d6zg\u00fcn ad\u0131: \u201c<a href=\"https:\/\/aeon.co\/ideas\/is-consciousness-a-battle-between-your-beliefs-and-perceptions\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Is consciousness a battle between your beliefs and perceptions?<\/a>\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"be0e\">Sihirbaz\u0131n birdenbire kay\u0131plara kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir sihirbazl\u0131k g\u00f6sterisinde oldu\u011funuzu hayal edin. Sihirbaz\u0131n bir yerlere sakland\u0131\u011f\u0131ndan eminsiniz, fakat yine de ortadan kaybolmu\u015f&nbsp;<em>gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor<\/em>&nbsp;de\u011fil mi? Mant\u0131\u011f\u0131m\u0131z ne derse desin, kendimizi bu \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131ktan al\u0131koyamay\u0131z. Peki bilin\u00e7li deneyimlerimiz neden bu kadar bask\u0131nd\u0131r?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"6d95\">Alg\u0131daki bu \u00e7at\u0131\u015fma asl\u0131nda beynimizin a\u011fsal (wired) yap\u0131s\u0131yla ilgili benzersiz bir \u015feyler s\u00f6yler. \u00d6rne\u011fin sihirbazl\u0131k g\u00f6sterisini, genel bilgi-i\u015fleme y\u00f6ntemimizle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ral\u0131m. Farzedin ki d\u0131\u015far\u0131da ya\u011fmur ya\u011fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen be\u015f arkada\u015f\u0131n\u0131z var ve aksini bildiren bir de hava durumu sitesi. D\u0131\u015far\u0131daki durum sitedeki bilgiden a\u00e7\u0131k\u00e7a farkl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in muhtemelen sitenin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnecek ve bu bilgiyi g\u00f6rmezden geleceksiniz. Oysa bilin\u00e7li alg\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda tuhaf, bask\u0131n bir \u015feyler vard\u0131r. G\u00f6rme, duyma ve hissetme gibi alg\u0131sal deneyimlerimiz a\u00e7\u0131k\u00e7a \u2018yanl\u0131\u015f\u2019 oldu\u011funda bile, deneyimlerimizi \u00f6ylece g\u00f6rmezden gelemeyiz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"5643\">Bu neden b\u00f6yledir? Yapay Zeka alan\u0131ndaki son geli\u015fmeler bu bilmeceye yeni bir \u0131\u015f\u0131k tutmaktad\u0131r. Bilgisayar bilimlerinde \u00f6r\u00fcnt\u00fc-tan\u0131ma (pattern-recognition) n\u00f6ral a\u011flar\u0131 \u2013di\u011fer bir deyi\u015fle derin \u00f6\u011frenme modelleri\u2013 i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc kodlama ad\u0131 verilen (<em>predictive learning<\/em>) bir i\u015flemden faydalan\u0131l\u0131r. Bu a\u011flar, bilgiyi pasif bir \u015fekilde a\u015fa\u011f\u0131dan-yukar\u0131ya (bottom-up) almak yerine d\u00fcnya hakk\u0131nda yukar\u0131dan-a\u015fa\u011f\u0131ya hipotez olu\u015fturabilir ve bu hipotezlerini g\u00f6zlemlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilirler. Genellikle b\u00f6yle daha iyi \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin n\u00f6ral a\u011f bir kedi tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6nce bir kedinin neye benzedi\u011fine dair tahminde ya da imgelemede bulunmas\u0131na izin veren bir model geli\u015ftirir. Sonras\u0131nda, modelin e\u015fle\u015fip e\u015fle\u015fmedi\u011fini g\u00f6rmek i\u00e7in di\u011fer her bir veri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"8b55\">Her ne kadar \u00e7ok etkili sonu\u00e7lar al\u0131nsa da, bu model bir hayli zaman ve e\u011fitilecek (train) y\u00fckl\u00fc miktarda bilgi gerektirir. Facebook\u2019un YZ ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ba\u015fkan\u0131 Yann LeCun bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak \u201cson 20 y\u0131lda derin \u00f6\u011frenme alan\u0131n\u0131n en \u00e7arp\u0131c\u0131 fikri \u201c olarak g\u00f6r\u00fclen&nbsp;<em>\u00fcretken \u00e7eki\u015fmeli a\u011flar\u0131<\/em>&nbsp;-\u00dc\u00c7A- (generative adversarial networks) kullanmay\u0131 \u00f6nerir. \u00dcretken \u00e7eki\u015fmeli a\u011flarda \u00fcretici (generative) a\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fine olabildi\u011fince yak\u0131n kedi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri yaratmak i\u00e7in e\u011fitebiliriz. Ay\u0131r\u0131c\u0131 (discriminator) a\u011f\u0131 ise yapay kedi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ve ger\u00e7ek olanlar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak i\u00e7in e\u011fitiriz. Daha sonra da bu iki a\u011f\u0131 birbiriyle yar\u0131\u015ft\u0131r\u0131r\u0131z. Ay\u0131r\u0131c\u0131, sahte olanlar\u0131 yakalad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00fcretici ise bundan yakalanmayan resimler \u00fcretti\u011fi i\u00e7in \u00f6d\u00fcllendirilir. Bu yar\u0131\u015f ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda a\u011flar, kurnaz bir sanat taklit\u00e7isinin ger\u00e7ek bir sanatk\u00e2r\u0131 taklit etmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gibi, birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve birlikte uzmanla\u015f\u0131rlar. Bu s\u00fcre\u00e7, \u00f6\u011frenmeyi iki taraf i\u00e7in de daha etkili k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"93ee\">\u00dcretken \u00e7eki\u015fmeli a\u011flar, kullan\u0131\u015fl\u0131 bir m\u00fchendislik harikas\u0131 oldu\u011fu kadar, insan beynini anlamak i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131 bir analojidir ayn\u0131 zamanda. Memelilerin beyinlerinde alg\u0131sal bilgileri kodlamakla sorumlu sinirler birden fazla amaca hizmet eder. Mesela, bir kedi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde ate\u015flenen sinirler bir kedi hayal etti\u011finizde ya da onu hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda da ate\u015flenir. Hatta rastgele ate\u015flendikleri bile olur. Dolay\u0131s\u0131yla, ne zaman sinirsel devrelerimizde bir etkinlik olsa, beyin i\u00e7sel ya da d\u0131\u015fsal belirtileri anlayabilme ihtiyac\u0131 duyar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"2dd0\">Bu uygulamay\u0131&nbsp;<em>alg\u0131sal ger\u00e7eklik g\u00f6zetimi<\/em>&nbsp;(perceptual reality monitoring) olarak adland\u0131rabiliriz. 17. yy \u0130ngiliz filozoflar\u0131ndan John Locke duyusal \u00f6z-g\u00f6zetim (sensory self-monitoring) i\u015fini ger\u00e7ekle\u015ftiren bir \u00e7e\u015fit i\u00e7sel bir organa sahip oldu\u011fumuza inanm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat Locke\u2019u ele\u015ftirenler, halihaz\u0131rda d\u00fcnyay\u0131 duyular yoluyla tespit etmek i\u00e7in kurulmu\u015f bir sistem varken do\u011fan\u0131n onun \u00fcst\u00fcnde b\u00fcsb\u00fct\u00fcn ayr\u0131 bir organ yerle\u015ftirme zahmeti i\u00e7ine neden girmi\u015f olabilece\u011fini sorgulam\u0131\u015flard\u0131r. Bir \u015feyin ger\u00e7ek olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in \u00f6ncelikle onu duyumsamamam\u0131z, \u00f6rne\u011fin koklamam\u0131z gerekir. Bu durumda \u00f6z-g\u00f6zetim bu mekanizman\u0131n i\u00e7inde olabilecekken neden ayr\u0131 bir organ olarak in\u015fa edilsin?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"50bd\">\u00dcretken \u00e7eki\u015fmeli a\u011flar hakk\u0131nda bildiklerimiz ise Locke\u2019un fikrinde bir hakl\u0131l\u0131k pay\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Alg\u0131 sistemimiz n\u00f6ral kaynaklar\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bir k\u0131sm\u0131 farkl\u0131 i\u015flevler i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu y\u00fczden ger\u00e7ekten bir kedi g\u00f6rmek ve hayal etmek durumunda ayn\u0131 n\u00f6ronlar i\u015fler. Fakat bu, sinyallerin neye i\u015faret etti\u011fiyle ilgili bir karma\u015faya sebep olur. \u0130\u015fte bu nedenle, ne zaman bir \u015fey g\u00f6r\u00fcp ne zaman hayal etti\u011fimize karar verecek bir ay\u0131r\u0131c\u0131ya (discriminator) ihtiya\u00e7 duyar\u0131z. Bu \u00fcretken \u00e7eki\u015fmeli a\u011f tarz\u0131 i\u00e7sel duyu organ\u0131 \u2013ya da her neyse\u2013 iyi bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc kodlama mekani\u011finin geli\u015fimini artt\u0131rmak ad\u0131na bir rakip olarak davranmaya haz\u0131r olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"81d0\">E\u011fer bu yakla\u015f\u0131m do\u011fruysa, bilin\u00e7 deneyiminin bir \u00e7e\u015fit mant\u0131ksal \u00e7\u0131kar\u0131mla ili\u015fkili oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Mesela, \u00fcretkenden gelen alg\u0131sal i\u015faret bir kediden bahsediyor ve ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 da bu i\u015faretin d\u00fcnyan\u0131n mevcut durumunu do\u011fru bir \u015fekilde yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131na karar veriyorsa, ger\u00e7ek bir kedi g\u00f6r\u00fcyoruzdur. Tam tersi de ge\u00e7erlidir: ac\u0131 hissetmemizi gerektiren hi\u00e7bir durum yokken ac\u0131 hissedebiliriz, hatta ampute organda bile ac\u0131 hissedildi\u011fini s\u00f6yleyen raporlarla kar\u015f\u0131la\u015fabiliriz. Ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 i\u015flevini d\u00fczg\u00fcn yerine getirdi\u011fi noktaya kadar ona g\u00fcvenmeye meyilliyizdir. Ve tabi ki \u00f6znel izlenimler ve rasyonel inan\u00e7lar aras\u0131nda bir \u00e7at\u0131\u015fma oldu\u011funda da bilin\u00e7li deneyimden yana oy kullanmak bize makul gelir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"e662\">Alg\u0131n\u0131n bu bask\u0131nl\u0131\u011f\u0131 insanlara \u00f6zg\u00fc bir \u00f6zellik de\u011fildir. Sihirbazl\u0131k g\u00f6sterileri kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k ve hayret yetileri baz\u0131 primatlar\u0131n da oylar\u0131n\u0131 bilin\u00e7li deneyimden yana kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. G\u00f6rd\u00fckleri \u015fey ve olmas\u0131 gereken aras\u0131nda bir \u00e7at\u0131\u015fma oldu\u011funu onlar da hissediyor. Bu da bize, onlar\u0131n alg\u0131 n\u00f6ronlar\u0131n\u0131n da yukar\u0131dan-a\u015fa\u011f\u0131ya i\u015fleyebildi\u011fini s\u00f6yler. Yani \u00dc\u00c7A teorisi, insan-olmayan hayvanlar\u0131n da bizimkinden \u00e7ok da farkl\u0131 olmayan bir bilin\u00e7 deneyimi ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"44f7\">Bu geli\u015fmeler YZ\u2019n\u0131n gelece\u011fi i\u00e7in zorlu sorular da getiriyor. \u00c7ok karma\u015f\u0131k bir \u00fcretken \u00e7eki\u015fmeli a\u011f yap\u0131s\u0131 ile bir robot in\u015fa etsek bilin\u00e7li olur mu mesela? \u00dc\u00c7A teorisine g\u00f6re, robot benzer bir yukar\u0131dan-a\u015fa\u011f\u0131ya \u00f6ng\u00f6r\u00fc ve hayal etme mekanizmas\u0131 kullanaca\u011f\u0131ndan, \u00f6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc kodlama yapabilir, hatta belki de mevcut \u00fcretken a\u011flar\u0131 kullanarak bizim gibi \u201chayal edebilir\u201d. B\u00f6yle bir robot t\u0131pk\u0131 bizim gibi, nedensiz ac\u0131 hissini g\u00f6rmezden gelemezdi ve muhtemelen iyi bir sihirbazl\u0131k g\u00f6sterisinin tad\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karabilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" id=\"fea0\">Bilin\u00e7 kuram\u0131 \u00fcretmenin zorlu\u011fu su g\u00f6t\u00fcrmez bir ger\u00e7ek. Ve b\u00f6yle bir kuram\u0131n tam olarak ne i\u00e7erece\u011fini dahi bilmiyoruz. Bu y\u00fczden, bu robotlar ger\u00e7ekten bilin\u00e7li olsayd\u0131 bile bunu anlayabilecek bir pozisyonda olmazd\u0131k. Ayn\u0131 \u015fey hayvanlar\u0131n bilin\u00e7li olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusu i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Fakat \u015fimdilik, en az\u0131ndan bilincin mekanizmas\u0131yla ilgili baz\u0131 varsay\u0131mlar\u0131 detayland\u0131rarak, onlar\u0131 \u00f6nsezilerimizle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131p test edebilir, daha da \u00f6nemlisi, konu hakk\u0131nda deneyler yapabiliriz. Ve son olarak \u015funu s\u00f6yleyebiliriz ki: devaml\u0131 olarak alg\u0131daki sahtelik ve sahtekarl\u0131klar\u0131 denetleyen i\u00e7sel bir \u015f\u00fcphe mekanizmas\u0131na sahip zihin modeli, \u015fuana kadar sahip oldu\u011fumuz en parlak fikirlerden biridir.<\/p>","protected":false},"featured_media":1845,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[83,175,661,94,93,82,691,64,92,174,76,482,660,177,96,176],"kategori":[305],"class_list":["post-1844","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-beyin","event_publishing_tags-bilinc","event_publishing_tags-bilinc-felsefesi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-brain","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-consciousness","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-philmind","event_publishing_tags-philosophy-of-consciousness","event_publishing_tags-philosophy-of-mind","event_publishing_tags-zihin","event_publishing_tags-zihin-felsefesi","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1844","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1844\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1845"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1844"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}