{"id":1836,"date":"2020-09-20T15:00:22","date_gmt":"2020-09-20T15:00:22","guid":{"rendered":"https:\/\/cog-ist.com\/?post_type=blog_content&p=1836"},"modified":"2025-08-13T20:32:56","modified_gmt":"2025-08-13T20:32:56","slug":"tarihten-ogrenmek-insan-bilisine-sentetik-yaklasim-ihtiyaci-bernhard-hommel-lorenza-colzato","status":"publish","type":"blog_content","link":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/blog_content\/tarihten-ogrenmek-insan-bilisine-sentetik-yaklasim-ihtiyaci-bernhard-hommel-lorenza-colzato\/","title":{"rendered":"Tarihten \u00d6\u011frenmek: \u0130nsan Bili\u015fine Sentetik Yakla\u015f\u0131m \u0130htiyac\u0131 \u2014 Bernhard Hommel, Lorenza Colzato"},"content":{"rendered":"\n

\u00d6zg\u00fcn Ad\u0131:\u00a0Learning from history: the need for a synthetic approach to human cognition<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bernhard Hommel<\/em><\/strong>\u2019in ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, insan dikkatinin ve eylem denetiminin\/yetkinli\u011finin bili\u015fsel, hesaplamal\u0131, geli\u015fimsel, sinirsel ve n\u00f6rokimyasal mekanizmalar\u0131na ve bilincin bunlardaki rol\u00fcne odaklanmaktad\u0131r. Son \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ayn\u0131 zamanda insan bili\u015finde ve bili\u015fsel robotikte duygu, yarat\u0131c\u0131l\u0131k ve dinin rol\u00fcn\u00fc ele almaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Lorenza S. Colzato<\/em><\/strong>\u2019nun ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, insanlarda bili\u015fsel denetimin n\u00f6ral ve n\u00f6romod\u00fcler temellerini anlamay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnme ve yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n nas\u0131l \u015fekillendi\u011fine odaklan\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n pop\u00fcler bilimde tart\u0131\u015f\u0131lan konular\u0131 aras\u0131nda egzersiz ve yarat\u0131c\u0131l\u0131k, kokular\u0131n g\u00fcven \u00fczerindeki etkisi ve meditasyonun yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00fczerindeki etkisi yer al\u0131yor.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel bilimin yeni ara\u015ft\u0131rma hatlar\u0131 geli\u015ftirmesi s\u00f6z konusu oldu\u011funda tarih kendini tekerr\u00fcr eder. Deneysel olarak ara\u015ft\u0131r\u0131lan ilk psikolojik fenomenlerden biri olan dikkati (attention) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. William James hala \u201cherkesin dikkatin ne oldu\u011funu bildi\u011fini\u201d d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken, dikkatin asl\u0131nda e\u015f nitelikli bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve yine her biri \u00e7e\u015fitli s\u00fcre\u00e7ler taraf\u0131ndan desteklenen, \u00e7ok farkl\u0131 alt i\u015flevlere ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmemiz y\u00fcz y\u0131ldan fazla zaman ald\u0131. Gen\u00e7 ve geli\u015fmekte olan bir bilimsel disiplinin fenomenlerle nas\u0131l ba\u015fa \u00e7\u0131k\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmesi, bunlar\u0131 kullan\u0131\u015fl\u0131 bilimsel kavramlara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi ve bu fenomenlerin temelindeki mekanizmalar\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131 i\u00e7in biraz zamana ihtiyac\u0131 oldu\u011fu \u00e7ok do\u011fal g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Yine de, daha k\u0131sa bir ge\u00e7mi\u015fe sahip fenomenler \u00fczerine yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalardaki benzer geli\u015fmelerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bu aray\u0131\u015ftan pek bir \u015fey \u00f6\u011frenmemi\u015fiz. Yeni geli\u015fmeler, dikkat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131ran ve ilerlemesini y\u0131llarca yava\u015flatan ayn\u0131 sorunlu e\u011filimleri g\u00f6stermektedir. Makalenin devam\u0131nda, yeni ara\u015ft\u0131rma hatlar\u0131n\u0131n analitik yakla\u015f\u0131m<\/em> diye isimlendirdi\u011fimiz tipik geli\u015fim \u015feklini dikkat \u00f6rne\u011fi \u00fczerinden a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Daha sonra bu s\u00fcre\u00e7te atlat\u0131lmas\u0131 \u00f6zellikle zor g\u00f6r\u00fcnen \u00fc\u00e7 tuza\u011fa odaklan\u0131p, alternatif bir ara\u015ft\u0131rma stratejisi sunaca\u011f\u0131z; bu da sentetik yakla\u015f\u0131m<\/em> olacak.<\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel bilimdeki ara\u015ft\u0131rma hatlar\u0131 nas\u0131l geli\u015fir?<\/h1>\n\n\n\n

Dikkat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n zengin tarihini k\u0131sa bir paragrafta anlamak imkans\u0131z olsa da, arg\u00fcman\u0131m\u0131zla \u00f6zellikle ilgili olan geli\u015fmeler \u015eekil 1’de \u00f6zetlenmi\u015ftir. Genelde psikolojik kavramlar\u0131n alan d\u0131\u015f\u0131 ki\u015filerin teorilerinde ve felsefesinde uzun bir ge\u00e7mi\u015fi vard\u0131r. Her ikisi de i\u00e7 g\u00f6zleme (introspection) dayan\u0131r ve bu nedenle fenomenleri birinci \u015fah\u0131s bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla a\u00e7\u0131klama e\u011filimindedir; \u00f6rne\u011fin William James, nesne y\u00f6nelimli dikkati \u201cBir nesneye y\u00f6nelik dikkat, o nesne zihni en yo\u011fun bi\u00e7imde ve tamamen i\u015fgal etti\u011finde meydana gelen \u015feydir\u201d (James, 1899\/2008, s. 63) diyerek ifade eder. Bu t\u00fcr ki\u015fisel d\u00fczeydeki a\u00e7\u0131klamalar bilin\u00e7li deneyimle s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fundan, altta yatan s\u00fcre\u00e7ler hakk\u0131nda kuramsalla\u015ft\u0131rmaya ve deneysel ara\u015ft\u0131rmaya rehberlik edecek hipotezler \u00fcretmekte kullan\u0131\u015fl\u0131 de\u011fillerdir. Dolay\u0131s\u0131yla, daha nesnel bir sistem seviyesi (veya bir \u201cki\u015fisel-alt\u0131\u201d seviye: Dennett, 1969, Ryle ve Wittgenstein\u2019\u0131 takiben) diline \u00e7evrilmeleri ve bu dil arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tan\u0131mlanmalar\u0131 gerekir \u2014 dikkat, bir \u201cdikkat sistemi\u201d veya \u201cdikkat a\u011f\u0131\u201d haline gelir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

\u015eekil 1: \u0130nsan bili\u015fine analitik ve sentetik yakla\u015f\u0131m.<\/strong> Hakim analitik yakla\u015f\u0131m, ger\u00e7ek hayattaki bir fenomeni daha sonra alt fonksiyonlar\u0131n tan\u0131mlar\u0131na (S1,\u2026. Sn) b\u00f6l\u00fcnecek ve temelde yatan s\u00fcre\u00e7lerle e\u015fle\u015ftirilecek (p1,\u2026 pn) bilimsel bir tan\u0131ma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi i\u00e7erir. Fla\u015f i\u015faretleri, tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7 tuza\u011fa i\u015faret ediyor. Alternatif sentetik yakla\u015f\u0131m, farkl\u0131 fenomenlerin hangi y\u00f6nlerinin belirli bir s\u00fcre\u00e7 taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmaktan olu\u015fur. Amac\u0131 (zorunlu olarak) b\u00fct\u00fcn fenomeni a\u00e7\u0131klamak de\u011fil, daha ziyade ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bir\u00e7ok fenomenin bir\u00e7ok y\u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klamakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Dikkat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda tek bir \u201cdikkatin\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; bunun yerine operasyonel mant\u0131klar\u0131n, i\u015flevsel \u00f6zelliklerin ve dayand\u0131klar\u0131 sinirsel kaynaklar a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u0131kl\u0131kla farkl\u0131l\u0131k g\u00f6steren farkl\u0131 alt i\u015flevlerin oldu\u011funu bulmak biraz zaman ald\u0131 \u2014 uzamsal odaklanmay\u0131 (spatially focusing), \u00f6zellik entegrasyonunu (feature integration) ve uyan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 (vigilance) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bu i\u00e7g\u00f6r\u00fc \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde ayr\u0131\u015fmaya yol a\u00e7t\u0131; bir alt i\u015flev \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, ba\u015fka bir alt i\u015flev \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131larla neredeyse hi\u00e7 konu\u015fmuyor, birbirlerinden farkl\u0131 terminoloji kullan\u0131l\u0131yor, farkl\u0131 konferanslar\u0131n farkl\u0131 sempozyumlar\u0131nda bir araya geliyor ve farkl\u0131 dergilerde yay\u0131n yap\u0131yorlar. Bu alt i\u015flevlerle ilgili onlarca y\u0131l s\u00fcren ara\u015ft\u0131rmalar, altta yatan s\u00fcre\u00e7lere ili\u015fkin anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 art\u0131rd\u0131, b\u00f6ylece her alt i\u015flev i\u00e7in bir dizi temel s\u00fcre\u00e7 tan\u0131mlanabilir hale geldi (\u015eekil 1\u2019deki en alt kademeye bak\u0131n). Bu senaryoyu dikkat fenomeni i\u00e7in geli\u015ftirdik, ancak benzer hikayeler di\u011fer fenomenler i\u00e7in de anlat\u0131labilir: \u0130nsan iradesi kavram\u0131, deneyime dayal\u0131 ki\u015fisel d\u00fczeydeki tan\u0131mlamalardan sistem d\u00fczeyindeki terminolojiye ayn\u0131 t\u00fcrden bir ge\u00e7i\u015f yapt\u0131 \u2014 irade (will), y\u00f6netsel kontrol (executive control) haline geldi (Goschke, 2003). Ba\u015flang\u0131\u00e7ta tek bir e\u015f nitelikli sistem olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de, yak\u0131n d\u00f6nem ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 farkl\u0131 s\u00fcre\u00e7lere dayanan farkl\u0131 alt i\u015flevler aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 g\u00f6zetmeyi desteklemi\u015ftir (Miyake ve di\u011ferleri, 2000).<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7 tuzak<\/h1>\n\n\n\n

Taslaktaki her ad\u0131m\u0131n kendi nedenleri vard\u0131 ve bu ad\u0131mlar muhtemelen gen\u00e7 bir bilimsel disiplin i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. Yine de, daha gen\u00e7 ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rma yolunda yap\u0131lan \u015fanss\u0131z denilebilecek se\u00e7imlerinden pek bir \u015fey \u00f6\u011frendiklerine dair \u00e7ok kan\u0131t yok. Bu nedenle \u015eekil 1’de g\u00f6sterildi\u011fi gibi, bir seviyeden di\u011ferine \u00fc\u00e7 ge\u00e7i\u015fin \u00fc\u00e7 tuza\u011f\u0131na odaklanaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Tuzak # 1: Kapsay\u0131c\u0131 tan\u0131mlar arama<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan bili\u015fi \u00fczerine olan ara\u015ft\u0131rmalar, genellikle fenomeni g\u00fcnl\u00fck ya\u015famdan al\u0131r: \u0130nsanlar baz\u0131 \u015feylere dikkat eder ve di\u011ferlerine ise etmez; bu, onlar\u0131n deneyimlerini ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 etkiler ve bili\u015fsel bilimlerin bunun nedenini a\u00e7\u0131klamas\u0131 gerekir. Bu fenomen ba\u015flang\u0131\u00e7ta son derece ba\u011flama ba\u011fl\u0131 ve bilimsel olarak naif olan g\u00fcnl\u00fck dilde tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcnl\u00fck hayatta, insanlar\u0131n \u201cderse giremedim\u201d ve \u201cdikkatimi \u00e7ekti\u201d dediklerinde ne demek istedi\u011fini anl\u0131yoruz; ayn\u0131 zamanda nezaket eylemlerine ya da askeriyede bir g\u00f6rev almaya at\u0131fta bulunmak i\u00e7in yine ayn\u0131 c\u00fcmleyi kullanmay\u0131 da tuhaf bulmuyoruz.[1]<\/a> T\u00fcm bu durumlarda ayn\u0131 kelimeyi kullanmak i\u015flevsel ortakl\u0131klar\u0131 ima edebilirken, bunun olmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir neden yoktur. Bu nedenle, t\u00fcm bu farkl\u0131 anlamlar\u0131 tek bir bilimsel tan\u0131mla yakalamaya \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in bile bir neden yoktur ve dikkat \u00f6rne\u011finin g\u00f6sterdi\u011fi gibi, giri\u015fimin ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131 muhtemeldir. Bu bariz bir \u015fey gibi g\u00f6r\u00fcnebilir, fakat bu tespitin yap\u0131lmas\u0131 sadece dikkat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda \u00e7ok zaman almad\u0131, gen\u00e7 ara\u015ft\u0131rma hatlar\u0131n\u0131n da ayn\u0131 tuza\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcld\u00fc. \u00d6rne\u011fin, yarat\u0131c\u0131l\u0131k ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 hala \u201cyarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d \u00f6l\u00e7en testler ve kapsayan modeller geli\u015ftirmeyi hedefliyorlar, ki bunlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Tuzak # 2: Alt i\u015flevlerle s\u00fcre\u00e7leri tan\u0131mlama<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bili\u015fsel ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, fenomenlerin\/i\u015flevlerin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 altta yatan s\u00fcre\u00e7leri tan\u0131mlayarak ke\u015ffederler. Ancak ne yaz\u0131k ki, buna genellikle belirli bir i\u015flev ve ilgili s\u00fcre\u00e7ler k\u00fcmesi aras\u0131nda bire bir e\u015fle\u015fme varsay\u0131m\u0131 e\u015flik eder \u2014 bu daha sonra bir \u201c\u00f6zellik entegrasyon mekanizmas\u0131 (feature-integration mechanism)\u201d veya \u201cengelleme a\u011f\u0131 (inhibition network)\u201d haline gelir. Bu stratejinin baz\u0131 talihsiz sonu\u00e7lar\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu, ba\u015fka \u015feylerin yan\u0131 s\u0131ra, temeldeki i\u015flemlerin belirli bir alt i\u015fleve \u00f6zg\u00fc oldu\u011funu ve di\u011fer alt i\u015flevler taraf\u0131ndan payla\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ima eder. Ancak bu pek olas\u0131 de\u011fildir; \u00f6rne\u011fin duygular ve beyin yap\u0131lar\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131lar \u00fczerine yap\u0131lan yak\u0131n d\u00f6nem bir meta-incelemenin (Lindquist ve di\u011ferleri, 2012) g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere, bu fikir genellikle deneysel kan\u0131tlarla tutars\u0131zd\u0131r. Fenomenlerin alt i\u015flevlerde farkl\u0131la\u015fmas\u0131, genellikle ilgili alt i\u015flevlerin ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na dayand\u0131r\u0131l\u0131r, fakat bu ortak hi\u00e7bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. \u00d6rne\u011fin, beyindeki i\u015fleme sisteminin (progressing) kazanan-her-\u015feyi-al\u0131r (winner-take-all)[2]<\/a> mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 izledi\u011fine dair yayg\u0131n bir kan\u0131 vard\u0131r, bu da bir temsil veya durum etkinle\u015ftirildi\u011finde veya se\u00e7ildi\u011finde rakiplerinin bast\u0131r\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir (Bogacz, 2007). Bu mekanizma muhtemelen hedef se\u00e7iminin (target selection) \u00f6nemli bir bile\u015feni, dikkatin \u00f6nemli bir alt i\u015flevidir; ancak ayn\u0131 zamanda dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131lar\u0131 bast\u0131rma (distractor suppression), \u00f6zellik b\u00fct\u00fcnle\u015ftirme (feature integration), an\u0131lar\u0131 geri \u00e7a\u011f\u0131rma (memory retrieval) veya duygu d\u00fczenleme (emotion regulation) i\u00e7in de \u00f6nemli olabilir. Dolay\u0131s\u0131yla, bir alt i\u015flev i\u00e7in gerekli olmas\u0131, bir s\u00fcrecin di\u011fer alt i\u015flevlere de katk\u0131da bulunmas\u0131n\u0131 engellemez. Bunun ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 pratik sorun, farkl\u0131 alt i\u015flevler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n muhtemelen bilmeden (ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ayr\u0131m\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda) ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7lerle u\u011fra\u015fmalar\u0131d\u0131r, bu nedenle farkl\u0131 alt alanlardaki modellerin genellikle olduk\u00e7a benzer bir mimarisi vard\u0131r (\u00f6rne\u011fin, hemen hemen t\u00fcm alanlarda \u00e7ift y\u00f6nl\u00fc i\u015fleme modelleri vard\u0131r). Dikkat de\u011fi\u015ftirme (attention-switching) ve zihin teorisi (theory of mind) \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 cehalet (ara\u015ft\u0131rma stratejisi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda anla\u015f\u0131labilir) bunun iyi bir \u00f6rne\u011fidir. Her iki alandan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bir s\u00fcredir kendi fenomenleri i\u00e7in bir anahtar sistem olarak temporo-parietal birle\u015fimi tercih ederken, bu ortakl\u0131\u011f\u0131 takdir etme ve a\u00e7\u0131klama \u00e7abalar\u0131 ancak yak\u0131n zamanda ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r (Geng ve Vossel, 2013). Ayn\u0131 \u015fekilde, erken i\u015flev-s\u00fcre\u00e7 (function-to-process mapping) haritalama yakla\u015f\u0131mlar\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n\u0131n \u00fcstesinden gelmeye y\u00f6nelik son \u00e7abalar, ayna n\u00f6ron sistemi (Michael, 2011) ve amigdalan\u0131n rol\u00fc hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalarda da bulunabilir.<\/p>\n\n\n\n

S\u00fcre\u00e7lerin alt i\u015flevleriyle tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131n yaratabilece\u011fi sorunlara somut bir \u00f6rnek kendi ara\u015ft\u0131rmam\u0131zdan geliyor. Bir yandan, \u0131raksak d\u00fc\u015f\u00fcnme (divergent thinking) \u2014 yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir bile\u015feni, striatal[3]<\/a> dopamine dayan\u0131r ve bu nedenle dopaminerjik seviyeyi art\u0131rarak geli\u015ftirilebilir. \u00d6te yandan, pozitif ruh hali de striatal dopamin <\/em>seviyesi ile ili\u015fkilidir. Analitik yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re bu, dopamini hem bir \u201cyarat\u0131c\u0131l\u0131k s\u00fcreci\u201d hem de bir \u201cruh hali s\u00fcreci\u201d haline getirecektir. Bu sadece semantik bir mesele gibi g\u00f6r\u00fcnse de, (bizim yapm\u0131\u015f oldu\u011fumuz gibi) dopamin d\u00fczeyini artt\u0131rman\u0131n \u0131raksak d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi geli\u015ftirdi\u011fini g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bu ikilik g\u00fcndeme gelir ve hakemler bunun bir duygudurum etkisinden olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 birinin g\u00f6stermesine ihtiya\u00e7 duyarlar. Korkar\u0131z ki bu problem, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden daha geneldir. Fenomenlerin ba\u011flama ba\u011f\u0131ml\u0131 g\u00fcnl\u00fck dilden al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, dikkat, motivasyon, irade veya duygu gibi kavramlar\u0131n herhangi bir s\u00fcreci payla\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymak i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur. Ancak payla\u015f\u0131yorlarsa, deneysel ara\u015ft\u0131rmada bir kavram\u0131 di\u011feriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak pek mant\u0131kl\u0131 de\u011fildir. Yani, baz\u0131 deneysel etkilerin \u201cdikkat\u201d, \u201cmotivasyon\u201d veya \u201cduygusal\u201d bir do\u011faya sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar vermek mant\u0131ksal olarak imkans\u0131zd\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00fc\u00e7 do\u011fan\u0131n tam olarak \u00f6rt\u00fc\u015fmesi muhtemeldir.<\/p>\n\n\n\n

Tuzak # 3: S\u00fcre\u00e7ler yerine fenomenlerde uzmanla\u015fma<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ilgilendikleri fenomenlere (veya alt fonksiyonlara) g\u00f6re ayr\u0131l\u0131rlar. \u00c7ok fazla i\u015f ve ilgili t\u00fcm alanlarda artan bir metodolojik karma\u015f\u0131kl\u0131k oldu\u011fundan, ayr\u0131ca b\u00fct\u00fcn bir disiplinde her \u015feyin tepesinde olman\u0131n imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan b\u00f6ylesi bir ayr\u0131mdan ka\u00e7\u0131nmak zordur. Ancak bizim sorunlu buldu\u011fumuz \u015fey ayr\u0131m i\u00e7in kullan\u0131lan kriterdir. Daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi, fenomenleri veya alt fonksiyonlar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fct olarak kullanmak, fark\u0131nda olmadan tekerle\u011fi yeniden icat etmeye y\u00f6nelik paralel giri\u015fimler ve \u00e7ok benzer yap\u0131lar\u0131n modellerini in\u015fa etmek de dahil olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli sorunlar yarat\u0131r. Bundan ka\u00e7\u0131nmak, sentetik yakla\u015f\u0131mla sa\u011flanabilece\u011fini \u00f6nerdi\u011fimiz bir kar\u015f\u0131 denge a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Sentetik yakla\u015f\u0131m<\/h1>\n\n\n\n

Analizimize g\u00f6re, tart\u0131\u015f\u0131lan \u00fc\u00e7 tuza\u011f\u0131n \u00fcstesinden gelmek \u015funlar\u0131 yapmamay\u0131 gerektirir: (a) kapsaml\u0131 tan\u0131mlar\u0131 ve eksiksiz modelleri ara\u015ft\u0131rmak; (b) s\u00fcre\u00e7leri fenomenlerle tan\u0131mlamak; ve (c) fenomenlerde uzmanla\u015fmak. Hakim analitik yakla\u015f\u0131m, t\u00fcm bunlardan ka\u00e7\u0131nmay\u0131 neredeyse imkans\u0131zla\u015ft\u0131racak kadar zorla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan, ba\u015fka bir yakla\u015f\u0131ma ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Braitenberg (1984), \u201cVehicles\u201d (Ara\u00e7lar) adl\u0131 kitab\u0131nda, analitik perspektifin sahip oldu\u011fu karma\u015f\u0131ktan basite yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n, basitten karma\u015f\u0131\u011fa bir yakla\u015f\u0131mla de\u011fi\u015ftirilmesini \u00f6nermektedir. Bu \u00f6nerisini, yapay varl\u0131klar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmledi\u011fi ve bu varl\u0131klar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n naif g\u00f6zlemcide uyand\u0131raca\u011f\u0131 psikolojik fenomenleri incelemeyi de\u011ferlendirdi\u011fi geni\u015fletilmi\u015f bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sunar. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 derecede basit mekanizmalar bile olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k g\u00f6r\u00fcnen olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir. Bu \u00f6zel deneysel yakla\u015f\u0131m\u0131 savunmuyoruz, ancak teorik tutumu \u00e7ok umut verici buluyoruz. Bu nedenle, bu tutumu, ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olarak fenomenlerin kendisini de\u011fil de, temel s\u00fcre\u00e7leri alan alternatif bir ara\u015ft\u0131rma stratejisine \u00e7evirece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

Tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, temel s\u00fcre\u00e7ler (tan\u0131mland\u0131klar\u0131 belirli d\u00fczey veya \u00f6l\u00e7eklerine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n), muhtemelen birden \u00e7ok alt fonksiyona ve fenomene katk\u0131da bulunur. Bu nedenle sentetik yakla\u015f\u0131m, belirli bir temel s\u00fcre\u00e7le ba\u015flayabilir ve bu s\u00fcrecin hangi fenomenleri a\u00e7\u0131klayabilece\u011fini ara\u015ft\u0131rabilir. \u00d6rnek olarak biz ve meslekta\u015flar\u0131m\u0131z, bireylerin n\u00f6ral kazanan-her-\u015feyi-al\u0131r ilkesinin (the neural winner-takes-all principle) uyguland\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131cal\u0131k derecesine g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilece\u011fi \u015feklindeki olduk\u00e7a basit bir fikri uygulad\u0131k: baz\u0131lar\u0131 t\u00fcm rakip temsiller yerine tek bir temsili kuvvetle tercih edebilirken, di\u011ferleri tercih ettikleri temsili yaln\u0131zca ufak bir farkla \u00f6ne ge\u00e7irebilir. E\u011fer \u00f6yleyse bu, bahsi ge\u00e7en sinirsel ilkeye duyarl\u0131 herhangi bir fenomenle ilgili olarak performans profillerindeki sistematik bireysel ve grup farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tahmin edecektir. Ger\u00e7ekten de dikkat kontrol\u00fc (Colzato ve di\u011ferleri, 2010), sosyal bili\u015f (Sellaro ve di\u011ferleri, 2014), yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme (Colzato ve di\u011ferleri, 2015a), meditasyon (Colzato ve di\u011ferleri, 2015b) ve dini inan\u00e7 (Hommel ve di\u011ferleri, 2011) gibi farkl\u0131 fenomenlere g\u00f6re geli\u015fen bu t\u00fcr farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6r\u00fcld\u00fc \u2014 \u00f6rne\u011fin bireyci & \u015fahsa has d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00f6ne \u00e7\u0131karan dini inan\u00e7lar karar verme s\u00fcrecinde detaylara daha fazla dikkat edilmesine, ilgisiz bilgilerin daha iyi bast\u0131r\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r; b\u00f6yle dinlerde daha az toplumsal b\u00fct\u00fcnle\u015fme g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve kolektif, kapsay\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceyi destekleyen dini inan\u00e7lara g\u00f6re bireyin daha sab\u0131rl\u0131 olmas\u0131 sa\u011flan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6yle bir s\u00fcre\u00e7 merkezli, sentetik yakla\u015f\u0131m\u0131n, ele al\u0131nan fenomenin kapsaml\u0131 bir modelini sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131na dikkat edin (\u00f6rne\u011fin, tek bir sinirsel ilkeye at\u0131fta bulunarak dini inanc\u0131n t\u00fcm y\u00f6nlerini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fmak umutsuz bir giri\u015fim olacakt\u0131r). Yani a\u00e7\u0131klanacak tek bir fenomenin bile t\u00fcm varyans\u0131n\u0131 hesaba katmaktan uzakt\u0131r; ancak \u015eekil 1’in sa\u011f panelinde belirtildi\u011fi gibi bir\u00e7ok farkl\u0131 fenomenin baz\u0131 varyanslar\u0131n\u0131 hesaba katar. Bu yakla\u015f\u0131m ayn\u0131 s\u00fcreci farkl\u0131 fenomenlerle ili\u015fkilendirirken, ayn\u0131 zamanda bir s\u00fcreci belirli bir fenomenle tan\u0131mlamaktan ka\u00e7\u0131n\u0131r ve farkl\u0131 fenomenler boyunca sistematik ara\u015ft\u0131rmalar yapmak fenomene \u00f6zg\u00fc uzmanla\u015fmay\u0131 \u00f6nler. Ek olarak \u00e7e\u015fitli deneysel paradigmalar ve teorik \u00e7er\u00e7evelerde uzman olmay\u0131, ayr\u0131ca farkl\u0131 geleneklere sahip farkl\u0131 dergilerde yay\u0131nlar yapmay\u0131 gerektirmesi gibi zorluklar\u0131 da beraberinde getirir. Yine de bili\u015fsel bilime, tarihsel derslerimizi ciddiye alarak ve insan bili\u015fini daha derin bir \u015fekilde anlama yolunda hi\u00e7 de\u011filse en engelleyici sapmalar\u0131 tekrarlamaktan ka\u00e7\u0131narak iyi bir \u015fekilde hizmet edilece\u011fine inan\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Burada yazarlar \u0130ngilizce \u201cattend\u201d kelimesinin gelebildi\u011fi birden fazla anlamdan s\u00f6z ediyor. T\u00fcrk\u00e7e\u2019de \u201cdikkat etmek\u201d, \u201ckat\u0131lmak\u201d ve \u201chizmet vermek\u201d kavramlar\u0131 farkl\u0131 s\u00f6zc\u00fck\/s\u00f6zc\u00fck gruplar\u0131yla ifade edildi\u011fi i\u00e7in ba\u011flam dahilinde ayn\u0131 anlam\u0131 sa\u011flayacak bir \u00f6rnek sunmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. (E.N.)<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Kazanan-her-\u015feyi-al\u0131r (Winner-take-all): Bir katmandaki n\u00f6ronlar\u0131n aktivasyon i\u00e7in birbirleriyle rekabet etti\u011fi sinir a\u011flar\u0131n\u0131n hesaplama modellerinde uygulanan bir hesaplama ilkesidir. Klasik formda, sadece en y\u00fcksek aktivasyona sahip n\u00f6ron aktif kal\u0131r, di\u011fer t\u00fcm n\u00f6ronlar kapan\u0131r; bununla birlikte, di\u011fer varyasyonlar birden fazla n\u00f6ronun aktif olmas\u0131na izin verir, \u00f6rne\u011fin yumu\u015fak kazanan-her-\u015feyi-al\u0131r (the soft winner take-all), n\u00f6ronlara bir g\u00fc\u00e7 i\u015flevi uygulan\u0131r. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Striatum veya korpus striatum (neostriatum ve \u00e7izgili \u00e7ekirdek olarak da adland\u0131r\u0131l\u0131r), \u00f6n beynin subkortikal bazal ganglionlar\u0131nda bir \u00e7ekirdek, yani n\u00f6ron k\u00fcmesidir. Striatum, motor ve \u00f6d\u00fcl sistemlerinin kritik bir bile\u015fenidir; farkl\u0131 kaynaklardan glutamaterjik ve dopaminerjik girdiler al\u0131r; ve bazal gangliyonun geri kalan\u0131na birincil girdi olarak hizmet eder. (\u00c7.N.)<\/p>\n\n\n\n

Referanslar<\/h2>\n\n\n\n

Bogacz R. (2007). Optimal decision-making theories: linking neurobiology with behavior. Trends Cogn. Sci. 11, 118\u2013125. 10.1016\/j.tics.2006.12.006<\/p>\n\n\n\n

Braitenberg V. (1984). Vehicles: Experiments in Synthetic Psychology. Cambridge, MA: MIT Press.<\/p>\n\n\n\n

Colzato L. S., de Haan A., Hommel B. (2015a). Food for creativity: tyrosine promotes performance in a convergent-thinking task. Psychol. Res. 79, 709\u2013714. 10.1007\/s00426\u2013014\u20130610\u20134<\/p>\n\n\n\n

Colzato L. S., Hommel B., Shapiro K. (2010). Religion and the attentional blink: depth of faith predicts the depth of the blink. Front. Psychol. 1:147. 10.3389\/fpsyg.2010.00147<\/p>\n\n\n\n

Colzato L. S., Sellaro R., Samara I., Hommel B. (2015b). Meditation-induced cognitive-control states regulate response-conflict adaptation: evidence from trial-to-trial adjustments in the Simon task. Conscious. Cogn. 35, 110\u2013114. 10.1016\/j.concog.2015.04.012<\/p>\n\n\n\n

Dennett D. (1969). Content and Consciousness. London: Routledge.<\/p>\n\n\n\n

Geng J. J., Vossel S. (2013). Re-evaluating the role of TPJ in attentional control: contextual updating? Neurosci. Biobehav. Rev. 37, 2608\u20132620. 10.1016\/j.neubiorev.2013.08.010<\/p>\n\n\n\n

Goschke T. (2003). Voluntary action and cognitive control from a cognitive neuroscience perspective, in Voluntary Action: Brains, Minds, and Sociality, eds Maasen S., Prinz W., Roth G. (New York, NY: Oxford University Press; ), 49\u201385.<\/p>\n\n\n\n

Hommel B., Colzato L. S., Scorolli C., Borghi A. M., van den Wildenberg W. P. M. (2011). Religion and action control: faith-specific modulation of the Simon effect but not stop-signal performance. Cognition 120, 177\u2013185. 10.1016\/j.cognition.2011.04.003<\/p>\n\n\n\n

James W. (1899\/2008). Talks to Teachers On Psychology to Students on Some of Life\u2019s Ideals. Rockville: Arc Manor.<\/p>\n\n\n\n

Lindquist K. A., Wager T. D., Kober H., Bliss-Moreau E., Barrett L. F. (2012). The brain basis of emotion: a meta-analytic review. Behav. Brain Sci. 35, 121\u2013143. 10.1017\/S0140525X11000446<\/p>\n\n\n\n

Michael J. (2011). Four models of the functional contribution of mirror systems. Philos. Expl. 14, 185\u2013194. 10.1080\/13869795.2011.569747<\/p>\n\n\n\n

Miyake A., Friedman N. P., Emerson M. J., Witzki A. H., Howerter A., Wager T. (2000). The unity and diversity of executive functions and their contributions to complex \u201cfrontal lobe\u201d tasks: a latent variable analysis. Cogn. Psychol. 41, 49\u2013100. 10.1006\/cogp.1999.0734<\/p>\n\n\n\n

Sellaro R., Hommel B., de Kwaadsteniet E. W., Colzato L. S. (2014). Increasing interpersonal trust through divergent thinking. Front. Psychol. 5:561. 10.3389\/fpsyg.2014.00561<\/p>\n\n\n\n

\u0130leri Okuma \u00d6nerileri<\/h2>\n\n\n\n

Psikoloji ve psikolojik bilimlerde metot, psikoloji-n\u00f6robilim ili\u015fkisi, i\u015flev ve mekanizma e\u015fle\u015ftirme problemi gibi konularda Gy\u00f6rgy Buzsaki\u2019nin ge\u00e7en sene yay\u0131nlanan kitab\u0131 Brain from Inside Out<\/em> kitab\u0131n\u0131 \u00f6zellikle de ilk iki b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc tavsiye edebiliriz. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, yine benzer konular\u0131 ele alan Paul Cisek\u2019in 2019 tarihli Resynthesizing behavior through phylogenetic refinement<\/em><\/a> makalesini de \u00f6nerebiliriz. Cisek, bu makalede problemleri \u00f6ncelikle i\u015flemsel (computational) olark belirlemenin ve ard\u0131ndan bu problemlere i\u015flemsel \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131ndan kimilerini beyinde ve\/ya zihinde araman\u0131n metodolojik olarak hatal\u0131 oldu\u011funu, bunun yerine problemleri evrimsel bir perspektiften belirlememiz gerekti\u011fini, b\u00f6ylece a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 (bottom-up) bir yol izlememiz gerekti\u011fini savunuyor.<\/p>\n\n\n\n

Hommel ve di\u011f. 2019 No one knows what attention is<\/em><\/a> makalesini de Cisek 2019’a paralel olarak okuyabilirsiniz. Bu makale de Cisek\u2019in ele\u015ftirdi\u011fi yakla\u015f\u0131m\u0131n dikkat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki negatif sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ele al\u0131yor ve \u201cdikkat\u201d terimin bili\u015fsel psikolojide net bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bunun da m\u00fcsebbibinin s\u00f6z konusu hatal\u0131 yakla\u015f\u0131m oldu\u011funu savunuyor.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":1837,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"event_publishing_tags":[97,98,94,93,262,234,691,64,233,92,74,475,468,134,364,133,363,76,75,261,488,351,726,80,487,81,100,474,473,96],"kategori":[305],"class_list":["post-1836","blog_content","type-blog_content","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","event_publishing_tags-bilim","event_publishing_tags-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-bilis","event_publishing_tags-bilissel-bilim","event_publishing_tags-bilissel-bilim-felsefesi","event_publishing_tags-bilissel-psikoloji","event_publishing_tags-cogist","event_publishing_tags-cognition","event_publishing_tags-cognitive-psychology","event_publishing_tags-cognitive-science","event_publishing_tags-felsefe","event_publishing_tags-kuram","event_publishing_tags-method","event_publishing_tags-methodology","event_publishing_tags-metod","event_publishing_tags-metodoloji","event_publishing_tags-metot","event_publishing_tags-mind","event_publishing_tags-philosophy","event_publishing_tags-philosophy-of-cognitive-science","event_publishing_tags-philosophy-of-psychology","event_publishing_tags-philosophy-of-science","event_publishing_tags-philsci","event_publishing_tags-psikoloji","event_publishing_tags-psikoloji-felsefesi","event_publishing_tags-psychology","event_publishing_tags-science","event_publishing_tags-teori","event_publishing_tags-theory","event_publishing_tags-zihin","kategori-ceviri"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1836","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content"}],"about":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/blog_content"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/blog_content\/1836\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1837"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1836"}],"wp:term":[{"taxonomy":"event_publishing_tags","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/event_publishing_tags?post=1836"},{"taxonomy":"kategori","embeddable":true,"href":"http:\/\/cog-ist.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategori?post=1836"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}